સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.171

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
કથિતં બ્રાહ્મણં દ્રષ્ટું શૂલે ક્ષિપ્તં તપોધનૈઃ ।
નારાયણસમીપે તુ ગતાઃ સર્વે મહર્ષયઃ

નારદો દેવલો રૈભ્યો યમઃ શાતાતપોઽઙ્ગિરાઃ ।
વસિષ્ઠો જમદગ્નિશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યો બૃહસ્પતિઃ

કશ્યપોઽત્રિર્ભરદ્વાજો વિશ્વામિત્રોઽરુણિર્મુનિઃ ।
વાલખિલ્યાદયોઽન્યે ચ સર્વેઽપ્યૃષિગણાન્વયાઃ

દદૃશુઃ શૂલમારૂઢં માણ્ડવ્યમૃષિપુંગવાઃ ।
પ્રોચુર્નારાયણં વિપ્રં કિં કુર્મસ્તવ ચેપ્સિતમ્

સર્વે તે તત્ર સાંનિધ્યાન્માણ્ડવ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
સંભ્રાન્તા આગતા ઊચુઃ કિં મૃતઃ કિં નુ જીવતિ

અવસ્થાં તસ્ય તે દૃષ્ટ્વા વિષાદમગમન્પરમ્ ।
અસહિત્વા તુ તદ્દુઃખં સર્વે તે મનસા દ્વિજાઃ

પૃચ્છયતાં યદિ મન્યેત રાજાનં ભસ્મસાત્કુરુ ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા વાક્યં નારાયણોઽબ્રવીત્

મયિ જીવતિ મદ્ભ્રાતા હ્યવસ્થામીદૃશીં ગતઃ ।
ધિગ્જીવિતં ચ મે કિંતુ તપસો વિદ્યતે ફલમ્

દૃષ્ટ્વા શૂલસ્થિતં જ્યેષ્ઠં મન્મનો નુ વિદીર્યતે ।
પરં કિં તુ કરિષ્યામિ યેન રાષ્ટ્રં સરાજકમ્

ભસ્મસાચ્ચ કરોમ્યદ્ય ભવદ્ભિઃ ક્ષમ્યતામિહ ।
એવમુક્ત્વા ગૃહીત્વાસૌ કરસ્થમભિમન્ત્રયેત્

ક્રોધેન પશ્યતે યાવત્તાવદ્ધુંકારકોઽભવત્ ।
તેન હુઙ્કારશબ્દેન ઋષયો વિસ્મિતાસ્તદા

માણ્ડવ્યસ્ય સમીપે તુ હ્યપૃચ્છંસ્તે દ્વિજોત્તમાઃ ।
નિવારયસિ કિં વિપ્ર શાપં નૃપજિઘાંસનમ્

અપાપસ્ય તુ યેનેહ કૃતમસ્ય જિઘાંસનમ્ ।
ઋષીણાં વચનં શ્રુત્વા કૃચ્છ્રાન્માણ્ડવ્યકોઽબ્રવીત્

અભિવન્દામિ વો મૂર્ધ્ના સ્વાગતં ઋષયઃ સદા ।
અર્ઘ્યસન્માનપૂજાર્હાઃ સર્વેઽત્રોપવિશન્તુ તે

નિવિષ્ટૈકાગ્રમનસા સર્વાન્માણ્ડવ્યકોઽબ્રવીત્

પ્રાપ્તં દુઃખં મયા ઘોરં પૂર્વજન્માર્જિતં ફલમ્ ।
મા વિષાદં કુરુધ્વં ભોઃ કૃતં પાપં તુ ભુજ્યતે

ઋષય ઊચુઃ ।
કેન કર્મવિપાકેન ઇહ જાત્યન્તરં વ્રજેત્ ।
દાનધર્મફલેનૈવ કેન સ્વર્ગં ચ ગચ્છતિ

માણ્ડવ્ય ઉવાચ -
અદત્તદાના જાયન્તે પરભાગ્યોપજીવિનઃ ।
ન સ્નાનં ન જપો હોમો નાતિથ્યં ન સુરાર્ચનમ્

ન પર્વણિ પિતૃશ્રાદ્ધં ન દાનં દ્વિજસત્તમાઃ ।
વ્રજન્તિ નરકે ઘોરે યાન્તિ તે ત્વન્ત્યજાં ગતિમ્

પુનર્દરિદ્રાઃ પુનરેવ પાપાઃ પાપપ્રભાવાન્નરકે વસન્તિ ।
તેનૈવ સંસરિણિ મર્ત્યલોકે જીવાદિભૂતે કૃમયઃ પતઙ્ગાઃ

યે સ્નાનશીલા દ્વિજદેવભક્તા જિતેન્દ્રિયા જીવદયાનુશીલાઃ ।
તે દેવલોકેષુ વસન્તિ હૃષ્ટા યે ધર્મશીલા જિતમાનરોષાઃ

વિદ્યાવિનીતા ન પરોપતાપિનઃ સ્વદારતુષ્ટાઃ પરદારવર્જિતાઃ ।
તેષાં ન લોકે ભયમસ્તિ કિંચિત્સ્વભાવશુદ્ધા ગતકલ્મષા હિ તે

ઋષય ઊચુઃ ।
પૂર્વજન્મનિ વિપ્રેન્દ્ર કિં ત્વયા દુષ્કૃતં કૃતમ્ ।
યેન કષ્ટમિદં પ્રાપ્તં સન્ધાનં શૂલગર્હિતમ્

શૂલસ્થં ત્વાં સમાલક્ષ્ય હ્યાગતાઃ સર્વ એવ હિ ।
જીવન્તં ત્વાં પ્રપશ્યામ ત્વન્તરન્નવતારયન્ ।
રુજાસંતાપજં દુઃખં સોઢ્વાપિ ત્વમવેદનઃ

માણ્ડવ્ય ઉવાચ -
સ્વયમેવ કૃતં કર્મ સ્વયમેવોપભુજ્યતે ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં પૂર્વે નાન્યે ભુઞ્જન્તિ કર્હિચિત્

યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ ।
તથા પૂર્વકૃતં કર્મ કર્તારમુપગચ્છતિ

ન માતા ન પિતા ભ્રાતા ન ભાર્યા ન સુતાઃ સુહૃત્ ।
ન કસ્ય કર્મણાં લેપઃ સ્વયમેવોપભુજ્યતે

શ્રૂયતાં મમ વાક્યં ચ ભવદ્ભિઃ પૃચ્છિતો હ્યહમ્ ।
પૂર્વે વયસિ ભો વિપ્રા મલસ્નાનકૃતક્ષણઃ

અજ્ઞાનાદ્બાલભાવેન યૂકા કણ્ટેઽધિરોપિતા ।
તૈલાભ્યક્તશિરોગાત્રે મયા યૂકા ઘૃતા ન હિ

કઙ્કતીં રોપ્ય કેશેષુ સાસા કણ્ટેઽધિરોપિતા ।
તેષુ પાપં કૃતં સદ્યઃ ફલમેતન્મમાભવત્

કિંચિત્કાલં ક્ષપિત્વાહં પ્રાપ્સ્યે મોક્ષં નિરામયમ્ ।
ભવન્તસ્ત્વિહ સન્તાપં માં કુરુધ્વં મહર્ષયઃ

ઇમામવસ્થાં ભુક્ત્વાહં કંચિચ્છપે ન ચોચ્ચરે ।
અહનિ કતિચિચ્છૂલે ક્ષપયિષ્યામિ કિલ્બિષમ્

પ્રાક્તનં કર્મ ભુઞ્જામિ યન્મયા સંચિતં દ્વિજાઃ ।
ક્ષન્તવ્યમસ્ય રાજ્ઞોઽથ કોપશ્ચૈવ વિસર્જ્યતામ્

શ્રુત્વા તુ તસ્ય તદ્વાક્યં માણ્ડવ્યસ્ય મહર્ષયઃ ।
પ્રહર્ષમતુલં લબ્ધ્વા સાધુ સાધ્વિત્યપૂજયન્

નારાયણ ઉવાચ -
ઇદં જલં મન્ત્રપૂતં કસ્મિન્સ્થાને ક્ષિપામ્યહમ્ ।
યેન રાજા ભવેદ્ભસ્મ સરાષ્ટ્રઃ સપુરોહિતઃ

માણ્ડવ્ય ઉવાચ -
ઇદં જલં ચ રક્ષસ્વ કાલકૂટવિષોપમમ્ ।
સમુદ્રે ક્ષિપયિષ્યામિ દેવકાર્યં સમુત્થિતમ્

અથ તે મુનયઃ સર્વે માણ્ડવ્યં પ્રણિપત્ય ચ ।
આમન્ત્રયિત્વા હર્ષાચ્ચ કશ્યપાદ્યા ગૃહાન્યયુઃ

ગચ્છમાનાસ્તુ તે ચોક્તાઃ પઞ્ચમેઽહનિ તાપસાઃ ।
આગન્તવ્યં ભવદ્ભિશ્ચ મત્સકાશં પ્રતિજ્ઞયા

તથેતિ તે પ્રતિજ્ઞાય નારદાદ્યા અદર્શનમ્ ।
ગતેષુ વિપ્રમુખ્યેષુ શાણ્ડિલી ચ તપોધના

દ્વિતીયેઽહ્નિ સમાયાતા ન તુ બુદ્ધ્વાથ તં ઋષિમ્ ।
ભર્તારં શિરસા ધાર્ય રાત્રૌ પર્યટતે સ્મ સા

ન દૃષ્ટઃ શૂલકે વિપ્રો ભરાક્રાન્ત્યા યુધિષ્ઠિર ।
સ્ખલિતા તસ્ય જાનુભ્યાં શૂલસ્થસ્ય પતિવ્રતા

સર્વાઙ્ગેષુ વ્યથા જાતા તસ્યાઃ પ્રસ્ખલનાન્મુનેઃ ।
ઈદૃશીં વર્તમાનાં ચ હ્યવસ્થાં પૂર્વદૈવિકીમ્

પુનઃ પાપફલં કિંચિદ્ધા કષ્ટં મમ વર્તતે ।
વ્યથિતોઽહં ત્વયા પાપે કિમર્થં સૂનકર્મણિ

સ્વૈરિણીં ત્વાં પ્રપશ્યામિ રાક્ષસી તસ્કરી નુ કિમ્ ।
એવમુક્ત્વા ક્ષણં મોહાત્ક્રન્દમાનો મુહુર્મુહુઃ

તપસ્વિનોઽથ ઋષયઃ સર્વે સંત્રસ્તમાનસાઃ ।
પશ્યમાના મુનેઃ કષ્ટં પૃચ્છન્તે તે યુધિષ્ઠિર

પર્યટસે કિમર્થં ત્વં નિશીયે વહનં નુ કિમ્ ।
ક્ષિપ્તં તુ ઝોલિકાભારં કિંવાગમનકારણમ્ ।
વ્યથામુત્પાદ્ય ઋષયે દુઃખાદ્દુઃખવિલાસિનિ

શાણ્ડિલ્યુવાચ -
નાસુરીં ન ચ ગન્ધર્વીં ન પિશાચીં ન રાક્ષસીમ્ ।
પતિવ્રતાં તુ માં સર્વે જાનન્તુ તપસિ સ્થિતામ્

ન મે કામો ન મે ક્રોધો ન વૈરં ન ચ મત્સરઃ ।
અજ્ઞાનાદ્દૃષ્ટિમાન્દ્યાચ્ચ સ્ખલનં ક્ષન્તુમર્હથ

વહનં ભર્તૃસૌખ્યાય દિવા સમ્પીડ્યતે રુજા ।
અયં ભર્તા વિજાનીથ ઝોલિકાસંસ્થિતઃ સદા

ભરણં પાનં વસ્ત્રં ચ દદામ્યેતસ્ય રોગિણઃ ।
ઋષિઃ શૌનકમુખ્યોઽસૌ શાણ્ડિલીં માં વિજાનત

સ્વભર્તૃધર્મિણીં કોપં મા કુરુષ્વાતિથિં કુરુ ।
સતાં સમીપં સમ્પ્રાપ્તાં સર્વં મે ક્ષન્તુમર્હથ

ઋષય ઊચુઃ ।
પરવ્યથાં ન જાનીષે વ્યચરન્તી યદૃચ્છયા ।
પ્રભાતેઽભ્યુદિતે સૂર્યે તવ ભર્તા મરિષ્યતિ

આત્મદુઃખાત્પરં દુઃખં ન જાનાસિ કુલાધમે ।
તેન વાક્યેન ઘોરેણ શાણ્ડિલી વિમનાભવત્

પરં વિષાદમાપન્ના ક્ષણં ધ્યાત્વાબ્રવીદ્વચઃ ।
કોપાત્સંરક્તનયના નિરીક્ષન્તી મુનીંસ્તદા

સતાં ગેહે કિલ પ્રાપ્તા ભવતાં ચાપકારિણી ।
સામેનાતિથિપૂજાયાં શિષ્ટે ચ ગૃહમાગતે

ભવદ્ભિરીદૃગાતિથ્યં કૃતં ચૈવ મમૈવ તુ ।
સ્વર્ગાપવર્ગધર્મશ્ચ ભવદ્ભિર્ન નિરીક્ષિતમ્

પ્રાજાપત્યામિમાં દૃષ્ટ્વા માં યથા પ્રાકૃતાઃ સ્ત્રિયઃ ।
ભવન્તઃ સ્ત્રીબલં મેઽદ્ય પશ્યન્તુ દિવિ દેવતાઃ

મરિષ્યતિ ન મે ભર્તા હ્યાદિત્યો નોદયિષ્યતિ ।
અન્ધકારં જગત્સર્વં ક્ષીયતે નાદ્ય શર્વરી

એવમુક્તે તયા વાક્યે સ્તમ્ભિતેઽર્કે તમોમયમ્ ।
ન ચ પ્રજાયતે સર્વં નિર્વષટ્કારસત્ક્રિયમ્

સ્વાહાકારઃ સ્વધાકારઃ પઞ્ચયજ્ઞવિધિર્નહિ ।
સ્નાનં દાનં જપો નાસ્તિ સન્ધ્યાલોપવ્યતિક્રમઃ ।
ષણ્માસં ચ તદા પાર્થ લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયમ્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શાણ્ડિલીઋષિસંવાદવર્ણનં નામૈકસપ્તત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥