સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 2-2

અથ વૈષ્ણવખણ્ડે ચતુર્થ કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યમ્ ॥ ( ૨-૪) ॥
૧ મઙ્ગલાચરણમ, કાર્તિકમાસવૈભવં જ્ઞાતું સૂતં પ્રતિ શૌનકપ્રશ્નઃ, પ્રશ્નોત્તરં વક્તું સૂતોક્તિઃ, બ્રહ્મનારદસંવાદે પ્રસ્તાવપૂર્વકં કાર્તિકવ્રતપ્રશંસનમ, આપત્કાલે કાર્તિકવ્રતકરણનિર્ણયઃ. ૧૩૬

૨ બ્રહ્મા નારદં પ્રતિ કાર્તિકવ્રતધર્માનાહ, તત્ર ગુરુશુશ્રૂષાપ્રસંગેન ગૌતમશિપ્યાણાં મેધાવિકપિલસુમતીનામિતિહાસો વ્રતધર્માશ્ચ, અન્નદાનપ્રસંગેન સત્યકેતુદ્વિજાખ્યાનમ્, ગોદાનપ્રસઙ્ગેન સુમતિબ્રાહ્મણેતિહાસઃ, નામસ્મરણપ્રસઙ્ગેન પુષ્કરેતિહાસકથનમ, ગીતાપઠનમાહાત્મ્યપ્રસઙ્ગેન જડબ્રાહ્મણેતિહાસકથનમ, શિલાદાનપ્રસઙ્ગેન બ્રાહ્મણીકથાકથનમ્

૩ કાર્તિકવ્રતારંભાવસાનકાલનિર્ણયપૂર્વકવ્રતવૈભવવર્ણનમ્.. ....... ૧૪૧

૪ સ્નાનકાલનિરૂપણપૂર્વક સ્નાનવિધિઃ, કૂપતીર્થાદિષૂત્તરોત્તરાધિકપુણ્યદાયકસ્નાનકાલનિરૂપણમ્, તુલાર્કે કાવેરીસ્નાનફલનિરૂપણમ્, પઞ્ચનદીતીર્થમાહાત્મ્યમ, સ્નાન ઉત્તમમધ્યમાધમકાલલક્ષણં ભર્તૃપ્રશંસા ચ, તીર્થસ્નાનફલભાડ્મનુષ્યલક્ષણમ્, ચતુર્વિધસ્નાનલક્ષણમ્ - ૧૪૩

૫ ઉષઃકાલમારભ્ય દિનકૃત્યનિરૂપણમ્, તત્ર મૂત્રપુરીષોત્સર્જનવિધિઃ, દન્તધાવનાદિવિધિઃ, સ્નાનાદિકૃત્યમ્, હવિષ્યાન્નામિષાન્નનિરૂપણમ્, મુખશુદ્ધ્યાદિશયનાન્તકર્મનિરૂપણમ્.. ૧૪૬

૬ કાર્તિકે કર્તવ્યાકર્તવ્યવ્રતદાનનિરૂપણમ્

૭ વિષ્ણુમંદિરે દીપદાનમાહાત્મ્યે કુત્સદ્વિજકથાનકમ્, પરદીપપ્રબોધમાહાત્મ્યપ્રસંગેનેન્દુમતીવેશ્યેતિહાસકથનમ્, આકાશદીપદાનમાહાત્મ્યમ્, ખગમાર્જારકથાનકમ, તત્રૈવ ચન્દ્રશર્મસુનન્દનૃપસંવાદેન કાર્તિકવ્રતધર્મનિરૂપણમ્, દીપમાહાત્મ્યમ, આકાશદીપદાનવિધિઃ, આકાશદીપદાનેન પિશાચમુક્તિકથનમ્, પઞ્ચદિનેષુ દીપદાનમ્, કાર્તિકદીપકરણે સ્થલાનિ, દીપદાને હરિકરબ્રાહ્મણેતિહાસઃ, કર્પૂરદીપદાનાદિફલમ્.

૮ તુલસીમાહાત્મ્યકથનપ્રસઙ્ગેન હરિમેધઃસુમેધોબ્રાહ્મણેતિહાસઃ. ૧૫૩

૯ વત્સદ્વાદશીવિધાનમ્, પઞ્ચદીપે શકુનાવલોકનમ્, વત્સદ્વાદશીવ્રતેનૈકાઙ્ગીગોપાલિકાયા ધનધાન્યસુખપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, યમત્રયોદશીવિધાનમ્, હેમનકસ્યેતિહાસઃ, નરકચતુર્દશીવિધાનમ્, દીપાવલિવિધાનમ્, તત્ર કૌમુદીશબ્દાર્થઃ, પાર્વણશ્રાદ્ધાદિકરણમ્, સાયં મહાલક્ષ્મીમહાકાલીમહાસરસ્વતીપૂજા, લક્ષ્મીપ્રબોધોત્સવપ્રકરણમ્, દીપોત્સવનીરાજનમ્, બલિરાજ્યબાલક્રીડાશુભાશુભશકુનાવલોકનમ્, અર્ધરાત્રેઽલક્ષ્મ્યા બહિર્નિષ્કાસનમ્, સુખરાત્રિવ્રતકથનમ્. .. ૧૫૪

૧૦ દ્યૂતપ્રતિપદ્વર્ણનમ્, બલિરાજ્યપ્રતિપન્નિરૂપણમ્, પ્રતિપત્તિથિનિર્ણયઃ, અંગણે ગોમયમૂર્તિપૂજનમ્, ગોવર્ધનપૂજા, બલીવર્દમહિષવૃષભાણાં યુદ્ધક્રીડાદર્શનમ્, માર્ગપાલીવિધિઃ, રાત્રૌ બલિપૂજાવિધાનમ્, ગોક્રીડાવર્ણનમ્, યષ્ટિશકુનાવલોકનમ્. ૧૫૮

૧૧ યમદ્વિતીયાવ્રતવિધાનમ્- -..

૧૨ ધાત્રીમાહાત્મ્યમ્, તત્ર ધાત્રીપૂજાવિધિઃ, ધાત્રીવૃક્ષોત્પત્તિવૃત્તાન્તઃ, ધાત્ર્યાં દેવતાનિવાસવર્ણનમ, ધાત્રીચ્છાયામાહાત્મ્યમ્, તત્ર વૈશ્યેતિહાસઃ, કથાશ્રવણેન મૂષકમુક્તિકથનમ્, ધાત્રીચ્છાયાયાં ભોજનમાહાત્મ્યમ્, ધાત્રીચ્છાયાસુ ભોજનેન દોષવિનાશવર્ણનમ, ધાત્રીમાલાધારણમ્, ધાત્રીચ્છાયાયાં દીપમાલાર્પણમ, ધાત્રીચ્છાયાયાં દંપતિભોજનફલમ્, ધાત્રીફલમાહાત્મ્યમ્, આમલકસ્નાનફલં વર્જ્યકાલશ્ચ, ધાત્રીચ્છાયાયાં પિણ્ડદાનફલમ્, ધાત્રીફલધારણેઽઙ્ગાવયવવિશેષવર્ણનમ્, ધાત્રીચ્છાયાયાં બ્રાહ્મણપૂજનફલમ્, ધાત્રીપૂજાયાં તિથયઃ, વનભોજનવિધાનમ્, ધાત્રીસ્પર્શમાહાત્મ્યમ્, ગૃહે ધાત્રીવૃક્ષમાહાત્મ્યમ્.

૧૩ સત્યભામાકૃષ્ણસંવાદે સત્યભામાયાઃ પૂર્વજન્મનિ કાતિકવ્રતપુણ્યેન કૃષ્ણભાર્યાત્વપ્રાપ્તિર્જાતેતિ વર્ણનમ, સર્વેષાં મધ્યે કાર્તિકઃ પ્રવરઃ કથમિતિ પૃષ્ટેન કૃષ્ણેન સત્યભામાં પ્રતિ શંખાસુરાખ્યાનેન કાર્તિકપ્રવરત્વનિરૂપણમ્, પ્રયાગસ્થાનમાહાત્મ્યમ. ૧૬૬

૧૪ તુલસી કથમુત્પન્ના કથં ચ હરિપ્રિયા જાતેતિ પૃથુના પૃષ્ટે નારદેન તદુત્પત્તિં વક્તુમાદાવિન્દ્રવજ્રપાતેન ક્રુદ્ધસ્ય શિવસ્ય ક્રોધાગ્નિના જલન્ધરોત્પત્તિપ્રસંગવર્ણનમ...

૧૫ તતો જલંધરસ્ય દિગ્વિજયે જયપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, બૃહસ્પતેર્જીવનામપ્રાપ્તિકારણવર્ણનમ્-.. ૧૬૮

૧૬ યુદ્ધપરાજિતૈર્દેવૈઃ સ્તુતેન વિષ્ણુનાવિર્ભૂય યુદ્ધકરણમ્ .... ૧૬૯

૧૭ જલન્ધરસભાયાં નારદોપદેશેન સ્ત્રીરત્નસ્ય પાર્વત્યા ગ્રહણાર્થં રાહુપ્રેષણમ્, તેન
ક્રુદ્ધસ્ય શિવસ્ય ભ્રૂમધ્યાત્કીર્તિમુખગણોત્પત્તિવર્ણનમ્

૧૮ તતો દેવાસુરસંગ્રામે રુદ્રસેનાપરાભવવર્ણનમ.. ..

૧૯ વીરભદ્રપતનમ્.... -... ૧૭૧

૨૦ તતો જલંધરશિવયોર્મહાયુદ્ધમ. ... ૧૭૨

૨૧ વૃન્દાયાઃ પાતિવ્રત્યભઙ્ગેન જલંધરસ્ય હનનં ભવિષ્યતીતિ વિચાર્ય વિષ્ણુના વૃન્દાયૈ માયાપ્રદર્શનમ, તતો મિથસ્તયોર્વિષ્ણુવૃન્દયો શાપવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, વૃન્દયા દેહવિસર્જને કૃતે સતિ તદ્દેહભસ્મનિ વિષ્ણોર્લુણ્ઠનમ્... ... ૧૭૩

૨૨ તતો યુદ્ધે જલંધરં હત્વા પ્રસન્નતયા સ્થિતસ્ય શિવસ્યાઽઽજ્ઞયા વિષ્ણુબોધનાય દેવૈરાદિશક્તીનાં સ્તવનમ્ , તતસ્તુષ્ટાભિર્દેવીભિર્દેવેભ્યો વિસ્તુબોધનાર્થં બીજત્રયપ્રદાનમ., .... ... . ૧૭૪

૨૩ તદ્બીજેભ્યો ધાત્રીમાલતીતુલસીનામુત્પત્તિઃ - - ૧૭૫

૨૪ ધર્મદત્તસ્ય કાર્તિકપુણ્યદાનાત્કલહાયા રાક્ષસીજન્મતો મુક્તિઃ .... ૧૭૫

૨૫ કલહાવચનાત્કાર્તિકમાસે દાનમાહાત્મ્યકથનમ્, વિષ્ણુદૂતાનીતવિમાનેન સમં કલહાયા વૈકુણ્ઠપ્રાપ્તિઃ, વિષ્ણુદૂતેન ત્વં જન્માન્તરે સૂર્યવંશે દશરથેતિનામ્ના પ્રસિદ્ધો રાજા ભવિષ્યસિ તથૈવ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સ્વયં ત્વત્પુત્રત્વેનાવતરિષ્યતીતિ ધર્મદત્તાય વરપ્રદાનમ્ ૧૭૬

૨૬ વિષ્ણુભક્તિમાહાત્મ્યકથનમ્, તત્પ્રસંગેન ચોલરાજવિષ્ણુદાસદ્વિજેતિહાસવર્ણનમ્- ૧૭૭

૨૭ વિષ્ણુદાસાખ્યદ્વિજેન સ્વસ્ય રૂક્ષાન્નાપહરણકારિણં ચંડાલં દૃષ્ટ્વા તસ્મૈ ઘૃતપ્રદાનાર્થં તં પ્રત્યનુધાવનમ્, તતો મૂર્છિતં પતિતં ચણ્ડાલમવલોક્ય તેન વિષ્ણુદાસેન કૃપયા તસ્ય ચણ્ડાલસ્ય સત્કારકરણમ્, તતશ્ચણ્ડાલરૂપધારિણા ભગવતા વિષ્ણુદાસસ્યાનુગ્રહકરણમ્, ભગવત્પ્રસાદાદ્વિષ્ણુદાસબ્રાહ્મણં પ્રતિ સ્વર્ગતો વિમાનાગમનમ્, તસ્મિન્નધિરુહ્ય વિષ્ણુદાસે ગચ્છતિ સતિ ચોલરાજેનાગ્નિપ્રવેશનમ્, તતોઽસ્મૈ ભગવતા સ્વરૂપદર્શનમ્, ચોલભૂપવિષ્ણુદાસબ્રાહ્મણયોર્મુક્તિપ્રાપ્તિશ્ચ ૧૭૭

૨૮ જયવિજયયોઃ કાર્તિકે ગણ્ડકીસ્નાનેન વિષ્ણોર્દ્વારપાલત્વપ્રાપ્તિઃ. - ૧૭૮

૨૯ કાર્તિકવ્રતિનાં સંસર્ગપુણ્યેન ધનેશ્વરસ્ય યક્ષજન્મપ્રાપ્તિર્જાતેતિવર્ણનમ્.., ૧૭૯

૩૦ અદત્તપુણ્યપાપપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, પતિવ્રતાખ્યાનમ્, માસોપવાસવ્રતવિધાનમ્ ૧૮૦

૩૧ કૂષ્માણ્ડનવમીવિધિઃ, તુલસીવિવાહવિધિકથનમ્ ૧૮૨

૩૨ ભીષ્મપઞ્ચકવ્રતવિધાનમ્ ... ૧૮૩

૩૩ પ્રબોધિન્યેકાદશીમાહાત્મ્યમ્, દ્વાદશીવિધાનમ્ .... -

૩૪ કાર્તિકવ્રતોદ્યાપનવિધિઃ .. ૧૮૭

૩૫ વૈકુણ્ઠચતુર્દશીમાહાત્મ્યમ્, ત્રિપુરોત્સવમાહાત્મ્યમ્ .. ... - -. ૧૮૮

૩૬ અન્તિમપુષ્કરિણીત્રયતિથિભાહાક્ત્યમ્, પુરાણશ્રવણવિધિફલવર્ણનમ્ ૧૯૦

અથ કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યપ્રસંગેન કાર્તિકમાસવ્રતિભિઃ કર્તવ્યાકર્તવ્ય- નિયમાસ્તાવદુચ્યન્તે

તત્ર કર્તવ્યનિયમાઃ ।
૧ નિત્યસતારકસ્નાનમ. ૨ રાધાદામોદરપૂજનમ્. ૩ વિષ્ણુહરિશિવનામસ્મરણમ. ૪ ઇન્દ્રિયજયઃ ૫ મનોનિગ્રહઃ. ૬ સર્વભૂતેષુ દયા. ૭ ઈશ્વરધ્યાનમ ૮ ઈશ્વરપૂજનમ્ ૯ સત્યભાષણમ્ ૧૦ હવિષ્યાન્નભોજનમ્ ૧૧ નક્તવ્રતમ્ ૧૨ ધારણાપારણાવ્રતમ્ ૧૩ મૌનવ્રતમ ૧૪ બ્રહ્મચર્ય- વ્રતમ્ ૧૫ સત્સમાગમઃ. ૧૬ ધાત્રીપૂજનમ્ ૧૭ ધાત્રીચ્છાયાયાં વિષ્ણુપૂજનમ્ ૧૮ નિત્યકથા- શ્રવણમ્ ૧૯ ભૂમિદાનમ, ૨૦ માતાપિતૃસેવનમ્ ૨૧ ગુરુસેવનમ્. ૨૨ નિત્યં દેવદર્શનમ્, ૨૩ દેવમન્દિરે ગાનમ્- ૨૪ દેવાલયે નિત્યદીપદાનમ્. ૨૫ ચતુષ્પથે દીપદાનમ્ ૨૬ બ્રાહ્મણાય દીપદાનમ. ૨૭ ગોશાલાયાં દીપદાનમ્ ૨૮ તુલસીપૂજનમ્ ૨૧ અશ્વત્થપૂજનમ. ૩૦ દેવ- બ્રાહ્મણગોપૂજનમ- ૩૧ દેવપ્રદક્ષિણાકરણમ્ ૩૨ તુલસીલક્ષપ્રદક્ષિણાકરણમ્ ૩૩ અશ્વત્થપ્રદ- ક્ષિણા. ૩૪ બ્રાહ્મણભોજનમ ૩૫ અન્નદાનમ્ ૩૬ ગોવૃષમહિષીગજદાનમ્ ૩૭ સ્વર્ણ- ધાતુરત્નદાનમ્ ૩૮ અનાથરક્ષણમ્ એતાન્નિયમાન્કાર્તિકે માસ્યવશ્યં સેવેત ।
અથ વર્જ્યનિયમાઃ-
૧ પરદ્રવ્યેચ્છા. ૨ પરક્રિયા, ૩ પરાપવાદાઃ ૪ પરશય્યા ૫ પરાન્નમ્. ૬ પર્યુષિતાન્નમ. ૭ પલાણ્ડુઃ, ૮ પાપિસંસર્ગઃ ૯ પરપુરુષસઙ્ગઃ ૧૦ પરસ્ત્રીગમનમ્ ૧૧ પરપૈશુન્યમ. ૧૨ પરો- ત્કર્ષાસહનમ્ ૧૩ પરદોષાનુકીર્તનમ્ ૧૪ પરાનિષ્ટવિચિન્તનમ્ ૧૫ અસત્પ્રલાપઃ. ૧૬ અગમ્યા- ગમનમ્. ૧૭ અભોજ્યાન્નમ્ ૧૮ શાસ્ત્રેણાનુક્તમ્ ૧૯ આમિષપદાર્થાઃ. ૨૦ અસચ્છાસ્ત્રમ. ૨૧ શાસ્ત્રેઽવિશ્વાસઃ. -૯૨ ચૌર્યમ્ ૨૩ મિથ્યાવાદઃ ૫૪ દુષ્ટસંસર્ગઃ ૨૫ દુષ્ટભાષણમ્ ૨૬ માંસમ્ ૨૭ મૃતવત્સાદુગ્ધમ્ ૨૮ રજસ્વલાદૃષ્ટાન્નમ્ ૦૬૯ નીચાહૃતજલમ્ ૩૦ ગુડમિશ્રં ગવ્યમ્ ૩૧ રાજમાષાઃ ૩૨ કાંસ્યપાત્રે પાનં ભોજનં ચ. ૩૩ દ્વિદલાન્નમ્ ૩૪ વૃન્તાકમ્ ૩૫ મૂલકમ્, ૩૬ તૈલમ્. ૩૭ દૂષિતાન્નમ, ૩૮-જમ્બીરમ્- ૩૯ દિવા મદનસેવનમઃ ૪૦ નિત્ય. મદનસેવનમ્ ૪૧ રસવિક્રયઃ. એતાન્કાર્તિકે માસ્યવશ્યં વર્જયેત્ ।
ઇતિ કાર્તિકમાસે કર્તવ્યાકર્તવ્યનિર્ણયઃ ॥
ઇતિ વૈષ્ણવખણ્ડે ચતુર્થં કાર્તિકમાસમાહાત્મ્યમ્ ॥ ( ૨-૪) ॥