શિવોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

કૈલાસશિખરાસીનમ્ અશેષામરપૂજિતમ્
કાલઘ્નં શ્રીમહાકાલમ્ ઈશ્વરં જ્ઞાનપારગમ્ ॥

સંપૂજ્ય વિધિવદ્ ભક્ત્યા ઋષ્યાત્રેયઃ સુસંયતઃ
સર્વભૂતહિતાર્થાય પપ્રચ્છેદં મહામુનિઃ ॥

જ્ઞાનયોગં ન વિન્દન્તિ યે નરા મન્દબુદ્ધયઃ
તે મુચ્યન્તે કથં ઘોરાદ્ ભગવન્ ભવસાગરાત્ ॥

એવં પૃષ્ટઃ પ્રસન્નાત્મા ઋષ્ય્ આત્રેયેણ ધીમતા
મન્દબુદ્ધિવિમુક્ત્યર્થં મહાકાલઃ પ્રભાષતે ॥

પુરા રુદ્રેણ ગદિતાઃ શિવધર્માઃ સનાતનાઃ
દેવ્યાઃ સર્વગણાનાં ચ સંક્ષેપાદ્ ગ્રન્થકોટિભિઃ ॥

આયુઃ પ્રજ્ઞાં તથા શક્તિં પ્રસમીક્ષ્ય નૄણામ્ ઇહ
તાપત્રયપ્રપીડાં ચ ભોગતૃષ્ણાવિમોહિનીમ્ ॥

તે ધર્માઃ સ્કન્દનન્દિભ્યામ્ અન્યૈશ્ ચ મુનિસત્તમૈઃ
સારમાદાય નિર્દિષ્ટાઃ સમ્યક્પ્રકરણાન્તરૈઃ ॥

સારાદ્ અપિ મહાસારં શિવોપનિષદં પરમ્
અલ્પગ્રન્થં મહાર્થં ચ પ્રવક્ષ્યામિ જગદ્ધિતમ્ ॥

શિવઃ શિવ ઇમે શાન્ત નામ ચાદ્યં મુહુર્મુહુઃ
ઉચ્ચારયન્તિ તદ્ ભક્ત્યા તે શિવા નાત્ર સંશયઃ ॥

અશિવાઃ પાશસંયુક્તાઃ પશવઃ સર્વચેતનાઃ
યસ્માદ્ વિલક્ષણાસ્ તેભ્યસ્ તસ્માદ્ ઈશઃ શિવઃ સ્મૃતઃ ॥

ગુણો બુદ્ધિર્ અહંકારસ્ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાનિ ચ
ભૂતાનિ ચ ચતુર્વિંશદ્ ઇતિ પાશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

પઞ્ચવિંશકમ્ અજ્ઞાનં સહજં સર્વદેહિનામ્
પાશાજાલસ્ય તન્ મૂલં પ્રકૃતિઃ કારણાય નઃ ॥

સત્યજ્ઞાને નિબધ્યન્તે પુરુષાઃ પાશબન્ધનૈઃ
મદ્ભાવાચ્ ચ વિમુચ્યન્તે જ્ઞાનિનઃ પાશપઞ્જરાત્ ॥

ષડ્વિંશકશ્ ચ પુરુષઃ પશુર્ અજ્ઞઃ શિવાગમે
સપ્તવિંશ ઇતિ પ્રોક્તઃ શિવઃ સર્વજગત્પતિઃ ॥

યસ્માચ્ છિવઃ સુસંપૂર્ણઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વગઃ પ્રભુઃ
તસ્માત્ સ પાશહરિતઃ સ વિશુદ્ધઃ સ્વભાવતઃ ॥

પશુપાશપરઃ શાન્તઃ પરમજ્ઞાનદેશિકઃ
શિવઃ શિવાય ભૂતાનાં તં વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે ॥

એતદ્ એવ પરં જ્ઞાનં શિવ ઇત્ય્ અક્ષરદ્વયમ્
વિચારાદ્ યાતિ વિસ્તારં તૈલબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ ॥

સકૃદ્ ઉચ્ચારિતં યેન શિવ ઇત્ય્ અક્ષરદ્વયમ્
બદ્ધઃ પરિકરસ્ તેન મોક્ષોપગમનં પ્રતિ ॥

દ્વ્યક્ષરઃ શિવમન્ત્રો ઽયં શિવોપનિષદિ સ્મૃતઃ
એકાક્ષરઃ પુનશ્ ચાયમ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યવસ્થિતઃ ॥

નામસંકીર્તણાદ્ એવ શિવસ્યાશેષપાતકૈઃ
યતઃ પ્રમુચ્યતે ક્ષિપ્રં મન્ત્રો ઽયં દ્વ્યક્ષરઃ પરઃ ॥

યઃ શિવં શિવમ્ ઇત્ય્ એવં દ્વ્યક્ષરં મન્ત્રમ્ અભ્યસેત્
એકાક્ષરં વા સતતં સ યાતિ પરમં પદમ્ ॥

મિત્રસ્વજનબન્ધૂનાં કુર્યાન્ નામ શિવાત્મકમ્
અપિ તત્ કીર્તનાદ્ યાતિ પાપમુક્તઃ શિવં પુરમ્ ॥

વિજ્ઞેયઃ સ શિવઃ શાન્તો નરસ્ તદ્ભાવભાવિતઃ
આસ્તે સદા નિરુદ્વિગ્નઃ સ દેહાન્તે વિમુચ્યતે ॥

હૃદ્ય્ અન્તઃકરણં જ્ઞેયં શિવસ્ય આયતનં પરમ્
હૃત્પદ્મં વેદિકા તત્ર લિઙ્ગમ્ ઓંકારમ્ ઇષ્યતે ॥

પુરુષઃ સ્થાપકો જ્ઞેયઃ સત્યં સંમાર્જનં સ્મૃતમ્
અહિંસા ગોમયં પ્રોક્તં શાન્તિશ્ ચ સલિલં પરમ્ ॥

કુર્યાત્ સંમાર્જનં પ્રાજ્ઞો વૈરાગ્યં ચન્દનં સ્મૃતમ્
પૂજયેદ્ ધ્યાનયોગેન સંતોષૈઃ કુસુમૈઃ સિતૈઃ ॥

ધૂપશ્ ચ ગુગ્ગુલુર્ દેયઃ પ્રાણાયામસમુદ્ભવઃ
પ્રત્યાહારશ્ ચ નૈવેદ્યમ્ અસ્તેયં ચ પ્રદક્ષિણમ્ ॥

ઇતિ દિવ્યોપચારૈશ્ ચ સંપૂજ્ય પરમં શિવમ્
જપેદ્ ધ્યાયેચ્ ચ મુક્ત્યર્થં સર્વસઙ્ગવિવર્જિતઃ ॥

જ્ઞાનયોગવિનિર્મુક્તઃ કર્મયોગસમાવૃત્તઃ
મૃતઃ શિવપુરં ગચ્છેત્ સ તેન શિવકર્મણા ॥

તત્ર ભુક્ત્વા મહાભોગાન્ પ્રલયે સર્વદેહિનામ્
શિવધર્માચ્ છિવજ્ઞાનં પ્રાપ્ય મુક્તિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

જ્ઞાનયોગેન મુચ્યન્તે દેહપાતાદ્ અનન્તરમ્
ભોગાન્ ભુક્ત્વા ચ મુચ્યન્તે પ્રલયે કર્મયોગિનઃ ॥

તસ્માજ્ જ્ઞાનવિદો યોગાત્ તથાજ્ઞાઃ કર્મયોગિનઃ
સર્વ એવ વિમુચ્યન્તે યે નરાઃ શિવમ્ આશ્રિતાઃ ॥

સ ભોગઃ શિવવિદ્યાર્થં યેષાં કર્માસ્તિ નિર્મલમ્
તે ભોગાન્ પ્રાપ્ય મુચ્યન્તે પ્રલયે શિવવિદ્યયા ॥

વિદ્યા સંકીર્તનીયા હિ યેષાં કર્મ ન વિદ્યતે
તે ચાવર્ત્ય વિમુચ્યન્તે યાવત્ કર્મ ન તદ્ ભવેત્ ॥

શિવજ્ઞાનવિદં તસ્માત્ પૂજયેદ્ વિભવૈર્ ગુરુમ્
વિદ્યાદાનં ચ કુર્વીત ભોગમોક્ષજિગીષયા ॥

શિવયોગી શિવજ્ઞાની શિવજાપી તપોઽધિકઃ
ક્રમશઃ કર્મયોગી ચ પઞ્ચૈતે મુક્તિભાજનાઃ ॥

કર્મયોગસ્ય યન્ મૂલં તદ્ વક્ષ્યામિ સમાસતઃ
લિઙ્ગમ્ આયતનં ચેતિ તત્ર કર્મ પ્રવર્તતે ॥