સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.1

॥ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
શ્રીજગદંબાયૈ નમઃ ॥
॥ અથાવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યં પ્રારભ્યતે ॥
॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
સ્રષ્ટારોઽપિ પ્રજાનાં પ્રબલભવભયાદ્યં નમસ્યંતિ દેવા
યો હ્યવ્યક્તે પ્રવિષ્ટઃ પ્રવિહિતમનસાં ધ્યાનયુક્તાત્મનાં ચ ॥
લોકાનામાદિદેવઃ સ જયતુ ભગવાઞ્છ્રીમહા કાલનામા બિભ્રાણઃ સોમલેખામહિવલયયુતં વ્યક્તલિંગં કપાલમ્

॥ ઉમોવાચ ॥ ॥
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાશ્ચ સરિતસ્તથા॥
કથ્યંતાં તાનિ યત્નેન શ્રદ્ધા યેષુ પ્રજાયતે

ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અસ્તિ લોકેષુ વિખ્યાતા ગંગા ત્રિપથગા નદી ॥
સેવિતા દેવગન્ધર્વૈર્મુનિભિશ્ચ નિષેવિતા

તપનસ્ય સુતા દેવી યમુના લોકપાવની ॥
પિતૄણાં વલ્લભા દેવી મહાપાતકનાશિની

ચન્દ્રભાગા વિતસ્તા ચ નર્મદાઽમરકણ્ટકે ॥
કુરુક્ષેત્રં ગયા દેવિ પ્રભાસં નૈમિષં તથા

કેદારં પુષ્કરં ચૈવ તથા કાયાવરોહણમ્ ॥
તથા પુણ્યતમં દેવિ મહાકાલવનં શુભમ્

યત્રાસ્તે શ્રીમહાકાલઃ પાપેન્ધનહુતાશનઃ ॥
ક્ષેત્રં યોજનપર્યંતં બ્રહ્મહત્યાદિનાશનમ્

ભુક્તિદં મુક્તિદં ક્ષેત્રં કલિક લ્મષનાશનમ્ ॥
પ્રલયેઽપ્યક્ષયં દેવિ દુષ્પ્રાપં ત્રિદશૈરપિ

॥ ઉમોવાચ ॥ ॥
પ્રભાવઃ કથ્યતાં દેવ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય મહેશ્વર ॥
યાનિ તીર્થાનિ વિદ્યન્તે યાનિ લિંગાનિ સંતિ વૈ

તાન્યહં શ્રોતુમિચ્છામિ પરં કૌતૂહલં હિ મે

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રયત્નેન પ્રભાવં પાપનાશનમ્ ॥
ક્ષેત્રમાદ્યં મહાદેવિ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

શ્રીમેરોઃ સંનિધાને ચ શિખરં રત્નચિહ્નિતમ્ ॥
અનેકાશ્ચર્યનિલયં બહુપાદપસંકુલમ્

વિચિત્રધાતુભિશ્ચિત્રં સ્વચ્છસ્ફટિકવેદિકમ્ ॥
વિચિત્રવર્ણશોભાઢ્યમૃષિસંઘનિનાદિતમ્

મૃગનાગેન્દ્રસંયુક્તં ગજયૂથસમાકુલમ્ ॥
નિર્ઝરાંબુપ્રપાતોત્થશીકરાકરસંકુલમ્

વાતાહતતરુવ્રાતપ્રસૂનાસ્થાનચિત્રિતમ્ ॥
મૃગનાભિવરામોદવાસિતા શેષકાનનમ્

લતાગૃહરતિસ્થાનં સિદ્ધવિદ્યાધરાશ્રયમ્ ॥
પ્રવીણકિન્નરવ્રાતમધુરધ્વનિનાદિતમ્

તસ્મિન્વને મહારમ્યે શોભિતાશેષ ભૂમિકમ્ ॥
વૈરાજં નામ ભવનં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તત્ર દિવ્યાંગનાગીતમધુરધ્વનિનાદિતા ॥
પારિજાતતરુચ્છન્નમંજરીદામશોભિતા ॥

બહુવાદ્યસમુન્નદ્ધમહાસ્વનનિનાદિતા ॥
લયતાલયુતાનેકગીતવાદિત્રનાદિતા

વિન્યસ્તા કોટિભિઃ સ્તંભૈર્નિર્મલાદર્શશોભિતા ॥
લયતાલયુતાનેકમહાકૌતુકસંયુતા

અપ્સરોનૃત્યવિન્યાસવિલાસોલ્લાસશોભિતા ॥
સભા કાંતિમતીનામ દેવાનાં હર્ષદાયિકા

ઋષિસંઘસમાકીર્ણા મુનિવૃન્દનિષેવિતા ॥
દ્વિજાતિવેદશબ્દેન નાદિતાઽઽનંદદાયિકા

તસ્યાં નિવિષ્ટં વાગીશં શંકરારાધને રતમ્ ॥
સનત્કુમારં બ્રહ્મર્ષિં બ્રહ્મણો માનસં સુતમ્

મુનિમધ્યાત્સમુત્થાય કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ ॥
પરાશરસુતો વ્યાસઃ પ્રણિપત્ય યથાવિધિ

કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા ભવભક્ત્યાનુભાવિતઃ ॥
પપ્રચ્છ પરયા તુષ્ટ્યા હર્ષિતાંગરુહાનનઃ

મહાકાલસ્ય માહાત્મ્યં પ્રાણિનાં મોહનાશનમ્ ॥
॥ ॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
મહાકાલવનં કસ્માત્પ્રોચ્યતે સર્વતો વરમ્

ભગવન્ક્ષેત્રમાહાત્મ્યં મહાકાલસ્ય કથ્યતામ્ ॥
કથં ગુહ્યવનં પ્રોક્તં પીઠત્વમૂષરં તથા

ફલં યથાત્ર વસતાં મૃતાનાં ચ ગતિર્યથા ॥
સ્નાનેન યદ્ભવેત્પુણ્યં દાનેનાપિ ચ યત્ફલમ્

કથમેતત્સ્મશાનં ચ ક્ષેત્રં પ્રોક્તં યથા તથા ॥
પૃષ્ટં મે શંકરે ભક્ત્યા બ્રૂહિ ત્વં શાસ્ત્રકોવિદ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
ક્ષીયતે પાતકં યત્ર તેનેદં ક્ષેત્રમુચ્યતે ॥
યસ્માત્સ્થાનં ચ માતૄણાં પીઠં તેનૈવ કથ્યતે

મૃતાઃ પુનર્ન જાયંતે તેનેદમૂષરં સ્મૃતમ્ ॥
ગુહ્યમેતત્પ્રિયં નિત્યં ક્ષેત્રં શંભોર્મહા ત્મનઃ

યસ્માદિષ્ટં હિ ભૂતાનાં સ્મશાનમતિવલ્લભમ્ ॥
મહાકાલવનં યચ્ચ તથા ચૈવાવિમુક્તિકમ્

એકામ્રકં ભદ્રકાલં કરવીરવનમેવ ચ ॥
કોલાગિરિસ્તથા કાશી પ્રયાગમમરેશ્વરમ્

ભરથં ચૈવ કેદારં દિવ્યં રુદ્રમહાલયમ્ ॥
દિવ્યસ્મશાનાન્યેતાનિ રુદ્રસ્યેષ્ટાનિ નિત્યશઃ ॥

રમતે ભગવાનેષુ સિદ્ધક્ષેત્રેષુ સર્વદા ॥
પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થમુત્તમં તીર્થપુષ્કરમ્

ત્રયાણામપિ લોકાનાં કુરુક્ષેત્રં પ્રશસ્યતે ॥
કુરુક્ષેત્રાદ્દશગુણા પુણ્યા વારાણસી મતા

તસ્યા દશગુણં વ્યાસ મહાકાલવનોત્તમમ્ ॥
પ્રભાસાદ્યાનિ તીર્થાનિ પૃથિવ્યામિહ યાનિ તુ

પ્રભાસમુત્તમં તીર્થં ક્ષેત્રમાદ્યં પિનાકિનઃ ॥
શ્રીશૈલમુત્તમં તીર્થં દેવદારુવનં તથા

તસ્માદપ્યુત્તમં વ્યાસ પુણ્યા વારાણસી મતા॥
તસ્માદ્દશગુણં પ્રોક્તં સર્વતીર્થોત્તમં યતઃ

મહાકાલવનં ગુહ્યં સિદ્ધક્ષેત્રં તથોષરમ્ ॥
કિંચિદ્ગુહ્યાન્યથાન્યાનિ સ્મશાનાન્યૂષરાણિ ચ

સર્વતસ્તુ સમાખ્યાતં મહાકાલવનં મુને ॥
સ્મશાનમૂષરક્ષેત્રં પીઠં તુ વનમેવ ચ

પંચૈકત્ર ન લભ્યંતે મહાકાલપુરાદૃતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મહાકાલવનપ્રશંસાવર્ણનંનામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ