સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.150

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેન્મહારાજ કુસુમેશ્વરમુત્તમમ્ ।
દક્ષિણે નર્મદાકૂલે ઉપપાતકનાશનમ્

કામેન સ્થાપિતો દેવઃ કુસુમેશ્વરસંજ્ઞિતઃ ।
ખ્યાતઃ સર્વેષુ લોકેષુ દેવદેવઃ સનાતનઃ

કામો મનોભવો વિશ્વઃ કુસુમાયુધચાપભૃત્ ।
સ કામાન્ દદાતિ સર્વાન્ પૂજિતો મીનકેતનઃ

તેન નિર્દગ્ધકાયેન ચારાધ્ય પરમેશ્વરમ્ ।
અનઙ્ગેન તથા પ્રાપ્તમઙ્ગિત્વં નર્મદાતટે

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
અઙ્ગિભૃતસ્ય નાશત્વમનઙ્ગસ્ય તુ મે વદ ।
ન શ્રુતં ન ચ મે દૃષ્ટં ભૂતપૂર્વં કદાચન

એતત્સર્વં યથા વૃત્તમાચક્ષ્વ દ્વિજસત્તમ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ વિપ્રેન્દ્ર ભીમાર્જુનયમૈઃ સહ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
આદૌ કૃતયુગે તાત દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
તપશ્ચચાર વિપુલં ગઙ્ગાસાગરસંસ્થિતઃ

તેન સમ્પાદિતા લોકાસ્તપસા સસુરાસુરાઃ ।
જગ્મુસ્તે શરણં સર્વે દેવદેવં શચીપતિમ્

વ્યાપકઃ સર્વભૂતાનાં દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
સંતાપયતિ લોકાંસ્ત્રીંસ્તન્નિવારય ગોપતે

શ્રુત્વા તદ્વચનં તેષાં દેવાનાં બલવૃત્રહા ।
ચિન્તયામાસ મનસા તપોવિઘ્નાયચાદિશત્

અપ્સરાં મેનકાં રમ્ભાં ઘૃતાચીં ચ તિલોત્તમામ્ ।
વસન્તં કોકિલં કામં દક્ષિણાનિલમુત્તમમ્

ગત્વા તત્ર મહાદેવં તપશ્ચરણતત્પરમ્ ।
ક્ષોભયધ્વં યથાન્યાયં ગઙ્ગાસાગરવાસિનમ્

એવમુક્તાસ્તુ તે સર્વે દેવરાજેન ભારત ।
દેવાપ્સરઃસમોપેતા જગ્મુસ્તે હરસન્નિધૌ

વસન્તમાસે કુસુમાકરાકુલે મયૂરદાત્યૂહસુકોકિલાકુલે ।
પ્રનૃત્ય દેવાપ્સરગીતસંકુલે પ્રવાતિ વાતે યમનૈરૃતાકુલે

તેન સંમૂર્છિતાઃ સર્વે સંસર્ગાચ્ચ ખગોત્તમાઃ ।
મધુમાધવગન્ધેન સકિન્નરમહોરગાઃ

યાવદાલોકતે તાવત્તદ્વનં વ્યાકુલીકૃતમ્ ।
વીક્ષતે મદનાવિષ્ટં દશાવસ્થાગતં જનમ્

દેવદેવોઽપિ દેવાનામવસ્થાત્રિતયં ગતઃ ।
સાત્ત્વિકીં રાજસીં રાજંસ્તામસીં તાં શૃણુષ્વ મે

એકં યોગસમાધિના મુકુલિતં ચક્ષુર્દ્વિતીયં પુનઃ પાર્વત્યા જઘનસ્થલસ્તનતટે શૃઙ્ગારભારાલસમ્ ।
અન્યદ્દૂરનિરસ્તચાપમદનક્રોધાનલોદ્દીપિતં શમ્ભોર્ભિન્નરસં સમાધિસમયે નેત્રત્રયં પાતુ વઃ

એવં દૃષ્ટઃ સ દેવેન સશરઃ સશરાસનઃ ।
ભસ્મીભૂતો ગતઃ કામો વિનાશઃ સર્વદેહિનામ્

કામં દૃષ્ટ્વા ક્ષયં યાતં તત્ર દેવાપ્સરોગણાઃ ।
ભીતા યથાગતં સર્વે જગ્મુશ્ચૈવ દિશો દશ

કામેન રહિતા લોકાઃ સસુરાસુરમાનવાઃ ।
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુર્દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ

સીદમાનં જગદ્દૃષ્ટ્વા તમૂચુઃ પરમેષ્ઠિનમ્ ।
જાનાસિ ત્વં જગચ્છેષં પ્રભો મૈથુનસમ્ભવાત્

પ્રજાઃ સર્વા વિશુષ્યન્તિ કામેન રહિતા વિભો

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં દેવાનાં પ્રપિતામહઃ ।
જગામ સહિતસ્તત્ર યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

અતોષયજ્જગન્નાથં સર્વભૂતમહેશ્વરમ્ ।
સ્તુતિભિસ્તણ્ડકૈઃ સ્તોત્રૈર્વેદવેદાઙ્ગસમ્ભવૈઃ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવો દેવાનાં પરમેશ્વરઃ ।
ઉવાચ મધુરાં વાણીં દેવાન્બ્રહ્મપુરોગમાન્

કિં કાર્યં કશ્ચ સન્તાપઃ કિં વાગમનકારણમ્ ।
દેવતાનામૃષીણાં ચ કથ્યતાં મમ માચિરમ્

દેવા ઊચુઃ ।
કામનાશાજ્જગન્નાશો ભવિતાયં ચરાચરે ।
ત્રૈલોક્યં ત્વં પુનઃ શમ્ભો ઉત્પાદયિતુમર્હસિ

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં વિમૃશ્ય પરમેશ્વરઃ ।
ચિન્તયામાસ કામસ્ય વિગ્રહં ભુવિ દુર્લભમ્

આજગામ તતઃ શીઘ્રમનઙ્ગો હ્યઙ્ગતાં ગતઃ ।
પ્રાણદઃ સર્વભૂતાનાં પશ્યતાં નૃપસત્તમ

તતઃ શઙ્ખનિનાદેન ભેરીણાં નિઃસ્વનેન ચ ।
અભ્યનન્દંસ્તતો દેવં સુરાસુરમહોરગાઃ

નમસ્તે દેવદેવેશ કૃતાર્થાઃ સુરસત્તમાઃ ।
વિસર્જિતાઃ પુનર્જગ્મુર્યથાગતમરિન્દમ

ગતેષુ સર્વદેવેષુ કામદેવોઽપિ ભારત ।
તપશ્ચચાર વિપુલં નર્મદાતટમાશ્રિતઃ

તપોજપકૃશીભૂતો દિવ્યં વર્ષશતં કિલ ।
મહાભૂતૈર્વિઘ્નકરૈઃ પીડ્યમાનઃ સમન્તતઃ

આત્મવિઘ્નવિનાશાર્થં સંસ્મૃતઃ કુણ્ડલેશ્વરઃ ।
ચકાર રક્ષાં સર્વત્ર શરપાતે નૃપોત્તમ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવો દૃઢભક્ત્યા વરપ્રદઃ ।
વરેણ છન્દયામાસ કામં કામવિનાશનઃ

જ્ઞાત્વા તુષ્ટં મહાદેવમુવાચ ઝષકેતનઃ ।
પ્રણતઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા દેવદેવં ત્રિલોચનમ્

યદિ તુષ્ટોઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
અત્ર તીર્થે જગન્નાથ સદા સંનિહિતો ભવ

તથેતિ ચોક્ત્વા વચનં દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
જગામાકાશમાવિશ્ય સ્તૂયમાનોઽપ્સરોગણૈઃ

ગતે ચાદર્શનં દેવે કામદેવો જગદ્ગુરુમ્ ।
સ્થાપયામાસ રાજેન્દ્ર કુસુમેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા હ્યુપવાસપરાયણઃ ।
ચૈત્રમાસે ચતુર્દશ્યાં મદનસ્ય દિનેઽથવા

પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે સ્નાત્વા પૂજ્ય દિવાકરમ્ ।
તિલમિશ્રેણ તોયેન તર્પયેત્પિતૃદેવતાઃ

કૃત્વા સ્નાનં વિધાનેન પૂજયિત્વા ચ તં નૃપ ।
પિણ્ડનિર્વપણં કુર્યાત્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

સત્ત્રયાજિફલં યચ્ચ લભતે દ્વાદશાબ્દિકમ્ ।
પિણ્ડદાનાત્ફલં તચ્ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ

અઙ્કુલ્લમૂલે યઃ પિણ્ડં પિત્ઃનુદ્દિશ્ય દાપયેત્ ।
તસ્ય તે દ્વાદશાબ્દાનિ તૃપ્તિં યાન્તિ પિતામહાઃ

કૃમિકીટપતઙ્ગા યે તત્ર તીર્થે યુધિષ્ઠિર ।
પ્રાપ્નુવન્તિ મૃતાઃ સ્વર્ગં કિં પુનર્યે નરા મૃતાઃ

સંન્યાસં કુરુતે યોઽત્ર જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
કુસુમેશે નરો ભક્ત્યા સ ગચ્છેચ્છિવમન્દિરમ્

તત્ર દિવ્યાપ્સરોભિશ્ચ દેવગન્ધર્વગાયનૈઃ ।
ક્રીડતે સેવ્યમાનસ્તુ કલ્પકોટિશતં નૃપ

પૂર્ણે ચૈવ તતઃ કાલ ઇહ માનુષ્યતાં ગતઃ ।
જાયતે રાજરાજેન્દ્રૈઃ પૂજ્યમાનો નૃપો મહાન્

સુરૂપઃ સુભગો વાગ્મી વિક્રાન્તો મતિમાઞ્છુચિઃ ।
જીવેદ્વર્ષશતં સાગ્રં સર્વવ્યાધિવિવર્જિતઃ

એતત્પુણ્યં પાપહરં તીર્થકોટિશતાધિકમ્ ।
કુસુમેશેતિ વિખ્યાતં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે કુસુમેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ પઞ્ચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ ॥