સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.182

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ભૃગુઃ શ્રિયા ચૈવ સમેતઃ કચ્છપં ગતઃ ।
અભિનન્દ્ય યથાન્યાયમુવાચ વચનં શુભમ્

ત્વયા ધૃતા ધરા સર્વા તથા લોકાશ્ચરાચરાઃ ।
તથૈવ પુણ્યભાવત્વાત્સ્થિતસ્તત્ર મહામતે

ચાતુર્વિદ્યસ્ય સંસ્થાનં કરોમિ રમયા સહ ।
યદિ ત્વં મન્યસે દેવ તદાદેશય માં વિભો

કૂર્મ ઉવાચ -
એવમેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મમ નામાઙ્કિતં પુરમ્ ।
ભવિષ્યતિ મહત્કાલં મમોપરિ સુસંસ્થિતમ્

અચલં સુસ્થિરં તાત ન ભીઃ કાર્યા સુલોચને ।
એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં કચ્છપસ્ય મુખાચ્ચ્યુતમ્

હૃષ્ટસ્તુષ્ટઃ શ્રિયા સાર્દ્ધં પદ્મયોનિસુતો ભૃગુઃ ।
અભીચિ ઉદયે પ્રાપ્તે કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ

નન્દને વત્સરે માઘે પઞ્ચમ્યાં ભરતર્ષભ ।
શસ્તે તુ હ્યુત્તરાયોગે કુમ્ભસ્થે શશિમણ્ડલે

રેવાયા ઉત્તરે તીરે ગમ્ભીરે ચાભિવારુણિ ।
પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે કોટિતીર્થસમન્વિતમ્

ક્રોશપ્રમાણં તત્ક્ષેત્રં પ્રાસાદશતસંકુલમ્ ।
અચિરેણૈવ કાલેન તપોબલસમન્વિતઃ ।
વિચિન્ત્ય વિશ્વકર્માણં ચકાર ભૃગુસત્તમઃ

બ્રાહ્મણા વેદવિદ્વાંસઃ ક્ષત્રિયા રાજ્યપાલકાઃ ।
વૈશ્યા વૃત્તિરતાસ્તત્ર શૂદ્રાઃ શુશ્રૂષકાસ્ત્રિષુ

એવં શ્રિયા વૃતં ક્ષેત્રં પરમાનન્દનન્દિતમ્ ।
નિર્મિતં ભૃગુણા તાત સર્વપાતકનાશનમ્ ।
ઇતિ ભૃગુકચ્છોત્પત્તિઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતઃ કાલેન મહતા કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે ।
દેવલોકં જગામાશુ લક્ષ્મીરૃષિસમાગમે

સમર્પ્ય કુઞ્ચિકાટ્ટાલં ભૃગવે બ્રહ્મવાદિને ।
પાલયસ્વ યથાર્થં વૈ સ્થાનકં મમ સુવ્રત

દેવકાર્યાણ્યશેષાણિ કૃત્વા શ્રીઃ પુનરાગતા ।
આજગામ રમા દેવી ભૃગુકચ્છં ત્વરાન્વિતા

પ્રાર્થિતં કુઞ્ચિકાટ્ટાલં સ્વગૃહં સપરિગ્રહમ્ ।
ભૃગુર્યદા તદા પાર્થ મિથ્યા નાસ્તિ તદા વદત

એવ વિવાદઃ સુમહાન્સંજાતશ્ચ નરેશ્વર ।
મમેતિ મમ ચૈવેતિ પરસ્પરસમાગમે

તતઃ કાલેન મહતા ભૃગુણા પરમર્ષિણા ।
ચાતુર્વિદ્યપ્રમાણાર્થં ચકાર મહતીં સ્થિતિમ્

અસ્મદીયં યથા સર્વં નગરં મૃગલોચને ।
ચાતુર્વિદ્યા દ્વિજાઃ સર્વે તથા જાનન્તિ સુન્દરિ

શ્રીરુવાચ -
પ્રમાણં મમ વિપ્રેન્દ્ર ચાતુર્વણ્યા ન સંશયઃ ।
મદીયં વા ત્વદીયં વા કથયન્તુ દ્વિજોત્તમાઃ

તતઃ સમસ્તૈર્વિબુધૈઃ સમ્પ્રધાર્ય પરસ્પરમ્ ।
દ્વિધા તૈર્વાક્સ્થલં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણા નૃપસંહિતમ્

અષ્ટાદશસહસ્રાણિ નોચુર્વૈ કિંચિદુત્તરમ્ ।
અષ્ટાદશસહસ્રેષુ ભૃગુકોપભયાન્નૃપ ।
ઉક્તં ચ તાલકં હસ્તે યસ્ય તસ્યેદમુત્તરમ્

એતચ્છ્રુત્વા તુ સા દેવી નિગમં નૈગમૈઃ કૃતમ્ ।
ક્રોધેન મહતાવિષ્ટા શશાપ દ્વિજપુંગવાન્

શ્રીદેવ્યુવાચ -
યસ્માત્સત્યં સમુત્સૃજ્ય લોભોપહતમાનસૈઃ ।
મદીયં લોપિતં સ્થાનં તસ્માચ્છૃણ્વન્તુ મે ગિરમ્

ત્રિપૌરુષા ભવેદ્વિદ્યા ત્રિપુરુષં ન ભવેદ્ધનમ્ ।
ન દ્વિતીયસ્તુ વો વેદઃ પઠિતો ભવતિ દ્વિજાઃ

ગૃહાણિ ન દ્વિભૌમાનિ ન ચ ભૂતિઃ સ્થિરા દ્વિજાઃ ।
પક્ષપાતેન વો ધર્મો ન ચ નિઃશ્રેયભાવતઃ

ઇષ્ટો ગોત્રજનઃ કશ્ચિલ્લોભેનાવૃતમાનસઃ ।
ન ચ દ્વૈધં પરિત્યજ્ય હ્યેકં સત્યં ભવિષ્યતિ

અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેષામહઙ્કારો દ્વિજન્મનામ્ ।
ન પિતા પુત્રવાક્યેન ન પુત્રઃ પિતૃકર્મણિ

અહઙ્કારકૃતાઃ સર્વે ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ।
ઇતિ શપ્ત્વા રમાદેવી તદૈવ ચ દિવં યયૌ

તતો ગતાયાં વૈ લક્ષ્મ્યાં દેવા બ્રહ્મર્ષયોઽમલાઃ ।
ક્રોધલોભમિદં સ્થાનં તેઽપિ ચોક્ત્વા દિવં યયુઃ

ગતાં દૃષ્ટ્વા તતો દેવીમૃષીંશ્ચૈવ તપોધનાન્ ।
ભૃગુશ્ચ પરમેષ્ઠી સ વિષાદમગમત્પરમ્ ।
પ્રસાદયામાસ પુનઃ શઙ્કરં ત્રિપુરાન્તકમ્

તપસા મહતા પાર્થ તતસ્તુષ્ટો મહેશ્વરઃ ।
ઉવાચ વચનં કાલે હર્ષયન્ ભૃગુસત્તમમ્

કિં વિષણ્ણોઽસિ વિપ્રેન્દ્ર કિં વા સન્તાપકારણમ્ ।
મયિ પ્રસન્નેઽપિ તવ હ્યેતત્કથય મેઽનઘ

ભૃગુરુવાચ -
શાપયિત્વા દ્વિજાન્સર્વાન્પુરા લક્ષ્મીર્વિનિર્ગતા ।
અપવિત્રમિદં ચોક્ત્વા તતો દેવા વિનિર્ગતાઃ

ઈશ્વર ઉવાચ -
પુરા મયા યથા પ્રોક્તં તત્તથા ન તદન્યથા ।
ક્રોધસ્થાનમસંદેહં તથાન્યદપિ તચ્છૃણુ

તત્ર સ્થાનસમુદ્ભૂતા મહદ્ભયવિવર્જિતાઃ ।
બ્રાહ્મણા મત્પ્રસાદેન ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ

વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ ।
યેઽપિ તે શતસાહસ્રાસ્ત્વરિતા હ્યાગતાસ્ત્વિહ

અપઠસ્યાપિ મૂર્ખસ્ય સર્વાવસ્થાં ગતસ્ય ચ ।
ઉત્તરાદુત્તરં શક્રો દાતું ન તુ ભૃગૂત્તમ

કોટિતીર્થમિદં સ્થાનં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

મત્પ્રસાદાદ્દેવગણૈઃ સેવિતં ચ ભવિષ્યતિ ।
ભૃગુક્ષેત્રે મૃતા યે તુ કૃમિકીટપતંગકાઃ

વાસસ્તેષાં શિવે લોકે મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યતિ ।
વૃષખાતે નરઃ સ્નાત્વા પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્

સર્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્ ।
ભૃગુતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા તર્પયેત્પિતૃદેવતાઃ

તસ્ય તે દ્વાદશાબ્દાનિ શાન્તિં ગચ્છન્તિ તર્પિતાઃ ।
દધિક્ષીરેણ તોયેન ઘૃતેન મધુના સહ

યે સ્નપન્તિ વિરૂપાક્ષં તેષાં વાસસ્ત્રિવિષ્ટપે ।
મત્પ્રસાદાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વદેવાનુસેવિતમ્

ભવિષ્યતિ ભૃગુક્ષેત્રં કુરુક્ષેત્રાદિભિઃ સમમ્ ।
માર્તણ્ડગ્રહણે પ્રાપ્તે યવં કૃત્વા હિરણ્મયમ્

દત્ત્વા શિરસિ યઃ સ્નાતિ ભૃગુક્ષેત્રે દ્વિજોત્તમ ।
અવિચારેણ તં વિદ્ધિ સંસ્નાતં કુરુજાઙ્ગલે

અહં ચૈવ વસિષ્યામિ અમ્બિકા ચ મમ પ્રિયા ।
સર્વદુઃખાપહા દેવી નામ્ના સૌભાગ્યસુન્દરી

વસિષ્યામિ તયા દેવ્યા સહિતો ભૃગુકચ્છકે ।
એવમુક્ત્વા સ્થિતો દેવો ભૃગુકચ્છેઽમ્બિકા તથા

ભૃગુસ્તુ સ્વપુરં પ્રાયાદ્બ્રહ્મઘોષનિનાદિતમ્ ।
ઋગ્યજુઃસામઘોષેણ હ્યથર્વણનિનાદિતમ્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા વૃષમુત્સૃજતે નરઃ ।
સ યાતિ શિવસાયુજ્યમિત્યેવં શઙ્કરોઽબ્રવીત્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા ચૈત્રે માસિ સમાચરેત્ ।
દદ્યાચ્ચ લવણં વિપ્રે પૂજ્ય સૌભાગ્યસુન્દરીમ્

ગોભૂહિરણ્યં વિપ્રેભ્યઃ પ્રીયેતાં લલિતાશિવૌ ।
ન દુઃખં દુર્ભગત્વં ચ વિયોગં પતિના સહ

પ્રાપ્નોતિ નારી રાજેન્દ્ર ભૃગુતીર્થાપ્લવેન ચ ।
યસ્તુ નિત્યં ભૃગું દેવં પશ્યેદ્વૈ પાણ્ડુનન્દન

આ બ્રહ્મસદનં યાવત્તત્રસ્થૈર્દૈવતૈઃ સહ ।
યત્ફલં સમવાપ્નોતિ તચ્છૃણુષ્વ નૃપોત્તમ

સુવર્ણશૃઙ્ગીં કપિલાં પયસ્વિનીં સાધ્વીં સુશીલાં તરુણીં સવત્સામ્ ।
દત્ત્વા દ્વિજે સર્વવ્રતોપપન્ને ફલં ચ યત્સ્યાત્તદિહૈવ નૂનમ્

સમાઃ સહસ્રાણિ તુ સપ્ત વૈ જલે મ્રિયેલ્લભેદ્દ્વાદશવહ્નિમધ્યે ।
ત્યજંસ્તનું શૂરવૃત્ત્યા નરેન્દ્ર શક્રાતિથ્યં યાતિ વૈ મર્ત્યધર્મા

આખ્યાનમેતચ્ચ સદા યશસ્યં સ્વર્ગ્યં ધન્યં પુત્ર્યમાયુષ્યકારિ ।
શૃણ્વંલ્લભેત્સર્વમેતદ્ધિ ભક્ત્યા પર્વણિ પર્વણ્યાજમીઢસ્સદૈવ

સંન્યાસં કુરુતે યસ્તુ ભૃગુતીર્થે વિધાનતઃ ।
સ મૃતઃ પરમં સ્થાનં ગચ્છેદ્વૈ યચ્ચ દુર્લભમ્

એતચ્છ્રુત્વા ભૃગુશ્રેષ્ઠો દેવદેવેન ભાષિતમ્ ।
પ્રહૃષ્ટવદનો ભૂત્વા તત્રૈવ સંસ્થિતો દ્વિજઃ

તિરોભાવં ગતે દેવે ભૃગુઃ શ્રેષ્ઠો દ્વિજોત્તમઃ ।
સ્વમૂર્તિ તત્ર મુક્ત્વા તુ બ્રહ્મલોકં જગામ હ

ભૃગુકચ્છસ્ય ચોત્પત્તિઃ કથિતા તવ પાણ્ડવ ।
સંક્ષેપેણ મહારાજ સર્વપામપ્રણાશની

એતત્પુણ્યં પાપહરં ક્ષેત્રં દેવેન કીર્તિતમ્ ।
ચતુર્યુગસહસ્રેણ પિતામહદિનં સ્મૃતમ્

પ્રાપ્તે બ્રહ્મદિને વિપ્રા જાયતે યુગસમ્ભવઃ ।
ન પશ્યામિ ત્વિદં ક્ષેત્રમિતિ રુદ્રઃ સ્વયં જગૌ

યઃ શૃણોતિ ત્વિદં ભક્ત્યા નારી વા પુરુષોઽપિ વા ।
સ યાતિ પરમં લોકમિતિ રુદ્રઃ સ્વયં જગૌ

દેવખાતે નરઃ સ્નાત્વા પિણ્ડદાનાદિસત્ક્રિયામ્ ।
યાં કરોતિ નૃપશ્રેષ્ઠ તામક્ષયફલાં વિદુઃ

ય ઇમં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા ભૃગુકચ્છસ્ય વિસ્તરમ્ ।
કોટિતીર્થફલં તસ્ય ભવેદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે ભૃગુકચ્છતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વ્યશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥