સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.14-3

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
તતસ્ત ઋષયઃ સર્વે મહાભાગાસ્તપોધનાઃ ।
ગતાસ્તુ પરમં લોકં તતઃ કિં જાતમદ્ભુતમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ નર્મદાતીરવાસિષુ ।
બભૂવ રૌદ્રસંહારઃ સર્વભૂતક્ષયંકરઃ

કૈલાસશિખરસ્થં તુ મહાદેવં સનાતનમ્ ।
બ્રહ્માદ્યાઃ પ્રાસ્તુવન્ દેવમૃગ્યજુઃસામભિઃ શિવમ્

સંહર ત્વં જગદ્દેવ સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
પ્રાપ્તો યુગસહસ્રાન્તઃ કાલઃ સંહરણક્ષમઃ

મદ્રૂપં તુ સમાસ્થાય ત્વયા ચૈતદ્વિનિર્મિતમ્ ।
વૈષ્ણવીં મૂર્તિમાસ્થાય ત્વયૈતત્પરિપાલિતમ્

એકા મૂર્તિસ્ત્રિધા જાતા બ્રાહ્મી શૈવી ચ વૈષ્ણવી ।
સૃષ્ટિસંહારરક્ષાર્થં ભવેદેવં મહેશ્વર

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તથ્યં વિષ્ણોશ્ચ પરમેષ્ઠિનઃ ।
સગણઃ સપરીવારઃ સહ તાભ્યાં સહોમયા

સમલોકાન્વિભિદ્યેમાન્ભગવાન્નીલલોહિતઃ ।
ભૂરાદ્યબ્રહ્મલોકાન્તં ભિત્ત્વાણ્ડં પરતઃ પરમ્

શૈવં પદમજં દિવ્યમાવિશત્સહ તૈર્વિભુઃ ।
ન તત્ર વાયુર્નાકાશં નાગ્નિસ્તત્ર ન ભૂતલમ્

યત્ર સંતિષ્ઠે દેવ ઉમયા સહ શઙ્કરઃ ।
ન સૂર્યો ન ગ્રહાસ્તત્ર ન ઋક્ષાણિ દિશસ્તથા

ન લોકપાલા ન સુખં ન ચ દુઃખં નૃપોત્તમ

બ્રાહ્મં પદં યત્કવયો વદન્તિ શૈવં પદં યત્કવયો વદન્તિ ।
ક્ષેત્રજ્ઞમીશં પ્રવદન્તિ ચાન્યે સાંખ્યાશ્ચ ગાયન્તિ કિલાદિમોક્ષમ્

યદ્બ્રહ્મ આદ્યં પ્રવદન્તિ કેચિદ્યં સર્વમીશાનમજં પુરાણમ્ ।
તમેકરૂપં તમનેકરૂપમરૂપમાદ્યં પરમવ્યયાખ્યમ્

અવર્ણમપ્યર્થમનામગોત્રં તુર્યં પદં યત્કવયો વદન્તિ ।
ધ્યાનાર્થવિજ્ઞાનમયં સુસૂક્ષ્મમાત્મસ્થમીશાનવરં વરેણ્યમ્

તતસ્ત્રયસ્તે ભગવન્તમીશં સમ્પ્રાપ્ય સંક્ષિપ્ય ભવન્ત્યર્થકમ્ ।
પૃથક્સ્વરૂપૈસ્તુ પુનસ્ત એવ જગત્સમસ્તં પરિપાલયન્તિ

સંહારં સર્વભૂતાનાં રુદ્રત્વે કુરુતે પ્રભુઃ ।
વિષ્ણુત્વે પાલયેલ્લોકાન્બ્રહ્મત્વે સૃષ્ટિકારકઃ

પ્રકૃત્યા સહ સંયુક્તઃ કાલો ભૂત્વા મહેશ્વરઃ ।
વિશ્વરૂપા મહાભાગા તસ્ય પાર્શ્વે વ્યવસ્થિતા

યામાહુઃ પ્રકૃતિં તજ્જ્ઞાઃ પદાર્થાનાં વિચક્ષણાઃ ।
પુરુષત્વે પ્રકૃતિત્વે ચ કારણં પરમેશ્વરઃ

તસ્માદેતજ્જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
તસ્મિન્નેવ લયં યાતિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે

ભગલિઙ્ગાઙ્કિતં સર્વં વ્યાપ્તં વૈ પરમેષ્ઠિના ।
ભગરૂપો ભવેદ્વિષ્ણુર્લિઙ્ગરૂપો મહેશ્વરઃ

ભાતિ સર્વેષુ લોકેષુ ગીયતે ભૂર્ભુવાદિષુ ।
પ્રવિષ્ટઃ સર્વભૂતેષુ તેન વિષ્ણુર્ભગઃ સ્મૃતઃ

વિશનાદ્વિષ્ણુરિત્યુક્તઃ સર્વદેવમયો મહાન્ ।
ભાસનાદ્ગમનાચ્ચૈવ ભગસંજ્ઞા પ્રકીર્તિતા

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં યસ્મિન્નેતિ લયં જગત્ ।
એકભાવં સમાપન્નં લિઙ્ગં તસ્માદ્વિદુર્બુધાઃ

મહાદેવસ્તતો દેવીમાહ પાર્શ્વે સ્થિતાં તદા ।
સંહરસ્વ જગત્સર્વં મા વિલમ્બસ્વ શોભને

ત્યજ સૌમ્યમિદં રૂપં સિતચન્દ્રાંશુનિર્મલમ્ ।
રુદ્રં રૂપં સમાસ્થાય સંહરસ્વ ચરાચરમ્

રૌદ્રૈર્ભૂતગણૈર્ઘોરૈર્દેવિ ત્વં પરિવારિતા ।
જીવલોકમિમં સર્વં ભક્ષયસ્વામ્બુજેક્ષણે

તતોઽહં મર્દયિષ્યામિ પ્લાવયિષ્યે તથા જગત્ ।
કૃત્વા ચૈકાર્ણવં ભૂયઃ સુખં સ્વપ્સ્યે ત્વયા સહ

શ્રીદેવ્યુવાચ -
નાહં દેવ જગચ્ચૈતત્સંહરામિ મહાદ્યુતે ।
અમ્બા ભૂત્વા વિચેષ્ટં ન ભક્ષયામિ ભૃશાતુરમ્

સ્ત્રીસ્વભાવેન કારુણ્યં કરોતિ હૃદયં મમ ।
કથં વૈ નિર્દહિષ્યામિ જગદેતજ્જગત્પતે

તસ્માત્ત્વં સ્વયમેવેદં જગત્સંહર શઙ્કર ।
અથૈવમુક્તસ્તાં દેવીં ધૂર્જટિર્નીલલોહિતઃ

ક્રુદ્ધો નિર્ભર્ત્સયામાસ હુઙ્કારેણ મહેશ્વરીમ્ ।
ઓં હુંફટ્ત્વં સ ઇત્યાહ કોપાવિષ્ટૈરથેક્ષણૈઃ

હુંકારિતા વિશાલાક્ષી પીનોરુજઘનસ્થલા ।
તત્ક્ષણાચ્ચાભવદ્રૌદ્રા કાલરાત્રીવ ભારત

હુંકુર્વતી મહાનાદૈર્નાદયન્તી દિશો દશ ।
વ્યવર્ધત મહારૌદ્રા વિદ્યુત્સૌદામિની યથા

વિદ્યુત્સમ્પાતદુષ્પ્રેક્ષ્યા વિદ્યુત્સંઘાતચઞ્ચલા ।
વિદ્યુજ્જ્વાલાકુલા રૌદ્રા વિદ્યુદગ્નિનિભેક્ષણા

મુક્તકેશી વિશાલાક્ષી કૃશગ્રીવા કૃશોદરી ।
વ્યાઘ્રચર્મામ્બરધરા વ્યાલયજ્ઞોપવીતિની

વૃશ્ચિકૈરગ્નિપુઞ્જાભૈર્ગોનસૈશ્ચ વિભૂષિતા ।
ત્રૈલોક્યં પૂરયામાસ વિસ્તારેણોચ્છ્રયેણ ચ

ભાસુરાઙ્ગા તુ સંવૃત્તા કૃષ્ણસર્પૈકકુણ્ડલા ।
ચિત્રદણ્ડોદ્યતકરા વ્યાઘ્રચર્મોપસેવિતા

વ્યવર્ધત મહારૌદ્રા જગત્સંહારકારિણી ।
સૃક્કિણી લેલિહાના ચ ક્રૂરફૂત્કારકારિણી

વ્યાત્તાસ્યા ઘુર્ઘુરારાવા જગત્સંક્ષોભકારિણી ।
ખેલદ્ભૂતાનુગા ક્રૂરા નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસકારિણી

જાતાટ્ટઅહાસા દુર્નાસા વહ્નિકુણ્ડસમેક્ષણા ।
પ્રોદ્યત્કિલકિલારાવા દદાહ સકલં જગત્

દહ્યમાનાઃ સુરાસ્તત્ર પતન્તિ ધરણીતલે ।
પતન્તિ યક્ષગન્ધર્વાઃ સકિન્નરમહોરગાઃ

પતન્તિ ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ હાહાહૈહૈવિરાવિણઃ ।
બુમ્બાપાતૈઃ સનિર્ઘાતૈરુદિતાર્તસ્વરૈરપિ

વ્યાપ્તમાસીત્તદા વિશ્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
સંપતદ્ભિઃ પતદ્ભિશ્ચ જ્વલદ્ભૂતગણૈર્મહી

જાતૈશ્ચટચટાશબ્દૈઃ પતદ્ભિર્ગિરિસાનુભિઃ ।
તત્ર રૌદ્રોત્સવે જાતા રુદ્રાનન્દવિવર્ધિની

વિહિંસમાના ભૂતાનિ ચર્વમાણાચરાનપિ ।
તત્તદ્ગન્ધમુપાદાય શિવારાવવિરાવિણી

ગલચ્છોણિતધારાભિમુખા દિગ્ધકલેવરા ।
ચણ્ડશીલાભવચ્ચણ્ડી જગત્સંહારકર્મણિ

યેઽપિ પ્રાપ્તા મહર્લોકં ભૃગ્વાદ્યાશ્ચ મહર્ષયઃ ।
તેઽપિ નશ્યન્તિ શતશો બ્રહ્મક્ષત્ત્રવિશાદયઃ

દેવાસુરા ભયત્રસ્તાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
વિશન્તિ કેઽપિ પાતાલં લીયન્તે ચ ગુહાદિષુ

સા ચ દેવી દિશઃ સર્વા વ્યાપ્ય મૃત્યુરિવ સ્થિતા ।
યુગક્ષયકરે કાલે દેવેન વિનિયોજિતા

એકાપિ નવધા જાતા દશધા દશધા તથા ।
ચતુઃષષ્ટિસ્વરૂપા ચ શતરૂપાટ્ટહાસિની

જજ્ઞે સહસ્રરૂપા ચ લક્ષકોટિતનુઃ શિવા ।
નાનારૂપાયુધાકારા નાનાવાદનચારિણી

એવંરૂપાઽભવદ્દેવી શિવસ્યાનુજ્ઞયા નૃપ ।
દિક્ષુ સર્વાસુ ગગને વિકટાયુધશીલિનઃ

રુન્ધન્તો નશ્યમાનાંસ્તાન્ગણા માહેશ્વરાઃ સ્થિતાઃ ।
વિચરન્તિ તયા સાર્દ્ધં શૂલપટ્ટિશપાણયઃ

તતો માતૃગણાઃ કેચિદ્વિનાયકગણૈઃ સહ ।
વ્યવર્ધન્ત મહારૌદ્રા જગત્સંહારકારિણઃ

તતસ્તસ્યા વ્યવર્ધન્ત દંષ્ટ્રાઃ કુન્દેન્દુસન્નિભાઃ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ અયુતાન્યર્બુદાનિ ચ

દંષ્ટ્રાવલિઃ કરરુહાઃ ક્રૂરાસ્તીક્ષ્ણાશ્ચ કર્કશાઃ ।
વિયદ્દિશો લિખન્ત્યેવ સપ્તદ્વીપાં વસુંધરામ્

તસ્યા દંષ્ટ્રાભિસમ્પાતૈશ્ચૂર્ણિતા વનપર્વતાઃ ।
શિલાસંચયસંઘાતા વિશીર્યતે સહસ્રશઃ

હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો ગન્ધમાદનઃ ।
માલ્યવાંશ્ચૈવ નીલશ્ચ શ્વેતશ્ચૈવ મહાગિરિઃ

મેરુમધ્યમિલાપીઠં સપ્તદ્વીપં ચ સાર્ણવમ્ ।
લોકાલોકેન સહિતં પ્રાકમ્પત નૃપોત્તમ

દંષ્ટ્રાશનિવિસ્પૃષ્ટાશ્ચ વિશીર્યન્તે મહાદ્રુમાઃ ।
ઉત્પાતૈશ્ચ દિશો વ્યાપ્તા ઘોરરૂપૈઃ સમન્તતઃ

તારા ગ્રહગણાઃ સર્વે યે ચ વૈમાનિકા ગણાઃ ।
શિવાસહસ્રૈરાકીર્ણા મહામાતૃગણૈસ્તથા

સા ચચાર જગત્કૃત્સ્નં યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ।
ભ્રમદ્ભિશ્ચ બ્રુવદ્ભિશ્ચ ક્રોશદ્ભિશ્ચ સમન્તતઃ

પ્રમથદ્ભિર્જ્વલદ્ભિશ્ચ રૌદ્રૈર્વ્યાપ્તા દિશો દશ ।
વિસ્તીર્ણં શૈલસઙ્ઘાતં વિઘૂર્ણિતગિરિદ્રુમમ્

પ્રભિન્નગોપુરદ્વારં કેશશુષ્કાસ્થિસંકુલમ્ ।
પ્રદગ્ધગ્રામનગરં ભસ્મપુંજાભિસંવૃતમ્

ચિતાધૂમાકુલં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
હાહાકારાકુલં સર્વમહહસ્વનનિસ્વનમ્

જગદેતદભૂત્સર્વમશરણ્યં નિરાશ્રયમ્

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે કલ્પાનુકથને કાલરાત્રિકૃતજગત્સંહરણવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ॥