સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.16-2

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
નૃપં સુમનસં દૃષ્ટ્વા શ્રદ્દધાનં મહાક્રતૌ ॥
ઉવાચ પરમપ્રીત્યા નારદો લોકહર્ષણઃ

વ્યવસાયે સુકૃતિનાં દેવા યાંતિ સહાયતામ્ ॥
તત્રોદાહરણં ત્વં હિ યત્સહાયશ્ચતુર્મુખઃ

તદેહિ યામસ્તત્રૈવ નીલકંઠસ્ય સન્નિધૌ ॥
સર્વરાક્ષસસંહારં સર્વવિઘ્નનિવારણમ્

સ્થાપયામ્યગ્રતો રાજન્નૃસિંહં વારુણીમુખમ્ ॥
અંતર્હિતો હિ ભગવાન્પ્રત્યક્ષોઽસૌ નૃકેસરી

સન્નિધાવસ્ય યાગસ્તુ ફલાતિશયવાન્ભવેત્ ॥
ત્વમગ્રતો ગચ્છ શીઘ્રં પ્રાસાદં તત્ર કારય

સ્મરણાન્મમ ચાગત્ય સુતો વૈ વિશ્વકર્મણઃ ॥
પ્રત્યઙ્મુખં તુ પ્રાસાદં સ તૂર્ણં ઘટયિષ્યતિ

દક્ષિણે નીલકંઠસ્ય યો મહાંશ્ચંદનદ્રુમઃ ॥
ધનુઃશતાંતરે રાજંશ્ચિરરૂઢસ્તુ તિષ્ઠતિ

તસ્ય પશ્ચિમદેશસ્થં ક્ષેત્રં રાજન્ભવિષ્યતિ ॥
વાજિમેધસહસ્રેણ તસ્યાગ્રે યજતાં ભવાન્

ગચ્છ ત્વમહમત્રૈવ સ્થાસ્યામિ દિનપઞ્ચકમ્ ॥
આરાધ્યૈનં દિવ્યસિંહં જ્યોતીરૂપમનન્તકમ્

પ્રત્યર્ચાયાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રાણેંદ્રિયમનોયુતમ્ ॥
દીપાદ્દીપં યથા રાજન્નયિષ્યે શોભનાકૃતિમ્

નારદસ્યેતિ વચનં પ્રતિશ્રુત્ય નૃપોત્તમઃ ॥
જગામ તત્ર વેગેન ચન્દનદ્રુમસંનિધિમ્

તત્રાપશ્યત્સુઘટકં શિલ્પશાસ્ત્રવિશારદમ્ ॥
નારદસ્યાજ્ઞયા પ્રાપ્તં પુત્રં વૈ દેવશિલ્પિનઃ

મનુષ્યરૂપમાસ્થાય શસ્ત્રસૂત્રધરં સ્થિતમ્ ॥
રાજાનં સ તુ દૃષ્ટ્વા વૈ ચિકીર્ષંતં સુરાલયમ્

કૃતાંજલિપુટઃ પ્રોચે દેવાહં શિલ્પશાસ્ત્રવિત્ ॥
નરસિંહાલયં તેઽદ્ય ઘટયિષ્યામિ શોભનમ્ ॥
રાજાપિ તમુવાચેદં પ્રહસન્ભો દ્વિજોત્તમાઃ

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
ન શિલ્પી ત્વં હિ સામાન્યઃ શિલ્પશાસ્ત્રપ્રણેતૃકઃ ॥
કથિતો નારદેનૈવ ત્વષ્ટુઃ પુત્રો મહાયશાઃ

નિર્જનેઽસ્મિન્મહારણ્યે નેતઃ પૂર્વં જનાશ્રયઃ ॥
વયમદ્યાગતાઃ શિલ્પિન્સમ્બન્ધઃ કિંનિમિત્તકઃ

દેવશિલ્પી ભવાનેવ વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ॥
સદાનુધ્યાયિનસ્તસ્ય નિદેશવશવર્તિનઃ

યેન સ્મૃતસ્ત્વં મુનિના સ એવાત્રાગમિષ્યતિ ॥
પ્રત્યર્ચાં નરસિંહસ્ય ગૃહીત્વા તુ દિનાંતરે

તદાશુ ઘટયસ્વાદ્ય સપ્રાકારં સતોરણમ્ ॥
પ્રાસાદં નરસિંહસ્ય પ્રતીચીવદનં શુભમ્

તં પૂજયિત્વા વિધિવન્નિયોજ્ય ઘટને નૃપઃ ॥
શિલાસંચયકાન્ભૃત્યાન્બહુવિત્તૈરયોજયત્

ચતુર્થે દિવસે વિપ્રાઃ પ્રાસાદોઽભૂદનુત્તમઃ ॥
બહુકાલપ્રસાધ્યોઽપિ મહિમ્ના દેવશિલ્પિનઃ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે નિત્યકર્માવસાનતઃ ॥
પ્રતિષ્ઠાવિધિસંભારં ગૃહીત્વા સપરિચ્છદઃ

નારદાગમનં પ્રેક્ષ્ય યાવત્તિષ્ઠતિ ભૂપતિઃ ॥
તાવચ્છુશ્રુવિરે શઙ્ખા મૃદઙ્ગા મુરજાસ્તથા

ગીતમઙ્ગલવાદ્યાનિ ઘંટાનાં કરિણાં સ્વનાઃ ॥
તથા જય જયેત્યુચ્ચૈઃ શબ્દા આકાશમણ્ડલે

તાઞ્છ્રુત્વા વિસ્મયાપન્ના ઇંદ્રદ્યુમ્નપુરોગમાઃ ॥
રાજાનઃ શ્રોત્રિયા વિપ્રા વૈષ્ણવાશ્ચ સહસ્રશઃ

નિરાધારાસ્ત્વિમે શબ્દા અદ્ભુતાનિ ન સંશયઃ ॥
વિચારયંતસ્તે યાવત્તાવદ્દક્ષિણતો મરુત્

ગન્ધાન્વિતદ્વિરેફૌઘશબ્દિતાઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ ॥
આવિર્ભૂતાસ્ત્રિપથગા વારિણાર્દ્રીકૃતા દ્વિજાઃ

તદનંતરમેવાસૌ નારદો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ॥
તપઃપ્રભાવનિર્વ્યૂઢ વિમાનવરશાયિનીમ્

રત્નચામરહસ્તાભિર્દિવ્યસ્ત્રીભિઃ સુશોભિતામ્ ॥
અલંકૃતાં વહુવિધૈર્મણિરત્નપ્રસાધનૈઃ

દિવ્યમાલ્યાંબરધરાં દિવ્યગન્ધાનુલેપનામ્ ॥
રમ્યાં પ્રતિષ્ઠિતપ્રાણાં ઘટિતાં વિશ્વકર્મણા

તેજોમણ્ડલસંવીતાં પરિતો હર્ષદામપિ ॥
આદાય નરસિંહસ્ય પ્રત્યર્ચાં પ્રત્યુપસ્થિતઃ

તાં દૃષ્ટ્વા હર્ષિતાઃ સર્વે રાજા રાજાનુયાયિનઃ ॥
અન્તર્દ્ધાનં ગતો દેવો નારદેનોદ્ધૃતઃ કિમુ

મેનિરે હર્ષિતાત્માનઃ પ્રશશંસુશ્ચ તં મુનિમ્ ॥
નિરૂપ્ય સંનિધિસ્થાં તુ નરસિંહાકૃતિં દ્વિજાઃ ॥
આદ્યમૂર્તેર્નૃસિંહસ્ય પ્રતિમામથ મેનિરે

પ્રત્યુત્થાય તતો રાજા પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ॥
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય હરિં જગામ શિરસા મહીમ્

શ્રદ્ધાસંપત્તિયોગ્યેન સંભારેણ નૃપાજ્ઞયા ॥
પ્રસ્થાપયામાસ મુનિઃ પ્રાસાદં શુભલક્ષણમ્

પ્રતિમાં દેવદેવસ્ય સુમુહૂર્તે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ધરારમાભ્યાં સહિતાં રત્નવેદ્યાં પ્રતિષ્ઠિતામ્॥
યોગારૂઢતનું રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નોઽથ તુષ્ટુવે

વૈષ્ણવૈર્બ્રાહ્મણૈર્ભૂપૈર્નારદેન ચ ધીમતા॥
ગુહ્યોપનિષદૈઃ સ્માર્તૈઃ સ્તોત્રૈઃ શાસ્ત્રૈર્મુદાન્વિતૈઃ

॥ ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઉવાચ ॥ ॥
એકાનેકસ્થૂલસૂક્ષ્માણુમૂર્તે વ્યોમાતીત વ્યોમરૂપૈકરૂપ ॥
વ્યોમાકાર વ્યાપક વ્યોમસંસ્થ વ્યોમારૂઢ વ્યોમકેશાબ્જયોને

દુઃખાંભોધેસ્ત્રાહિ માં દિવ્યસિંહ પ્રાદુર્ભૂતાનેકકોટ્યર્કધામન્ ॥
નિત્યાસન્નો દૂરસંસ્થો ન દૂરો નાસન્નો વા બોધ્યબોધાત્મભાવ

જ્ઞેયજ્ઞેયો જ્ઞાનગમ્યોઽપ્યગમ્યો માયાતીતો માનમેયોઽનુમાનાત્ ॥
કૃત્સ્નસ્યાદિઃ કૃત્સ્નકર્ત્તાનુમંતા પાતા હર્ત્તા વિશ્વસાક્ષિન્નમસ્તે

દુઃખધ્વંસસ્યૈકહેતું ન હેતું ભેત્તું છેત્તું સંશયાનગ્રજાતમ્ ॥
જ્યોતીરૂપ જ્ઞાનરૂપ પ્રકાશ સ્તોમવ્યૂહાકાર નિર્માણહેતો

ત્વત્પાદબ્જે ભક્તિમગ્ર્યાં સદા મે દેહિ સ્વામિન્મૂલભૂતાં ચતુર્ણામ્ ॥
શ્રૌતૈઃ સ્માર્તૈર્નિત્યયુક્તા જનાસ્તે દીનાસ્તિષ્ઠન્ત્યત્ર બદ્ધા ભવાબ્ધૌ

અનન્તપાદં બહુહસ્તનેત્રમનંતકર્ણં કકુભૌઘવસ્ત્રમ્ ॥
દિવાનિશાનાથસુકુણ્ડલાઢ્યં નક્ષત્રમાલા કૃતચારુહારમ્

ત્વામદ્ભુતં દિવ્યનૃસિંહમૂર્તિં ભક્તેષ્ટપૂર્તિં શરણં પ્રપદ્યે ॥
યત્પાદપદ્મ હિ પિતામહસ્ય કિરીટરત્નૈર્વિકચત્વમેતિ

યદીયપાદાબ્જયુગાંતભૂમૌ લુઠેચ્છિરો યસ્ય હિ પાંચભૌતમ્ ॥
તદ્દિવ્યપાદં શિરસા વહંતિ સુરેન્દ્રનાર્યઃ ખલુ તં નમામિ

તદ્દિવ્યસિંહં હતપાપસંઘં પાદાશ્રિતાનાં કરુણાબ્ધિસિંહમ્ ॥
પાદાઽબ્જસંઘટ્ટવિઘટ્ટમાનબ્રહ્માંડભાંડં પ્રણમામિ ચણ્ડમ્

સટાચ્છટાકંપનશીર્યમાણઘનૌઘવિદ્રાવિતપાપસંઘમ્ ॥
ચંડાટ્ટહાસાંતરિતાબ્દશબ્દં ત્રિલોકગર્ભં નૃહરિં નમામિ

નમસ્તે નમસ્તે નમસ્તેઽદ્ય વિષ્ણો પરિત્રાહિ દીનાનુકંપિન્નનાથમ્ ॥
ભવંતં સમાસાદ્ય મે દેહબન્ધો મુરારે ન સંસારકારાગૃહેઽસ્તુ

હયમેધસહસ્રાંતે યથા ત્વાં ચર્મચક્ષુષા ॥
દિવ્યરૂપં પ્રપશ્યામિ તથાનુક્રોશય પ્રભો

યથા ચેજ્યાસહસ્રં મે નિર્વિઘ્નં તત્સમાપ્યતે ॥
યજ્ઞેશ ત્વત્પ્રસાદાન્મે તથા સાન્નિધ્યમસ્તુ તે

કોટયઃ પાપરાશીનાં ક્ષયં યાંતિ યથા પ્રભો ॥
ધર્માર્થકામા હસ્તસ્થા નૈષાં ચિત્રં સ્તુવંતિ યે ॥
મોક્ષસ્ય ભાજનં વિષ્ણો તે નરા યે તવાશ્રયાઃ

સ્તુત્વેત્થં દિવ્ય સિંહં તં ભૂપતિર્હષ્ટમાનસઃ ॥
દણ્ડપાતપ્રણામેન જગામ ધરણીં મુહુઃ

॥ જૈમિનિરુવાચ ॥ ॥
ક્ષેત્રં તન્નરસિંહસ્ય બ્રહ્મણા નિર્મિતં પુરા ॥
ઇન્દ્રદ્યુમ્નાનુગ્રહાય સર્વલોકહિતાય ચ

પશ્યંતિ યે નૃસિંહં તં શંભુના સહ સંસ્થિતમ્ ॥
ન દેહબન્ધં તે વિપ્રાઃ પ્રાપ્નુવંતિ ન સંશયઃ ॥

મનસા વાંછિતં યદ્યત્પ્રાપ્નુવંતિ તતોઽધિકમ્ ॥
સ્તોત્રેણાનેન યે દિવ્યસિંહરૂપં સ્તુવંતિ વૈ

સર્વકામપ્રદો દેવસ્તસ્ય મુક્તિં પ્રયચ્છતિ ॥
જ્યેષ્ઠશુક્લદ્વાદશી યા સ્વાતીનક્ષત્રસંયુતા

તસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતઃ ક્ષેત્રે દિવ્યસિંહો મહર્ષિણા ॥
સુતેન બ્રહ્મણઃ સાક્ષાત્તત્ર પશ્યંતિ તં ચ યે

વાજિમેધસહસ્રસ્ય ફલં સાગ્રં લભંતિ તે ॥
પઞ્ચામૃતૈર્વા ક્ષીરેણ નારિકેલરસેન વા

સ્નાપયંતિ નરા યે વૈ અથવા ગન્ધવારિણા ॥
પૂજયિત્વા મહાસિંહમુપચારૈઃ સપાયસૈઃ

જપાકુસુમમાલ્યૈશ્ચ ગન્ધમાલ્યૈઃ સુશોભનૈઃ ॥
ધૂપદીપૈઃ સકર્પૂરૈસ્તાંબૂલૈરતિશોભનૈઃ

સુગીર્ભિઃ સ્તુતિપાઠૈશ્ચ જયશબ્દૈસ્તથોચ્ચકૈ ॥
પ્રદક્ષિણપ્રણામૈશ્ચ દાનૈર્બ્રાહ્મણતર્પણૈઃ ॥
સન્તોષ્ય નરસિંહં તં બ્રહ્મલોકમવાપ્નુયાત્

વૈશાખસ્ય ચતુર્દશ્યાં સૌરિવારેઽનિલર્ક્ષકે ॥
આદ્યાવતારઃ સિંહસ્ય પ્રદોષસમયે દ્વિજાઃ

તસ્યાં સંપૂજ્ય વિધિવન્નરસિંહં સમાહિતઃ ॥
જન્મકોટિસહસ્રૈસ્તુ પાપરાશિઃ સુસંચિતઃ ॥
દહ્યતે તત્ક્ષણાદેવ તૂલરાશિરિવાગ્નિના

દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા નમસ્કૃત્વા પ્રણિપત્ય ચ ભક્તિતઃ ॥
સ્તુત્વા વિમુચ્યતે પાપૈર્નિર્મોકેન ભુજંગવત્

ન તસ્ય વ્યાધયઃ સંતિ ન શોકા નાધયસ્તથા ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ હયમેધફલં તથા

સમીપે તસ્ય ભો વિપ્રા યજનં દાનમેવ ચ ॥
અન્યાનિ પુણ્યકર્માણિ કૃતાનિ ચ સકૃન્નરૈઃ ॥
કોટિકોટિગુણાનિ સ્યુર્નરસિંહપ્રસાદતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે પુરુષોત્તમક્ષેત્રમાહાત્મ્યે જૈમિનિઋષિસંવાદે ષોડશોઽધ્યાયઃ