સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.172

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
અથ તે ઋષયઃ સર્વે દેવાશ્ચેન્દ્રપુરોગમાઃ ।
માણ્ડવ્યસ્યાશ્રમે પુણ્યે સમીયુર્નર્મદાતટે

શઙ્ખદુન્દુભિનાદેન દીપિકાજ્વલનેન ચ ।
અપ્સરોગીતનાદેન નૃત્યન્ત્યો વારયોષિતઃ

કથાનકૈઃ સ્તુવત્યન્યે તસ્ય શૂલાગ્રધારિણઃ ।
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ સ્નાતકાનાં તપસ્વિનામ્

સમાજે ત્રિદશૈઃ સાર્દ્ધં તત્ર તે ચ દિદૃક્ષયા ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાસ્તત્ર હર્ષાત્સમાગતાઃ

માતરો મલ્લિકાદ્યાશ્ચ ક્ષેત્રપાલા વિનાયકાઃ ।
દિક્પાલા લોકપાલાશ્ચ ગઙ્ગાદ્યાશ્ચ સરિદ્વરાઃ

ઋષિદેવસમાજે તુ નિત્યં હર્ષપ્રમોદને ।
તત્ર રાજા સમાયાતઃ પૌરજાનપદૈઃ સહ

દૃષ્ટ્વા કૌતૂહલં તત્ર વ્યાકુલીકૃતમાનસમ્ ।
વિત્રસ્તમનસો ભૂત્વા ભયાત્સર્વે સમાસ્થિતાઃ

તસ્મિન્સમાગમે દિવ્યે બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશમબ્રુવન્ ।
ભો માણ્ડવ્ય મહાસત્ત્વ વરદાસ્તેઽમરૈઃ સહ

અનેકકષ્ટતપસા તવ સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ।
પ્રાર્થયસ્વ યથાકામં યસ્તે મનસિ રોચતે

અનાદિત્યમયં લોકં નિર્વષટ્કારમાકુલમ્ ।
નષ્ટધર્મં વિજાનીહિ પ્રકૃતિસ્થં કુરુષ્વ ચ ।
અનુગ્રહં તુ શાણ્ડિલ્યાઃ પ્રાર્થયામ દ્વિજોત્તમ

એષ તે કષ્ટદો રાજા સમાયાતસ્તવાગ્રતઃ ।
સંભૂષયસ્વ વિપ્રર્ષે જનં દેવાસુરં ગણમ્

માણ્ડવ્ય ઉવાચ -
યદિ પ્રસન્ના મે દેવાઃ સમાયાતાઃ સુરૈઃ સહ ।
ત્રિકાલમત્ર તીર્થે ચ સ્થાતવ્યમૃષિભિઃ સહ

ભવતાં તુ પ્રસાદેન રુજા મે શામ્યતાં સદા ।
એવમસ્ત્વિતિ દેવેશા યાવજ્જલ્પન્તિ પાણ્ડવ

તાવદ્રક્ષો ગૃહીત્વાઽગ્રે કન્યાં કામપ્રમોદિનીમ્ ।
ઉવાચ ભગવઞ્છાપં પુરા દત્ત્વોર્વશી મમ

યદા કન્યાં હરે રક્ષઃશાપાન્તસ્તે ભવિષ્યતિ ।
તેન મે ગર્હિતં કર્મ શાપેનાકૃતબુદ્ધિના

ક્ષન્તવ્યમિતિ ચોક્ત્વા ચ ગતશ્ચાદર્શનં પુનઃ ।
ગતે ચૈવ તુ સા કન્યા દૃષ્ટ્વા પદ્મદલેક્ષણા

મન્ત્રયિત્વા સુરૈઃ સર્વૈર્દત્તા માણ્ડવ્યધીમતે ।
તાં વજ્રશૂલિકાં પ્લાવ્ય પવિત્રૈર્નર્મદોદકૈઃ

માણ્ડવ્યમૃષિમુત્તાર્ય જયશબ્દાદિમઙ્ગલૈઃ ।
વિવાહયિત્વા તાં કન્યાં માણ્ડવ્યર્ષિપુંગવઃ

અભિવાદ્ય ચ તાન્ સર્વાન્ દાનસન્માનગૌરવૈઃ ।
અથ રાજા સમીપસ્થો રત્નૈશ્ચ વિવિધૈરપિ

ધિગ્વાદૈર્નિન્દિતઃ સર્વૈસ્તૈર્જનૈર્ભૂષિતઃ પુનઃ ।
રાજ્ઞા ચ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ભૂષણાચ્છાદનાશનૈઃ

સુવર્ણકોટિદાનેન તુષ્ટાન્કૃત્વા ક્ષમાપિતાઃ ।
વૃત્તે વિવાહ આહૂય શાણ્ડિલીં તામથાબ્રવીત્

માનયસ્વ ઇમાન્ વિપ્રાન્મોચયસ્વ દિવાકરમ્ ।
અપહૃત્ય તમો યેન કૃપા સદ્યઃ પ્રવર્તતે

ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા શાણ્ડિલી દુઃખિતાબ્રવીત્ ।
ઉદિતેઽર્કે તુ મે ભર્તા મૃત્યું યાસ્યતિ ભો દ્વિજાઃ

તં કથં મોચયામીહ હ્યાત્મનોઽનિષ્ટસિદ્ધયે ।
ક્રિયાપ્રવર્તનાચ્ચાદ્ય કિં કાર્યં મે મહર્ષયઃ

નિઃપુંસી સ્ત્રી હ્યનાથાહં ભવામિ ભવતો મતમ્ ।
તિષ્ઠ ત્વમન્ધકારે તુ નેચ્છામિ રવિણોદયમ્

તેન વાક્યેન તે સર્વે દેવાસુરમહર્ષયઃ ।
શિરઃસંચાલનાઃ સર્વે સાધુ સાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્

પતિવ્રતે મહાભાગે શૃણુ વાક્યં તપોધને ।
મન્યસે યદિ નઃ સર્વાન્કુરુષ્વ વચનં ચ યત્

શાણ્ડિલ્યુવાચ -
યેન મે ન મરેદ્ભર્તા યેન સત્યં મુનેર્વચઃ ।
તત્કુરુધ્વં વિચાર્યાશુ યેન સંવર્ધતે સુખમ્

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ્વપ્નાવસ્થાકૃતો હૃષિઃ ।
અન્તર્હિતો મુહૂર્તં ચ શાણ્ડિલ્યાશ્ચ પ્રપશ્ય તામ્

પુનરાદાય તે સર્વે કૃત્વા નિર્વ્રણસત્તનું સ્નાપિતો નર્મદાતોયે શાણ્ડિલ્યાયૈ સમર્પિતઃ

તતઃ સા હૃષ્ટમનસા પતિં દૃષ્ટ્વા તુ તૈજસમ્ ।
પ્રણમ્ય તાનૃષીન્ દેવાન્ વિમલાર્કં જગત્કૃતમ્

ક્રિયાપ્રવર્તિતાઃ સર્વે દેવગન્ધર્વમાનુષાઃ ।
હૃષ્ટતુષ્ટા ગતાઃ સર્વે સ્વમાશ્રમપદં મહત્

પતિવ્રતા સ્વભર્ત્રા સા માસમેવાશ્રમે સ્થિતા ।
માણ્ડવ્યેનાપ્યનુજ્ઞાતા યયૌ નત્વા સ્વમાશ્રમમ્

ગતેષુ તેષુ સર્વેષુ સ્થાપયામાસ ચાચ્યુતમ્ ।
માણ્ડવ્યેશ્વરનામાનં નારાયણ ઇતિ સ્મૃતમ્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ પૂજયામાસ ભારત ।
ગતોઽસાવૃષિસઙ્ઘૈશ્ચ સહિતોઽમરપર્વતમ્

તપસ્તપન્તૌ તૌ તત્ર હ્યદ્યાપિ કિલ ભારત ।
ભ્રાતરૌ સંયતાત્માનૌ ધ્યાયતઃ પરમં પદમ્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા તર્પયેત્પિતૃદેવતાઃ ।
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યન્તિ પિણ્ડદાનાદ્દશાબ્દિકમ્

દેવગૃહે તુ પક્ષાદૌ યઃ કરોતિ વિલેપનમ્ ।
ગોદાનશતસાહસ્રે દત્તે ભવતિ યત્ફલમ્

ઉપલેપનેન દ્વિગુણમર્ચને તુ ચતુર્ગુણમ્ ।
દીપપ્રજ્વલને પુણ્યમષ્ટધા પરિકીર્તિતમ્

દિવ્યનેત્રધરો ભૂત્વા ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
દધ્ના મધુઘૃતૈર્દેવં પયસા નર્મદોદકૈઃ

સ્નપનં યે પ્રકુર્વન્તિ પુષ્પમાલાવિલેપનૈઃ ।
યેઽર્ચયન્તિ વિરૂપાક્ષં દેવં નારાયણં હરિમ્

તેઽપિ દિવ્યવિમાનેન ક્રીડન્તે કલ્પસંખ્યયા ।
દીપાષ્ટકં તુ યઃ કુર્યાદષ્ટમીં ચ ચતુર્દશીમ્

એકાદશ્યાં તુ કૃષ્ણસ્ય ન પશ્યન્તિ યમં તુ તે ।
ફલૈર્નાનાવિધૈઃ શુભ્રૈર્યઃ કુર્યાલ્લિઙ્ગપૂરણમ્

તેઽપિ યાન્તિ વિમાનેન સિદ્ધચારણસેવિતાઃ ।
ઘણ્ટા ચૈવ પતાકા ચ વિમાને પુષ્પમાલિકા

વાદિત્રાણિ યથાર્હાણિ પ્રાન્તે ચ ગચ્છતે શિવમ્ ।
દેવાલયં તુ યઃ કુર્યાદ્વૈષ્ણવં માણ્ડવેશ્વરમ્

સ્વર્ગે વસતિ ધર્માત્મા યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્ ।
માણ્ડવ્યનારાયણાખ્યે વિપ્રાન્ ભોજયતેઽગ્રતઃ

એકસ્મિન્ ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિ ભોજિતા ।
આશ્વિને માસિ સમ્પ્રાપ્તે શુક્લપક્ષે ચતુર્દશીમ્

કૃતોપવાસનિયમો રાત્રૌ જાગરણેન ચ ।
દીપમાલાં ચતુર્દિક્ષુ પૂજાં કૃત્વા તુ શક્તિતઃ

નારી વા પુરુષો વાપિ નૃત્યગીતપ્રવાદનૈઃ ।
પ્રભાતે વિમલે સૂર્યે સ્નાનાદિકવિધિં નૃપ

અભિનિર્વર્ત્ય મૌનેન પશ્યતે દેવમીદૃશમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો રુદ્રલોકે મહીયતે

અથવા માર્ગશીર્ષે ચ ચૈત્રવૈશાખયોરપિ ।
શ્રાવણે વા મહારાજ સર્વકાલેઽથવાપિ ચ

શિવરાત્રિસમં પુણ્યમિત્યેવં શિવભાષિતમ્ ।
વાજપેયાશ્વમેધાભ્યાં ફલં ભવતિ નાન્યથા

દુર્ભગા દુઃખિતા વન્ધ્યા દરિદ્રા ચ મૃતપ્રજા ।
સ્નાતિ રુદ્રઘટૈર્યા સ્ત્રી સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

કૃમિકીટપતઙ્ગાશ્ચ તસ્મિંસ્તીર્થે તુ યે મૃતાઃ ।
સ્વર્ગં પ્રયાન્તિ તે સર્વે દિવ્યરૂપધરા નૃપ

અનાશકે જલેઽગ્નૌ તુ યે મૃતા વ્યાધિપીડિતાઃ ।
અનિવર્તિકા ગતિસ્તેષાં રુદ્રલોકે હ્યસંશયમ્

નિત્યં નમતિ યો રાજ શિવનારાયણાવુભૌ ।
ગોદાનફલમાપ્નોતિ તસ્ય તીર્થપ્રભાવતઃ

દેવાલયે તુ રાજેન્દ્ર યશ્ચ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણામ્ ।
પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સસાગરધરા ધરા

સાર્દ્ધં શતં ચ તીર્થાનિ મલ્લિકાભવનાદ્બહિઃ ।
તસ્ય તીર્થપ્રમાણં તુ વિસ્તરં રાજસત્તમ

સૂત્રેણ વેષ્ટયેત્ક્ષેત્રમથવા શિવમન્દિરમ્ ।
અથવા શિવલિઙ્ગં ચ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

જમ્બૂદ્વીપશ્ચ કૃતસ્નશ્ચ શાલ્મલી કુશક્રૌઞ્ચકૌ ।
શાકપુષ્કરગોમેદૈઃ સપ્તદ્વીપા વસુંધરા

ભૂષિતા તેન રાજેન્દ્ર સશૈલવનકાનના ।
રેવાયાં દક્ષિણે ભાગે શિવક્ષેત્રાત્સમીપતઃ

દેવખાતં મહાપુણ્યં નિર્મિતં ત્રિદશૈરપિ ।
તસ્મિન્ યઃ કુરુતે સ્નાનં મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

પૂર્ણિમાયામમાવસ્યાં વ્યતીપાતેઽર્કસંક્રમે ।
શ્રાદ્ધં ચ સંગ્રહે કુર્યાત્સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્

દેવખાતે ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ ઋષિભિઃ સાર્દ્ધં પિતૃદેવગણૈઃ સહ

તત્ર તીર્થેઽશ્વિને માસિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષતઃ ।
વાયુમાર્ગે સ્થિતઃ શક્રસ્તિષ્ઠતે દૈવતૈઃ સહ

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ સરિતઃ સાગરાસ્તથા ।
વિંશતિ તાનિ સર્વાણિ દેવખાતે દિનદ્વયમ્

ગયાશિરે ચ યત્પુણ્યં પ્રયાગે મકરકણ્ટકે ।
પ્રયાગે સોમતીર્થે ચ તત્પુણ્યં માણ્ડવેશ્વરે

પટ્ટબન્ધેન યત્પુણ્યં માત્રાયાં લકુલેશ્વરે ।
આશ્વિન્યામશ્વિનીયોગે તત્પુણ્યં માણ્ડવેશ્વરે

ઉજ્જયિન્યાં મહાકાલે વારાણસ્યાં ત્રિપુષ્કરે ।
સંનિહત્યાં રવિગ્રસ્તે માણ્ડવ્યાખ્યે સનાતનમ્

ઇતિ જ્ઞાત્વા મહારાજ સર્વતીર્થેષુ ચોત્તમમ્ ।
પિત્ઃન્દેવાન્ સમભ્યર્ચ્ય સ્નાનદાનાદિપૂજનૈઃ

ચતુર્દશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિતો ભૂત્વા શુચિવ્રતઃ ।
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા રાત્રૌ જાગરણે શિવમ્

સ્નાનૈશ્ચ વિવિધૈર્દેવં પુષ્પાગરુવિલેપનૈઃ ।
પ્રભાતે પૌર્ણમાસ્યાં તુ સ્નાનાદિવિધિતર્પણૈઃ

શ્રાદ્ધેન હવ્યકવ્યેન શિવપૂજાર્ચનેન ચ ।
અગ્નિષ્ટોમાદિયજ્ઞૈશ્ચ વિધિવચ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ

ધૌતપાપો વિશુદ્ધાત્મા ફલતે ફલમુત્તમમ્ ।
ગોસહસ્રપ્રદાનેન દત્તં ભવતિ ભારત

સ્નાનાદ્યૈર્વિધિવત્તત્ર તદ્દિને શિવસન્નિધૌ ।
હિરણ્યં વૃષભં ધેનું ભૂમિં ગોમિથુનં હયમ્

શિવમુદ્દિશ્ય વૈ વસ્ત્રયુગ્મે દદ્યાત્સુરૂપિણે ।
પાદુકોપાનહૌ છત્રં ભાજનં રક્તવાસસી

હોમં જાપ્યં તથા દાનમક્ષયં સર્વમેવ તત્ ।
ઋચમેકાં તુ ઋગ્વેદે યજુર્વેદે યજુસ્તથા

સામૈકં સામવેદે તુ જપેદ્દેવાગ્રસંસ્થિતઃ ।
સમ્યગ્વેદફલં તસ્ય ભવેદ્વૈ નાત્ર સંશયઃ

ગાયત્રીજાપ્યમાત્રસ્તુ વેદત્રયફલં લભેત્ ।
કુલકોટિશતં સાગ્રં લભતે તુ શિવાર્ચનાત્

સ્નાને દાને તથા શ્રાદ્ધે જાગરે ગીતવાદિતે ।
અનિવર્તિકા ગતિસ્તસ્ય શિવલોકાત્કદાચન

કાલેન મહતાવિષ્ટો મર્ત્યલોકે સમાવિશેત્ ।
રાજા ભવતિ મેધાવી સર્વવ્યાધિવિવર્જિતઃ

જીવેદ્વર્ષશતં સાગ્રં પુત્રપૌત્રધનાન્વિતઃ ।
તચ્ચ તીર્થં પુનઃ સ્મૃત્વા લીયમાનો મહેશ્વરે

ઉપાસ્તે યસ્તુ વૈ સન્ધ્યાં તસ્મિંસ્તીર્થે ચ પર્વણિ ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગૈશ્ચતુર્વેદૈર્લભતે ફલમુત્તમમ્

તત્ર સર્વં શિવક્ષેત્રાચ્છરપાતં સમન્તતઃ ।
ન સંચરેદ્ભયોદ્વિગ્ના બ્રહ્મહત્યા નરાધિપ

યત્ર તત્ર સ્થિતો વૃક્ષાન્ પશ્યતે તીર્થતત્પરઃ ।
વિવિધૈઃ પાતકૈર્મુક્તો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

શ્વભ્રી તત્ર મહારાજ જલમધ્યે પ્રદૃશ્યતે ।
કથાનિકા પુરાણોક્તા વાનરી તીર્થસેવનાત્

તત્ર કૂપો મહારાજ તિષ્ઠતે દેવનિર્મિતઃ ।
શિવસ્ય પશ્ચિમે ભાગે શિવક્ષેત્રમનુત્તમમ્

વૃષોત્સર્ગં તુ યઃ કુર્યાત્તસ્મિંસ્તીર્થે નરાધિપ ।
ક્રીડન્તિ પિતરસ્તસ્ય સ્વર્ગલોકે યદૃચ્છયા

અગમ્યાગમને પાપમયાજ્યયાજને કૃતે ।
સ્તેયાચ્ચ બ્રહ્મગોહત્યાગુરુઘાતાચ્ચ પાતકમ્ ।
તત્સર્વં નશ્યતે પાપં વૃષોત્સર્ગે કૃતે તુ વૈ

માણ્ડવ્યતીર્થમાહાત્મ્યં યઃ શૃણોતિ સમાધિના ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે માણ્ડવ્યતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિસપ્તત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ॥