સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2.12-5

॥ અથ સ્વામિપુષ્કરિણી સ્નાનાત્તામિસ્રાદિનરકનિસ્તારઃ ॥
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
સૂત સર્વાર્થતત્ત્વજ્ઞ વેદવેદાંગપારગ ॥
શ્રીસ્વામિપુષ્કરિણ્યાશ્ચ વૈભવં વદ નઃ પ્રભો ॥

યસ્યાઃ સ્મરણમાત્રેણ મુક્તઃ સ્યાન્માનવો ભુવિ

॥ શ્રીસૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ્વામિતીર્થં પ્રશંસન્તિ સ્નાંતિ વા કથયંતિ યે ॥
અષ્ટાવિંશતિભેદાંસ્તે નરકાન્નોપભુઞ્જતે

તામિસ્રમન્ધતામિસ્રં મહારૌરવરૌરવૌ ॥
કુમ્ભીપાકં કાલસૂત્રમસિપત્રવનં તથા

કૃમિભક્ષોઽન્ધકૂપશ્ચ સંદંશઃ શાલ્મલી તથા ॥
લાલાભક્ષો હ્યવીચિશ્ચ સારમેયાદનં તથા

તથૈવ વજ્રકણકઃ ક્ષારકર્દમપાતનમ્ ॥
રક્ષોગણાશનં ચાપિ શૂલપ્રોતનિરોધનમ્

તિરોધાનાભિધં વિપ્રાસ્તથા સૂચીમુખાભિધમ્ ॥
પૂયશોણિતભક્ષં ચ વિષાગ્નિપરિપીડનમ્

અષ્ટાવિંશતિસંખ્યાતમેતન્નરકસંચયમ્॥
ન યાતિ મનુજો વિપ્રાઃ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્

વિત્તાપત્યકલત્રાણાં યોઽન્યેષામપહારકઃ ॥
સ કાલપાશબદ્ધોઽયં યમદૂતૈર્ભયાનકૈઃ

તામિસ્રે નરકે ઘોરે પાત્યતે બહુવત્સરમ્ ॥
સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે સ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે

માતરં પિતરં વિપ્રાન્યો દ્વેષ્ટિ પુરુષાધમઃ ॥
સ કાલસૂત્રનરકે વિસ્તૃતાયુતયોજને

અધસ્તાદગ્નિસન્તપ્તે ઉપર્યર્કમરીચિભિઃ ॥
ખલે તામ્રમયે વિપ્રાઃ પાત્યતે ક્ષુધયાર્દિતઃ

સ્નાતિ ચેત્પુષ્કરિણ્યાં વૈ તસ્મિન્નાઽસૌ નિપાત્યતે ॥
યો વેદમાર્ગમુલ્લંઘ્ય વર્તતે કુપથે નરઃ

સોઽસિપત્રવને ઘોરે પાત્યતે યમકિંકરૈઃ ॥
સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાઽસૌ નિપાત્યતે

યોઽશ્નાતિ પંક્તિભેદેન પક્વં સૂપાદિકં નરઃ ॥
અકૃત્વા પંચયજ્ઞાન્વા ભુંક્તે મોહેન સ દ્વિજાઃ

પાત્યતેઽયં યમભટૈર્નરકે કૃમિભોજને ॥
ભક્ષ્યમાણઃ કૃમિશતૈર્ભક્ષયન્કૃમિસંચયાન્

સ્વયં ચ કૃમિભૂતઃ સંસ્તિષ્ઠેદ્યાવદઘક્ષયમ્ ॥
સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે વૈ તસ્મિન્નાઽસૌ નિપાત્યતે

યો હરેદ્વિપ્રવિત્તાનિ સ્નેહેન બલતોઽપિ વા ॥
અન્યેષામપિ વિત્તાનિ રાજા તત્પુરુષોઽપિ વા

અયોમયાગ્નિકુંડેષુ સંદંશૈઃ સોઽપિ પીડિતઃ ॥
સંદંશે નરકે ઘોરે પાત્યતે યમપૂરુષૈઃ

સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે ॥
અગમ્યાં યોભિગચ્છેત સ્ત્રિયં વૈ પુરુષાધમઃ

અગમ્યં પુરુષં યોષિદભિગચ્છેત વા દ્વિજાઃ ॥
તાવયોમયનારીં ચ પુરુષં ચાપ્યયોમયમ્

તપ્તાવાલિઙ્ગ્ય તિષ્ઠન્તૌ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરમ્ ॥
સૂચ્યાખ્યે નરકે ઘોરે પાત્યેતે યમકિંકરૈઃ

સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે ચ તસ્મિન્નાસૌ નિપાપ્યતે ॥
બાધતે સર્વજન્તૂન્યો નાનોપાયૈરુપદ્રવૈઃ

શાલ્મલીનરકે ઘોરે પાત્યતે બહુકણ્ટકે ॥
સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે

રાજા વા રાજભૃત્યો વા યઃ પાષણ્ડમનુદ્રુતઃ ॥
ભેદકો ધર્મસેતૂનાં વૈતરણ્યાં નિપાત્યતે

સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે ॥
વૃષલીસઙ્ગદુષ્ટો વા શૌચાદ્યાચારવર્જિતઃ

ત્યક્તલજ્જસ્ત્યક્તવેદઃ પશુચર્યારતઃ સદા ॥
સ પૂયવિષ્ઠામૂત્રાસૃક્છ્લેષ્મપિત્તાદિપૂરિતે

અતિબીભત્સનરકે પાત્યતે યમકિંકરૈઃ ॥
સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે

યઃ શ્વભિર્મૃગયુર્વન્યાન્બાણૈર્વા બાધતે મૃગાન્ ॥
સ વિધ્યમાનો બાણૌઘૈઃ પરત્ર યમકિંકરૈઃ

પ્રાણરોધાખ્યનરકે પાત્યતે યમકિંકરૈઃ ॥
સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે

દામ્ભિકો યઃ પશૂન્યજ્ઞે વિધ્યનુષ્ઠાનવર્જિતઃ ॥
હન્ત્યસૌ પરલોકેષુ વૈશસે નરકે દ્વિજાઃ

કર્ત્યમાનો યમભટૈઃ પાત્યતે યમકિંકરૈઃ ॥
સ્નાતિ ચેત્પુષ્કરિણ્યાં વૈ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે

આત્મભાર્યાં સવર્ણાં યો રેતઃ પાયયતે યદિ ॥
પરત્ર રેતઃપાયી સ રેતઃકુણ્ડે નિપાત્યતે

સ્નાતિ ચેત્પુષ્કરિણ્યાં વૈ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે ॥
યો દસ્યુર્માર્ગમાશ્રિત્ય ગરદો ગ્રામદાહકઃ ॥

વણિગ્દ્રવ્યાપહારી ચ સ પરત્ર દ્વિજોત્તમાઃ ॥
વજ્રદંષ્ટ્રાભિધે ઘોરે પાત્યતે નરકે ચિરમ્

સ્નાતિ ચેત્સ્વામિતીર્થે તુ તસ્મિન્નાસૌ નિપાત્યતે ॥
વિદ્યન્તે યાનિ ચાન્યાનિ નરકાણિ પરત્ર વૈ

તાનિ નાપ્નોતિ મનુજઃ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્ ॥
પુષ્કરિણ્યાં સકૃત્સ્નાનાદશ્વમેધફલં લભેત્

આત્મવિદ્યા ભવેત્સાક્ષાન્મુક્તિશ્ચાપિ ચતુર્વિધા ॥
ન પાપે રમતે બુદ્ધિર્ન ભવેદુઃખમેવ વા

તુલાપુરુષદાનેન યત્ફલં લભ્યતે નરૈઃ ॥
તત્ફલં લભ્યતે પુમ્ભિઃ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્

ગોસહસ્રપ્રદાનેન યત્પુણ્યં હિ ભવેન્નૃણામ્ ॥
તત્પુણ્યં લભતે મર્ત્યઃ સ્વામિતીર્થનિમજનાત્

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યં યમિચ્છતિ પૂરુષઃ ॥
તં તં સદ્યઃ સમાપ્નોતિ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્

મહાપાતકયુક્તો વા યુક્તો વા સર્વપાતકૈઃ ॥
સદ્યઃ પૂતો ભવેદ્વિપ્રાઃ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્

પ્રજ્ઞા લક્ષ્મીર્યશઃ સંપજ્જ્ઞાનં ધર્મો વિરક્તતા ॥
મનઃશુદ્ધિર્ભવેન્નૃણાં સ્વામિતીર્થનિષેવણાત્

બ્રહ્મહત્યાઽયુતં ચાપિ સુરાપાનાયુતં તથા ॥
અયુતં ગુરુદારાણાં ગમનં પાપકારિણામ્ ॥

સ્તેયાયુતં સુવર્ણાનાં તત્સંસર્ગાશ્ચ કોટિશઃ ॥
શીઘ્રં વિલયમાયાન્તિ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્

બ્રહ્મહત્યાસમાનાનિ સુરાપાનસમાનિ ચ ॥
ગુરુસ્ત્રીગમનેનાપિ યાનિ તુલ્યાનિ ચાસ્તિકાઃ

સુવર્ણસ્તેયતુલ્યાનિ તત્સંસર્ગસમાનિ ચ ॥
તાનિ સર્વાણિ નશ્યન્તિ સ્વામિતીર્થનિમજ્જનાત્

॥ અથ સ્વામિતીર્થમહિમાશ્રદ્ધાલૂનાં મહાનરકપ્રાપ્તિઃ ॥ ॥
ઉક્તેષ્વેતેષુ સન્દેહો ન કર્ત્તવ્યઃ કદાચન ॥
જિહ્વાગ્રે પરશું તપ્તં પ્રક્ષિપંતિ ચ કિંકરાઃ

અર્થવાદમિમં સર્વં બ્રુવન્વૈ નરકં વ્રજેત્ ॥
સૂકરઃ સ હિ વિજ્ઞેયઃ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ

અહો મૌર્ખ્યમહો મૌર્ખ્યમહો મૌર્ખ્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સ્વામિતીર્થાભિધે તીર્થે સર્વપાતકનાશને

અદ્વૈતજ્ઞાનદે પુંસાં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિનિ ॥
ઇષ્ટકામપ્રદે નિત્યં તથૈવાજ્ઞાનનાશને

સ્થિતેઽપિ તદ્વિહાયાયં રમતેન્યત્ર વૈ જનઃ ॥
અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં મયા વક્તું ન શક્યતે

સ્નાતસ્ય સ્વામિતીર્થે તુ નાન્તકાદ્ભયમસ્તિ વૈ ॥
સ્વામિતીર્થં ચ પશ્યંતિ તત્ર સ્નાંતિ ચ યે નરાઃ

સ્તુવન્તિ ચ પ્રશંસંતિ સ્પૃશંતિ ચ નમન્તિ ચ ॥
ન પિબન્તિ હિ તે સ્તન્યં માતૄણાં દ્વિજપુંગવાઃ

એવં વઃ કથિતં વિપ્રાઃ સ્વામિતીર્થસ્ય વૈભવમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં નૃણાં સર્વપાપનિબર્હણમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દ્વિતીયે વૈષ્ણવખણ્ડે શ્રીવેંકટાચલમાહાત્મ્યે શ્રી સ્વામિપુષ્કરિણીતીર્થમહિમાનુવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ