સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.194

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તચ્છ્રુત્વાનાન્તદેવેન વિશ્વરૂપમુદાહૃતમ્ ।
દેવરાજસ્તથા દેવાઃ પરં વિસ્મયમાગતાઃ

દૃષ્ટ્વા ચાપ્સરસં પુણ્યામુર્વશીં કમલાનનામ્ ।
સંત્રસ્તો વિસ્મિતશ્ચાભૂદિન્દ્રો રાજશ્રિયા વૃતઃ

ન કિંચિદુત્તરં વાક્યમુક્તવાઞ્જોષમાસ્થિતઃ ।
ઇતિ વૃત્તાન્તભૂતં હિ નારાયણવિચેષ્ટિતમ્

ભૃગોઃ ખાત્યાં(?) સમુત્પન્ના લક્ષ્મીઃ શ્રુત્વા તુ વૈ નૃપ ।
વૈશ્વરૂપં પરં રૂપં વિસ્મિતાચિન્તયત્તદા

કેનોપાયેન સ સ્યાન્મે ભર્તા નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
વ્રતેન તપસા વાપિ દાનેન નિયમેન ચ

વૃદ્ધાનાં સેવનેનાથ દેવતારાધનેન વા ।
ઇતિ ચિન્તાપરાં કન્યાં સતી જ્ઞાત્વા યુધિષ્ઠિર

પ્રાહ પ્રાપ્તો મયા ભર્તા શઙ્કરસ્તપસા કિલ ।
પ્રજાપતિશ્ચ ગાયત્ર્યા હ્યન્યાભિરભિવાઞ્છિતાઃ

તપસૈવ હિ તે પ્રાપ્યસ્તસ્માત્તચ્ચર સુવ્રતે ।
તપસ્ત્વં હિ મહચ્ચોગ્રં સર્વવાઞ્છિતદાયકમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સાગરાન્તં સમાસાદ્ય લક્ષ્મીઃ પરપુરંજય ।
ચચાર વિપુલં કાલં તપઃ પરમદુશ્ચરમ્

સ્થાણુવત્સંસ્થિતા સાભૂદ્દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્ ।
તત ઇન્દ્રાદયો દેવાઃ શઙ્ખચક્રગદાધરાઃ

ભૂત્વા જગ્મુસ્તદર્થં તે સા તુ પૃષ્ટવતી સુરાન્ ।
વિશ્વરૂપં વૈષ્ણવં યત્તદ્દર્શયત માચિરમ્

વિલક્ષા વ્રીડિતા દેવા ગત્વા નારાયણં તદા ।
અબ્રુવન્ વૈશ્વરૂપં નો શક્તા દર્શયિતું વયમ્

તતો યથેષ્ટં તે જગ્મુઃ સ ચ વિષ્ણુરચિન્તયત્ ।
ઉગ્રરૂપા સ્થિતા દેવી દેહં દહતિ ભાર્ગવી

તાં તસ્માત્તત્ર ગત્વાહં વરં દત્ત્વા તુ વાઞ્છિતમ્ ।
પુનસ્તપઃ કરિષ્યામિ દર્શયિષ્યામિ વા પુનઃ ।
વૈષ્ણવં વિશ્વરૂપં યદ્દુર્દશ્યં દેવદાનવૈઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગત્વા હૃષીકેશઃ સાગરાન્તસ્થિતાં શ્રિયમ્ ।
પ્રાહ તુષ્ટોઽસ્મિ તે દેવિ વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્

શ્રીરુવાચ -
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ પ્રપન્નાયા જનાર્દન ।
તદા દર્શય યદ્દૃષ્ટમપ્સરોભિસ્તવાનઘ

વિશ્વરૂપમનન્તં ચ ભૂતભાવન કેશવ ।
ગન્ધમાદનમાસાદ્ય કૃતં યચ્ચ તપસ્ત્વયા

તદ્વદસ્વ વિભો વિષ્ણો ન મિથ્યા યદિ કેશવ ।
શ્રદ્દધામિ ન ચૈવાહં રૂપસ્યાસ્ય કથંચન

બહુભિર્યક્ષરક્ષોભિર્માયાચારિપ્રચારિભિઃ ।
છન્દિતા મમ જાનદ્ભિર્ભાવમન્તર્ગતં હરૌ

ભૂત્વા વિષ્ણુસ્વરૂપાસ્તે ચક્રિણશ્ચ ચતુર્ભુજાઃ ।
સુવ્રીડિતા ગતાઃ સર્વે વિશ્વરૂપો સહાયતઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
નારાયણોઽથ ભગવાઞ્છઙ્ખચક્રગદાભૃતમ્ ।
તયા તથોક્તસ્તદ્રૂપં મુક્ત્વા વૈ સુરપૂજિતમ્

રૂપં પરં યથોક્તં વૈ વિશ્વરૂપમદર્શયત્ ।
દર્શયિત્વા વચઃ પ્રાહ પઞ્ચરાત્રવિધાનતઃ

યોઽર્ચયિષ્યતિ માં નિત્યં સ પૂજ્યઃ સ ચ પૂજિતઃ ।
ધનધાન્યસમાયુક્તઃ સર્વભોગસમન્વિતઃ

મૂલં હિ સર્વધર્માણાં બ્રહ્મચર્યં પરં તપઃ ।
તેનાહં તત્ર સ્થાસ્યામિ મૂલશ્રીપતિસંજ્ઞિતઃ

મૂલશ્રીઃ પ્રોચ્યતે બ્રાહ્મી બ્રહ્મચર્યસ્વરૂપિણી ।
સર્વયોગમયી પુણ્યા સર્વપાપહરી શુભા

પતિસ્તસ્યાઃ પ્રભુરહં વરદઃ પ્રાણિનાં પ્રિયે ।
રેવાજલે નરઃ સ્નાત્વા યોઽર્ચયેન્માં યતવ્રતઃ

મૂલશ્રીપતિનામાનં વાઞ્છિતે પ્રાપ્નુયાત્ફલમ્ ।
દાનાનિ તત્ર યો દદ્યાન્મહાદાનાનિ ચ પ્રિયે

સહસ્રગુણિતં પુણ્યમન્યસ્થાનાદવાપ્યતે ।
દૃષ્ટં ત્વયા તત્ર દેશે સમ્યક્ચૈવાવધારિતમ્ ।
તદર્ચિત્વા પરાન્ કામાનાપ્સ્યસિ ત્વં ન સંશયઃ

વરં વૃણીષ્વ દેવેશિ વાઞ્છિતં દુર્લભં સુરૈઃ ।
દુર્ગસંસારકાન્તારપતિતૈઃ પરમેશ્વરિ

શ્રીરુવાચ -
નારાયણ જગદ્ધાતર્નારાયણ જગત્પતે ।
નારાયણ પરબ્રહ્મ નારાયણપરાયણ

પ્રસીદ પાહિ માં ભક્ત્યા સમ્યક્સર્ગે નિયોજય ।
પ્રિયો હ્યસિ પ્રિયાહં તે યથા સ્યાં તત્તથા કુરુ

ગૃહં ધર્માર્થકામાનાં કારણં દેવ સંમતમ્ ।
તદાસ્થાયાશ્રમં પુણ્યં માં શ્રેયસિ નિયોજય

નારાયણ ઉવાચ -
નારાયણગિરા દેવિ વિજ્ઞપ્તોઽસ્મિ યતસ્ત્વયા ।
નારાયણગિરિર્નામ તેન મેઽત્ર ભવિષ્યતિ

નારાયણસ્મૃતૌ યાતિ દુરિતં જન્મકોટિજમ્ ।
યસ્માદ્ગિરતિ તસ્માચ્ચ ગિરિરિત્યેવ શબ્દિતમ્

તસ્માત્સર્વાશ્રયો દેવિ ગિરિઃ પર્વતરાઙ્ભવેત્ ।
સુરાસુરમનુષ્યાણાં યથાહમપિ ચાશ્રયઃ

ય એતત્પૂજયિષ્યન્તિ મણ્ડલસ્થં પરં મમ ।
નારાયણગિરિર્નામ દેવરૂપં શુભેક્ષણે

તે દિવ્યજ્ઞાનસમ્પન્ના દિવ્યદેહવિચેષ્ટિતાઃ ।
દિવ્યં લોકમવાપ્સ્યન્તિ દિવ્યભોગસમન્વિતાઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તયોરેવં સંવદતોર્દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ ।
સમાગતા વનોદ્દેશં સાગરાન્તે મહર્ષયઃ

તતો ભૃગું દેવરાજો નારાયણવિચિન્તિતમ્ ।
વવ્રે જ્ઞાત્વા તુ તત્કન્યાં ધર્માત્મા સ દદૌ ચ તામ્

ધર્મોઽપિ વિધિવદ્વત્સ વિવાહં સમકારયત્ ।
દેવદેવસ્ય રાજર્ષે દેવતાર્થે સમાહિતઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
ધર્મો વિવાહમકરોદ્વિધિવદ્યત્ત્વયોદિતમ્ ।
કો વિધિસ્તત્ર કા દત્તા દક્ષિણા ભૃગુણાપિ ચ

વિવાહયજ્ઞે સમભૂત્સ્રુક્સ્રુવગ્રહણે ચ કઃ ।
ઋત્વિજઃ કે સદસ્યાશ્ચ તસ્યાસન્ દ્વિજસત્તમ

કિં તસ્યાવભૃથં ત્વાસીત્તત્સર્વં વદ વિસ્તરાત્ ।
ત્વદ્વાક્યામૃતપાનેન તૃપ્તિર્મમ ન વિદ્યતે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
નારાયણવિવાહસ્ય યજ્ઞસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ।
તપસસ્તસ્ય દેવસ્ય સમ્યગાચરણસ્ય ચ

વક્તું સમર્થો ન ગુણાન્બ્રહ્માપિ પરમેશ્વરઃ ।
તથાપ્યુદ્દેશતો વચ્મિ શૃણુ ભૂત્વા સમાહિતઃ

બ્રહ્મા સપ્તર્ષયસ્તત્ર સ્રુક્સ્રુવગ્રહણે રતાઃ ।
અગ્નીઞ્જુહુવિરે રાજન્વેદિર્ધાત્રી સસાગરા

દદુઃ સમુદ્રા રત્નાનિ બ્રહ્મર્ષિભ્યો નૃપોત્તમ ।
ધનદોઽપિ દદૌ વિત્તં સર્વબ્રાહ્મણવાઞ્છિતમ્

વિશ્વકર્માઽપિ દેવાનાં બ્રહ્મર્ષીણાં પરંતપ ।
વેશ્માનિ સુવિચિત્રાણિ સર્વરત્નમયાનિ ચ

કૃત્વા પ્રદર્શયામાસ દેવેન્દ્રાય યશસ્વિને ।
શતક્રતુસ્તતો વિપ્રાન્કાપિષ્ઠલપુરોગમાન્

શૌનકાદીંશ્ચ પપ્રચ્છ બષ્કલાઞ્છાગલાનપિ ।
આત્રેયાનપિ રાજેન્દ્ર વૃણુધ્વમભિવાઞ્છિતમ્

દૃષ્ટ્વા તે ચિત્રરત્નાનિ પ્રાહુઃ સર્વેશ્વરેશ્વરમ્ ।
દેવાનાં ચ ઋષીણાં ચ સઙ્ગમોઽયં સુપુણ્યકૃત્

અસ્મિન્પુણ્યે સુરેશાન વસ્તું વાઞ્છામહે સદા ।
શતક્રતુઃ પ્રાહ પુનર્વાસો વાત્ર ભવિષ્યતિ ।
સત્યધર્મરતા યૂયં યાવત્કાલં ભવિષ્યથ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
પૃષ્ટં યદ્રાજશાર્દૂલ કે મખે હોત્રિણોઽભવન્ ।
તત્પ્રોચ્યમાનમધુના શૃણુ ભૂત્વા સમાહિતઃ

સનત્કુમારપ્રમુખાઃ સદસ્યાસ્તસ્ય ચાભવન્ ।
ઔદ્ગાત્રમત્ર્યઙ્ગિરસૌ મરીચિશ્ચ ચકાર હ

હૌત્રં ધર્મવસિષ્ઠૌ ચ બ્રહ્મત્વં સનકો મુનિઃ ।
ષટ્ત્રિંશદ્ગ્રામસાહસ્રં પ્રાદાત્તેભ્યઃ શતક્રતુઃ

લક્ષ્મીર્ભર્ત્રા ચ સંયુક્તાભવત્તત્કૃતવાન્પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મણો જુહ્વતો વહ્નિં યાવદ્દેશસ્થિતૈઃ સુરૈઃ

દૃષ્ટં લલાટં દેશોઽસૌ લલાટ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
સ દેશઃ શ્રીપતેઃ ક્ષેત્રપુણ્યં દેવર્ષિસેવિતમ્

સર્વાશ્ચર્યમયં દિવ્યં દિવ્યસિદ્ધિસમન્વિતમ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં તતઃ પઙ્ક્તિં નિવેશયિતુમુદ્યતા

લક્ષ્મીઃ શ્રીપતિનામાનમાહ દેવં વચસ્તદા ।
શ્રીરુવાચ -
ય એતે બ્રાહ્મણાઃ શિષ્યા ભૃગ્વાદીનાં યતવ્રતાઃ

તાન્નિવેશયિતુમિચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાદધોક્ષજ ।
મરીચ્યાદયઃ સુરેન્દ્રેણ સ્થાપિતા ગરુડધ્વજ

નૈષ્ઠિકવ્રતિનો વિપ્રા બહવોઽત્ર યતવ્રતાઃ ।
પ્રાજાપત્યે વ્રતે બ્રાહ્મે કેચિદત્ર વ્યવસ્થિતાઃ ।
તાનહં સ્થાપયિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાદધોક્ષજ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતઃ કૌતૂહલધરો ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ।
પપ્રચ્છ વ્રતિનઃ સર્વાન્વૃત્તિભેદે વ્યવસ્થિતાન્

નારદોઽપિ મહાદેવમુપેત્ય ચ સતીપતિમ્ ।
પ્રાહ કૃષ્ણાજિનધરો નૈષ્ઠિકા બ્રાહ્મણા હ્યમી

અમી કાર્યાઃ સુવસ્ત્રેણ છન્નગુહ્યા દ્વિજોત્તમાઃ ।
પ્રાજાપત્યાશ્ચતુર્વિંશસહસ્રાણિ નરેશ્વર

બ્રહ્મચર્યવ્રતસ્થાનાં વ્રતબ્રહ્મવિચારિણામ્ ।
દ્વાદશૈષાં સહસ્રાણિ સન્તિ વૈ વૃષભધ્વજ

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવા દેવર્ષયોઽપિ ચ ।
સાધુ સાધ્વિત્યમન્યન્ત નોચુઃ કેચન કિંચન

સમાહ્વયત્તતો લક્ષ્મીસ્તાન્ વિપ્રાન્ ભક્તિસંયુતા ।
ઉવાચ ચરણાન્ગૃહ્ય પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મયિ

ષટ્ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ વેશ્મનામત્ર સંસ્થિતિઃ ।
વિશ્વકર્મકૃતાનાં તુ તેષુ તિષ્ઠન્તુ વોઽખિલાઃ

તે તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય સ્થિતાઃ સંપ્રીતમાનસાઃ ।
ધનધાન્યસમૃદ્ધાશ્ચ વાઞ્છિતપ્રાપ્તિલક્ષણાઃ ।
સર્વકામસમૃદ્ધાશ્ચ હ્યનારમ્ભેષુ કર્મણામ્

ઇતિ સંસ્થાપ્ય તાન્ વિપ્રાન્ સા સ્થિતા પર્યપાલયત્ ।
ચતુર્ધા તુ સ્થિતો વિષ્ણુઃ શ્રિયા દેવ્યાઃ પ્રિયે રતઃ

એવં વૈવાહિકમખે નિવૃત્તે ઋષયસ્તુ તમ્ ।
ઊચુશ્ચાવભૃથસ્નાનં કુત્ર કુર્મો જનાર્દન

ઇતિ શ્રુત્વા તુ વચનં શ્રીપતિઃ પાદપઙ્કજાત્ ।
મુમોચ જાહ્નવીતોયં રેવામધ્યગમં શુચિ

હરેઃ પાદોદકં દૃષ્ટ્વા નિઃસૃતં મુનયસ્તુ તે ।
વિસ્મિતાઃ સમપદ્યન્ત જાનન્તસ્તસ્ય ગૌરવમ્

રુદ્રેણ સહિતાઃ સર્વે દેવતા ઋષયસ્તથા ।
સંકથા વિસ્મિતાશ્ચક્રુર્વિધુન્વન્તઃ શિરાંસિ ચ

ઋષય ઊચુઃ ।
બ્રૂહિ શમ્ભો કિમત્રાયં અકસ્માદ્વારિસમ્ભવઃ ।
વિષ્ણોઃ પાદામ્બુજોત્થશ્ચ સમ્મોહકરણઃ પરઃ

ઈશ્વર ઉવાચ -
પાદોદકમિદં વિષ્ણોરહં જાનામિ વૈ સુરાઃ ।
દશાશ્વમેધાવભૃથૈઃ સ્નાનમત્રાતિરિચ્યતે

યુષ્માભિઃ શ્રીપતિઃ પૂજ્યઃ સ્નાનં ચાવભૃથં કુતઃ ।
ભવિષ્યતીતિ તેનાશુ ઇદં વોઽર્થે વિનિર્મિતમ્

સ્નાત્વાત્ર ત્રિદશેશાના યત્ફલં સમ્પ્રપદ્યતે ।
વક્તું ન કેનચિદ્યાતિ તતઃ કિમુત્તરં વચઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે સ્નાનં કૃત્વા યથાગતમ્ ।
જગ્મુર્દેવા મહેશાનપુરોગા ભરતર્ષભ

બ્રાહ્મણાશ્ચ તતઃ સર્વે સ્વવેશ્માન્યેવ ભેજિરે ।
દેવતીર્થે મહારાજ સર્વપાપપ્રણાશને

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શ્રીપતિવિવાહવર્ણનં નામ ચતુર્નવત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥