સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.155

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વતીર્થાદનુત્તમમ્ ।
ઉત્તરે નર્મદાકૂલે શુક્લતીર્થં યુધિષ્ઠિર

તસ્ય તીર્થસ્ય ચાન્યાનિ પુણ્યત્વાચ્છુભદર્શનાત્ ।
પૃથિવ્યાં સર્વતીર્થાનિ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈસ્તથાન્યૈર્દ્વિજસત્તમૈઃ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
શુક્લતીર્થસ્ય ચોત્પત્તિમાકર્ણય નરેશ્વર ।
યસ્ય સંદર્શનાદેવ બ્રહ્મહત્યા પ્રલીયતે

નર્મદા સરિતાં શ્રેષ્ઠા સર્વપાપપ્રણાશિની ।
યચ્ચ બાલ્યં કૃતં પાપં દર્શનાદેવ નશ્યતિ

મોક્ષદાનિ ન સર્વત્ર શુક્લતીર્થમૃતે નૃપ ।
શુક્લતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં પુરાણે યચ્છ્રુતં મયા

સમાગમે મુનીનાં તુ દેવાનાં હિ તથૈવ ચ ।
કથિતં દેવદેવેન શિતિકણ્ઠેન ભારત ।
કૈલાસે પર્વતશ્રેષ્ઠે તત્તે સંકથયામ્યહમ્

પુરા કૃતયુગસ્યાદૌ તોષિતું ગિરિજાપતિમ્ ।
તપશ્ચચાર વિપુલં વિષ્ણુર્વર્ષસહસ્રકમ્ ।
વાયુભક્ષો નિરાહારઃ શુક્લતીર્થે વ્યવસ્થિતઃ

તતઃ પ્રત્યક્ષતામાગાદ્દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
પ્રાદુર્ભૂતસ્તુ સહસા તત્ર તીર્થે નરાધિપ

ક્રોશદ્વયમિદં ચક્રે ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
તસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

ગઙ્ગા કનખલે પુણ્યા કુરુક્ષેત્રે સરસ્વતી ।
ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે પુણ્યા સર્વત્ર નર્મદા

સર્વૌષધીનામશનં પ્રધાનં સર્વેષુ પેયેષુ જલં પ્રધાનમ્ ।
નિદ્રા સુખાનાં પ્રમદા રતીનાં સર્વેષુ ગાત્રેષુ શિરઃ પ્રધાનમ્

સ્નાતસ્યાપિ યથા પુણ્યં લલાટં નૃપસત્તમ ।
શુક્લતીર્થં તથા પુણ્યં નર્મદાયાં યુધિષ્ઠિર

સરિતાં ચ યથા ગઙ્ગા દેવતાનાં જનાર્દનઃ ।
શુક્લતીર્થં તથા પુણ્યં નર્મદાયાં વ્યવસ્થિતમ્

ચતુષ્પદાનાં સુરભિર્વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો યથા ।
પ્રધાનં સર્વતીર્થાનાં શુક્લતીર્થં તથા નૃપ

ગ્રહાણાં તુ યથાદિત્યો નક્ષત્રાણાં યથા શશી ।
શિરો વા સર્વગાત્રાણાં ધર્માણાં સત્યમિષ્યતે

તથૈવ પાર્થ તીર્થાનાં શુક્લતીર્થમનુત્તમમ્ ।
દુર્વિજ્ઞેયો યથા લોકે પરમાત્મા સનાતનઃ

સુસૂક્ષ્મત્વાદનિર્દેશ્યઃ શુક્લતીર્થં તથા નૃપ ।
મન્દપ્રજ્ઞત્વમાપન્ને મહામોહસમન્વિતઃ

શુક્લતીર્થં ના જાનાતિ નર્મદાતટસંસ્થિતમ્ ।
બહુનાત્ર કિમુક્તેન ધર્મપુત્ર પુનઃ પુનઃ

શુક્લતીર્થં મહાપુણ્યં સમ્પ્રાપ્તં કલ્મષક્ષયાત્ ।
યોઽત્ર દત્તે શુચિર્ભૂત્વા એકં રેવાજલાઞ્જલિમ્

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ પિતરસ્તેન તર્પિતાઃ

એકઃ પુત્રો ધરાપૃષ્ઠે પિત્ઃણામાર્તિનાશનઃ ।
ચાણક્યો નામ રાજાભૂચ્છુક્લતીર્થં ચ વેદ સઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
કોઽસૌ દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ ચાણક્યો નામ નામતઃ ।
શુક્લતીર્થસ્ય યો વેત્તા નાન્યો વેત્તા હિ કશ્ચન

કેનોપાયેન તત્તીર્થં તેન જ્ઞાતં ધરાતલે ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
ઇક્ષ્વાકુપ્રભવો રાજા નપ્તા શુદ્ધોદનસ્ય ચ ।
ચાણક્યો નામ રાજર્ષિર્બુભુજે પૃથિવીમિમામ્

વિક્રાન્તો મતિમાઞ્છૂરઃ સર્વલોકૈરવઞ્ચિતઃ ।
વઞ્ચિતઃ સહસા ધૂર્તવાયસાભ્યાં નૃપોત્તમઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
કથં સ વઞ્ચિતો રાજા વાયસાભ્યાં કુતોઽથવા ।
પુરા યેન પ્રતિજ્ઞાતં ધીગર્ભેણ મહાત્મના

ન જીવે વઞ્ચિતોઽન્યેન પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યે ન સંશયઃ ।
એતન્મે વદ વિપ્રેન્દ્ર પરં કૌતૂહલં મમ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
આત્માનં વઞ્ચિતં જ્ઞાત્વા તદા સંગૃહ્ય વાયસૌ ।
પ્રેષયામાસ તીવ્રેણ દણ્ડેન યમસાદનમ્

વાયસાવૂચતુઃ ।
સુન્દોપસુન્દયોઃ પુત્રાવાવાં કાકત્વમાગતૌ ।
મા વધીસ્ત્વં મહાભાગ કસ્મિંશ્ચિત્કારણાન્તરે

તાવાવાં કૃતસંકલ્પૌ ત્વયા કોપેન માનદ ।
નિરસ્તાવનિરસ્તૌ વા યાસ્યાવઃ પરમાં ગતિમ્

તદાદેશય રાજેન્દ્ર કૃત્વા તવ મહત્પ્રિયમ્ ।
મુક્તશાપૌ ભવિષ્યાવો બ્રહ્મણો વચનં તથા

તચ્છ્રુત્વા કાકવચનં ચાણક્યો નૃપસત્તમઃ ।
નાહં જીવે વિદિત્વૈવં વઞ્ચિતઃ કેન કર્હિચિત્

તસ્માત્તીર્થં વિજાનીતં યમસ્ય સદને દ્વિજૌ ।
પ્રેષયામિ યથાન્યાયં શ્રુત્વા તત્કથયિષ્યથઃ

તેનૈવ મુક્તૌ તૌ કાકૌ સ્રક્ચન્દનવિભૂષિતૌ ।
શીઘ્રગૌ પ્રેષયામાસ યમસ્ય સદનં પ્રતિ

રાજોવાચ -
તત્ર ધર્મપુરં ગત્વા વિચરન્તાવિતસ્તતઃ ।
યદિ પૃચ્છતિ ધર્માત્મા યમઃ સંયમનો મહાન્

કુતો વામાગતં બ્રૂતં કેન વા ભૂષિતાવુભૌ ।
મદીયા ભારતી તસ્ય કથનીયા હ્યશઙ્કિતમ્

ઇક્ષ્વાકુસંભવો રાજા ચાણક્યો નામ ધાર્મિકઃ ।
દ્વાદશાહે મૃતસ્યાસ્ય તર્પિતાવશનાદિના

તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજ્ઞો ગતૌ તૌ યમસાદનમ્ ।
ક્રીડિતૌ પ્રાઙ્ગણે તસ્ય સ્રક્ચન્દનવિભૂષિતૌ ।
ધર્મરાજેન તૌ દૃષ્ટૌ પૃષ્ટૌ ધૃષ્ટૌ ચ વાયસૌ

યમ ઉવાચ -
કુતઃ સ્થાનાત્સમાયાતૌ કેન વા ભૂષિતાવુભૌ ।
વૃત્તં વૈ કથ્યતામેતદ્વાયસાવવિશઙ્કયા

કાકાવૂચતુઃ ।
ઇક્ષ્વાકુસમ્ભવો રાજા ચાણક્યો નામ ધાર્મિકઃ ।
દ્વાદશાહે મૃતસ્યાસ્ય તર્પિતાવશનાદિભિઃ

તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સદા વૈવસ્વતો યમઃ ।
ચિત્રગુપ્તં કલિં કાલં વીક્ષ્યતામિદમબ્રવીત્

અણ્ડજસ્વેદજાતીનાં ભૂતાનાં સચરાચરે ।
વિહિતં લોકકર્ત્ઃણાં સાન્નિધ્યં બ્રહ્મણા મમ

ગતઃ કુત્ર દુરાચારશ્ચાણક્યો નામતસ્ત્વિહ ।
અન્વિષ્યતાં પુરાણેષુ ત્વિતિહાસેષુ યા ગતિઃ

તતસ્તૈર્ધર્મપાલૈસ્તુ ધર્મરાજપ્રચોદિતૈઃ ।
નિરીક્ષિતા પુરાણોક્તા કર્મજા ગતિરાગતિઃ

તતઃ પ્રોવાચ વચનં ધર્મો ધર્મભૃતાં વરઃ ।
શૃણ્વતાં ધર્મપાલાનાં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

શુક્લતીર્થે મૃતાનાં તુ નર્મદાવિમલે જલે ।
અણ્ડજસ્વેદજાતીનાં ન ગતિર્મમ સન્નિધૌ

તત્તીર્થં ધાર્મિકં લોકે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરૈઃ ।
નિર્મિતં પરયા ભક્ત્યા લોકાનાં હિતકામ્યયા

પાપોપપાતકૈર્યુક્તા યે નરા નર્મદાજલે ।
શુક્લતીર્થે મૃતાઃ શુદ્ધા ન તે મદ્વિષયાઃ ક્વચિત્

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં તૌ કાકૌ યમભાષિતમ્ ।
આગતૌ શીઘ્રગૌ પાર્થ દૃષ્ટ્વા યમપુરં મહત્

પૃષ્ટૌ તૌ પ્રણતૌ રાજ્ઞા યથાવૃત્તં યથાશ્રુતમ્ ।
કથયામાસતુઃ પાર્થ દાનવૌ કાકતાં ગતૌ

અસ્માત્સ્થાનાદ્ગતાવાવાં યમસ્ય પુરમુત્તમમ્ ।
પૃથિવ્યા દક્ષિણે ભાગે હ્યતીત્ય બહુયોનિજમ્

તત્પુરં કામગં દિવ્યં સ્વર્ણપ્રાકારતોરણમ્ ।
અનેકગૃહસમ્બાધં મણિકાઞ્ચનભૂષિતમ્

ચતુષ્પથૈશ્ચત્વરૈશ્ચ ઘણ્ટામાર્ગોપશોભિતમ્ ।
ઉદ્યાનવનસંછન્નં પદ્મિનીખણ્ડમન્દિતમ્

હંસસારસસંઘુષ્ટં કોકિલાકુલસંકુલમ્ ।
સિંહવ્યાઘ્રગજાકીર્ણમૃક્ષવાનરસેવિતમ્

નરનારીસમાકીર્ણં નિત્યોત્સવવિભૂષિતમ્ ।
શંખદુન્દુભિર્નિર્ઘોષૈર્વીણાવેણુનિનાદિતમ્

યમમાર્ગેઽપિ વિહિતં સ્વર્ગલોકમિવાપરમ્ ।
ગતૌ તત્ર પુનશ્ચાન્યૈર્યમદૂતૈર્યમાજ્ઞયા

વિદિતૌ પ્રેષિતૌ તત્ર યત્ર દેવો જગત્પ્રભુઃ ।
પ્રાણસ્ય ભીત્યા દૃષ્ટોઽસૌ સિંહાસનગતઃ પ્રભુઃ

મહાકાયો મહાજઙ્ઘો મહાસ્કન્ધો મહોદરઃ ।
મહાવક્ષા મહાબાહુર્મહાવક્ત્રેક્ષણો મહાન્

મહામહિષમારૂઢો મહામુકુટભૂષિતઃ ।
તત્રાન્યશ્ચ કલિઃ કાલશ્ચિત્રગુપ્તો મહામતિઃ

સમાગતૌ તદા દૃષ્ટૌ મધ્યે જ્વલિતપાવકૌ ।
પુણ્યપાપાનિ જન્તૂનાં શ્રુતિસ્મૃત્યર્થપારગૌ

વિચારયન્તૌ સતતં તિષ્ઠાતે તૌ દિવાનિશમ્ ।
તતો હ્યાવાં પ્રણામાન્તે યમેન યમમૂર્તિના

પૃષ્ટાવાગમને હેતું તમબ્રૂવ શૃણુષ્વ તત્ ।
ઉજ્જયિન્યાં મહીપાલશ્ચાણક્યોઽભૂત્પ્રતાપવાન્

દ્વાદશાહે મૃતસ્યાસ્ય ભુક્ત્વા પ્રાપ્તૌ યમાલયમ્ ।
તતોઽસ્માકં વચઃ શ્રુત્વા કમ્પયિત્વા શિરો યમઃ

ઉવાચ વચનં સત્યં સભામધ્યે હસન્નિવ ।
અસ્તિ તત્કારણં યેન ચાણક્યઃ પાપપૂરુષઃ

નાયાતો મમ લોકે તુ સર્વપાપભયંકરે ।
શુક્લતીર્થે મૃતાનાં તુ નર્મદાયાં પરં પદમ્

જાયતે સર્વજન્તૂનાં નાત્ર કાચિદ્વિચારણા ।
અવશઃ સ્વવશો વાપિ જન્તુસ્તત્ક્ષેત્રમણ્ડલે

મૃતઃ સ વૈ ન સન્દેહો રુદ્રસ્યાનુચરો ભવેત્ ।
તદ્ધર્મવચનં શ્રુત્વા નિર્ગત્ય નગરાદ્બહિઃ

પશ્યન્તૌ વિવિધાં ઘોરાં નરકે લોકયાતનામ્ ।
ત્રિંશત્કોટ્યો હિ ઘોરાણાં નરકાણાં નૃપોત્તમ

દૃષ્ટા ભીતૌ પરામાર્તિગતૌ તત્ર મહાપથિ ।
નરકો રૌરવસ્તત્ર મહારૌરવ એવ ચ

પેષણઃ શોષણશ્ચૈવ કાલસૂત્રોઽસ્થિભઞ્જનઃ ।
તામિસ્રશ્ચાન્ધતામિસ્રઃ કૃમિપૂતિવહસ્તથા

દૃષ્ટશ્ચાન્યો મહાજ્વાલસ્તત્રૈવ વિષભોજનઃ ।
નરકૌ દંશમશકૌ તથા યમલપર્વતૌ

નદી વૈતરણી દૃષ્ટા સર્વપાપપ્રણાશિની ।
શીતલં સલિલં યત્ર પિબન્તિ હ્યમૃતોપમમ્

તદેવ નીરં પાપાનાં શોણિતં પરિવર્તતે ।
અસિપત્રવનં ચાન્યદ્દૃષ્ટાન્યા મહતી શિલા

અગ્નિપુંજનિભાકારા વિશાલા શાલ્મલી પરા ।
ઇત્યાદયસ્તથૈવાન્યે શતસાહસ્રસંજ્ઞિતાઃ

ઘોરઘોરતરા દૃષ્ટાઃ ક્લિશ્યન્તે યત્ર માનવાઃ ।
વાચિકૈર્માનસૈઃ પાપૈઃ કર્મજૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ

અહંકારકૃતૈર્દોષૈર્માયાવચનપૂર્વકૈઃ ।
પિતા માતા ગુરુર્ભ્રાતા અનાથા વિકલેન્દ્રિયાઃ

ભ્રમન્તિ નોદ્ધૃતા યેષાં ગતિસ્તેષાં હિ રૌરવે ।
તત્ર તે દ્વાદશાબ્દાનિ ક્ષપિત્વા રૌરવેઽધમાઃ

ઇહ માનુષ્યકે લોકે દીનાન્ધાશ્ચ ભવન્તિ તે ।
દેવબ્રહ્મસ્વહર્ત્ઃણાં નરાણાં પાપકર્મણામ્

મહારૌરવમાશ્રિત્ય ધ્રુવં વાસો યમાલયે ।
તતઃ કાલેન મહતા પાપાઃ પાપેન વેષ્ટિતાઃ

જાયન્તે કણ્ટકૈર્ભિન્નાઃ કોશે વા કોશકારકાઃ ।
મૃગપક્ષિવિહઙ્ગાનાં ઘાતકા માંસભક્ષકાઃ

પેષણં નરકં યાન્તિ શોષણં જીવબન્ધનાત્ ।
તત્રત્યાં યાતનાં ઘોરાં સહિત્વા શાસ્ત્રચોદિતામ્

ઇહ માનુષ્યતાં પ્રાપ્ય પઙ્ગ્વન્ધબધિરા નરાઃ ।
ગવાર્થે બ્રાહ્મણાર્થે ચ હ્યનૃતં વદતામિહ

પતનં જાયતે પુંસાં નરકે કાલસૂત્રકે ।
તત્રત્યા યાતના ઘોરા વિહિતા શાસ્ત્રકર્તૃભિઃ

ભુક્ત્વા સમાગતા હ્યત્ર તે યાસ્યન્ત્યન્ત્યજાં ગતિમ્ ।
બન્ધયન્તિ ચ યે જીવાંસ્ત્યક્ત્વાત્મકુલસન્તતિમ્

પતન્તિ નાત્ર સન્દેહો નરકે તેઽસ્થિભઞ્જને ।
તત્ર વર્ષશતસ્યાન્ત ઇહ માનુષ્યતાં ગતાઃ

કુબ્જા વામનકાઃ પાપા જાયન્તે દુઃખભાગિનઃ ।
યે ત્યજન્તિ સ્વકાં ભાર્યાં મૂઢાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ

તે યાન્તિ નરકં ઘોરં તામિસ્રં નાત્ર સંશયઃ ।
તત્ર વર્ષશતસ્યાન્તે ઇહ માનુષ્યતાં ગતાઃ

દુશ્ચર્માણો દુર્ભગાશ્ચ જાયન્તે માનવા હિ તે ।
માનકૂટં તુલાકૂટં કૂટકં તુ વદન્તિ યે

નરકે તેઽન્ધતામિસ્રે પ્રપચ્યન્તે નરાધમાઃ ।
શતસાહસ્રિકં કાલમુષિત્વા તત્ર તે નરાઃ

ઇહ શત્રુગૃહે ત્વન્ધા ભ્રમન્તે દીનમૂર્તયઃ ।
પિતૃદેવદ્વિજેભ્યોઽન્નમદત્ત્વા યેઽત્ર ભુઞ્જતે

નરકે કૃમિભક્ષ્યે તે પતન્તિ સ્વાત્મપોષકાઃ ।
તતઃ પ્રસૂતિકાલે હિ કૃમિભુક્તશ્ચ સવ્રણઃ

જાયતેઽશુચિગન્ધોઽત્ર પરભાગ્યોપજીવકઃ ।
સ્વકર્મવિચ્યુતાઃ પાપા વર્ણાશ્રમવિવર્જિતાઃ

નરકે પૂયસમ્પૂર્ણે ક્લિશ્યન્તે હ્યયુતં સમાઃ ।
પૂર્ણે તત્ર તતઃ કાલે પ્રાપ્ય માનુષ્યકં ભવમ્

ઉદ્વેજનીયા ભૂતાનાં જાયન્તે વ્યાધિભિર્વૃતાઃ ।
અગ્નિદો ગરદશ્ચૈવ લોભમોહાન્વિતો નરઃ

નરકે વિષસમ્પૂર્ણે નિમજ્જતિ દુરાત્મવાન્ ।
તત્ર વર્ષશતાત્કાલાદુન્મજ્જનમવસ્થિતઃ

ભુવિ માનુષતાં પ્રાપ્ય કૃપણો જાયતે પુનઃ ।
પાદુકોપાનહૌ છત્રં શય્યાં પ્રાવરણાનિ ચ

અદત્ત્વા દંશમશકૈર્ભક્ષ્યન્તે જન્યસપ્તતિમ્ ।
પિતુર્દ્રવ્યાપહર્તારસ્તાડનક્રોશને રતાઃ

પીડનં ક્રિયતે તેષાં યત્ર તૌ યુગ્મપર્વતૌ ।
યા સા વૈતરણી ઘોરા નદી રક્તપ્રવાહિની

પિબન્તિ રુધિરં તત્ર યેઽભિયાન્તિ રજસ્વલામ્ ।
અસિપત્રવને ઘોરે પીડ્યન્તે પાપકારિણઃ

પરપીડાકરા નિત્યં યે નરોઽન્ત્યજગામિનઃ ।
ગુરુદારરતાનાં તુ મહાપાતકિનામપિ

શિલાવગૂહનં તેષાં જાયતે જન્મસપ્તતિમ્ ।
જ્વલન્તીમાયસીં ઘોરાં બહુકણ્ટકસંવૃતામ્

શાલ્મલીં તેઽવગૂહન્તિ પરદારરતા હિ યે ।
પરસ્ય યોષિતં હૃત્વા બ્રહ્મસ્વમપહૃત્ય ચ

અરણ્યે નિર્જલે દેશે સ ભવેત્ક્રૂરરાક્ષસઃ ।
દેવસ્વં બ્રાહ્મણસ્વં ચ લોભેનૈવાહરેચ્ચ યઃ

સ પાપાત્મા પરે લોકે ગૃધ્રોચ્છિષ્ટેન જીવતિ ।
એવમાદીનિ પાપાનિ ભુઞ્જન્તે યમશાસનાત્

યેષાં તુ દર્શનાદેવ શ્રવણાજ્જાયતે ભયમ્ ।
તથા દાનફલં ચાન્યે ભુઞ્જાના યમમન્દિરે

દૃષ્ટાઃ શ્રુતં કથયતાં દૂતાનાં ચ યમાજ્ઞયા ।
રથૈરન્યે ગજૈરન્યે કેચિદ્વાજિભિરાવૃતાઃ

દૃષ્ટાસ્તત્ર મહાભાગ તપઃસંચયસંસ્થિતાઃ ।
ગોદાતા સ્વર્ણદાતા ચ ભૂમિરત્નપ્રદા નરાઃ

શય્યાશનગૃહાદીનાં સ લોકઃ કામદો નૃણામ્ ।
અન્નં પાનીયસહિતં દદતે યેઽત્ર માનવાઃ

તત્ર તૃપ્તાઃ સુસંતુષ્ટાઃ ક્રીડન્તે યમસાદને ।
અત્ર યદ્દીયતે દાનમપિ વાલાગ્રમાત્રકમ્

તદક્ષયફલં સર્વં શુક્લતીર્થે નૃપોત્તમ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં યદ્દૃષ્ટં યચ્ચ વૈ શ્રુતમ્

કુરુષ્વ યદભિપ્રેતં યદિ શક્નોષિ મુચ્યતામ્ ।
તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ચાણક્યો હૃષ્ટમાનસઃ

વિસર્જયામાસ ખગાવભિનન્દ્ય પુનઃપુનઃ ।
તાભ્યાં ગતાભ્યાં સર્વસ્વં દત્ત્વા વિપ્રેષુ ભારત

કામક્રોધૌ પરિત્યજ્ય જગામામરપર્વતમ્ ।
તત્ર બદ્ધ્વોડુપં ગાઢં કૃષ્ણરજ્જ્વાવલમ્બિતમ્

પ્લવમાનો જગામાઽશુ ધ્યાયન્દેવં જનાર્દનમ્ ।
આરોગ્યં ભાસ્કરાદિચ્છેદ્ધનં વૈ જાતવેદસઃ

પ્રાપ્નોતિ જ્ઞાનમીશાનાન્મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ કેશવાત્ ।
નીલં રક્તં તદભવન્મેચકં યદ્ધિ સૂત્રકમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશં દૃષ્ટ્વા રજ્જું મહામતિઃ ।
આપ્લુત્ય વિમલે તોયે ગતોઽસૌ વૈષ્ણવં પદમ્

ગાયન્તિ યદ્વેદવિદઃ પુરાણં નારાયણં શાશ્વતમચ્યુતાહ્વયમ્ ।
પ્રાપ્તઃ સ તં રાજસુતો મહાત્મા નિક્ષિપ્ય દેહં શુભશુક્લતીર્થે

એષા તે કથિતા રાજન્સિદ્ધિશ્ચાણક્યભૂભૃતઃ ।
તથાન્યત્તવ વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે ચાણક્યસિદ્ધિપ્રાપ્તિવર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ॥