શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.4

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 4
કૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવન્પરમેશસ્ય શર્વસ્યામિતતેજસઃ
મૂર્તિભિર્વિશ્વમેવેદં યથા વ્યાપ્તં તથા શ્રુતમ્

અથૈતજ્જ્ઞાતુમિચ્છામિ યાથાત્મ્યં પમેશયોઃ
સ્ત્રીપુંભાવાત્મકં ચેદં તાભ્યાં કથમધિષ્ઠિતમ્

ઉપમન્યુરુવાચ
શ્રીમદ્વિભૂતિં શિવયોર્યાથાત્મ્યં ચ સમાસતઃ
વક્ષ્યે તદ્વિસ્તરાદ્વક્તું ભવેનાપિ ન શક્યતે

શક્તિઃ સાક્ષાન્મહાદેવી મહાદેવશ્ચ શક્તિમાન્
તયોર્વિભૂતિલેશો વૈ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

વસ્તુ કિંચિદચિદ્રૂપં કિંચિદ્વસ્તુ ચિદાત્મકમ્
547બ્
દ્વયં શુદ્ધમશુદ્ધં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

યત્સંસરતિ ચિચ્ચક્રમચિચ્ચક્રસમન્વિતમ્
તદેવાશુદ્ધમપરમિતરં તુ પરં શુભમ્

અપરં ચ પરં ચૈવ દ્વયં ચિદચિદાત્મકમ્
શિવસ્ય ચ શિવાયાશ્ચ સ્વામ્યં ચૈતત્સ્વભાવતઃ

શિવયોર્વૈ વશે વિશ્વં ન વિશ્વસ્ય વશે શિવૌ
ઈશિતવ્યમિદં યસ્માત્તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરૌ શિવૌ

યથા શિવસ્તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ
નાનયોરંતરં વિદ્યાચ્ચંદ્રચન્દ્રિકયોરિવ

ચંદ્રો ન ખલુ ભાત્યેષ યથા ચંદ્રિકયા વિના
ન ભાતિ વિદ્યમાનો ઽપિ તથા શક્ત્યા વિના શિવઃ

પ્રભયા હિ વિનાયદ્વદ્ભાનુરેષ ન વિદ્યતે
પ્રભા ચ ભાનુના તેન સુતરાં તદુપાશ્રયા

એવં પરસ્પરાપેક્ષા શક્તિશક્તિમતોઃ સ્થિતા
ન શિવેન વિના શક્તિર્ન શક્ત્યા ચ વિના શિવઃ

શક્તૌયયા શિવો નિત્યં ભક્તૌ મુક્તૌ ચ દેહિનામ્
આદ્યા સૈકા પરા શક્તિશ્ચિન્મયી શિવસંશ્રયા

યામાહુરખિલેશસ્ય તૈસ્તૈરનુગુણૈર્ગુણૈઃ
સમાનધર્મિણીમેવ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

સૈકા પરા ચ ચિદ્રૂપા શક્તિઃ પ્રસવધર્મિણી
વિભજ્ય બહુધા વિશ્વં વિદધાતિ શિવેચ્છયા

સા મૂલપ્રકૃતિર્માયા ત્રિગુણા ચ ત્રિધા સ્મૃતા
શિવયા ચ વિપર્યસ્તં યયા તતમિદં જગત્

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા
શક્તયઃ ખલુ ભિદ્યંતે બહુધા વ્યવહારતઃ

શિવેચ્છયા પરાશક્તિઃ શિવતત્ત્વૈકતાં ગતા
તતઃ પરિસ્ફુરત્યાદૌ સર્ગે તૈલં તિલાદિવ

તતઃ ક્રિયાખ્યયા શક્ત્યા શક્તૌ શક્તિમદુત્થયા
તસ્યાં વિક્ષોભ્યમાણાયામાદૌ નાદઃ સમુદ્બભૌ

નાદાદ્વિનિઃસૃતો બિંદુર્બિંદોદેવસ્સદાશિવઃ
તસ્માન્મહેશ્વરો જાતઃ શુદ્ધવિદ્યા મહેશ્વરાત્

સા વાચામીશ્વરી શક્તિર્વાગીશાખ્યા હિ શૂલિનઃ
યા સા વર્ણસ્વરૂપેણ માતૃકેપિ વિજૃમ્ભતે

અથાનંતસમાવેશાન્માયા કાલમવાસૃજત્
નિયતિઞ્ચ કલાં વિદ્યાં કલાતોરાગપૂરુષૌ

માયાતઃ પુનરેવાભૂદવ્યક્તં ત્રિગુણાત્મકમ્
ત્રિગુણાચ્ચ તતો વ્યક્તાદ્વિભક્તાઃ સ્યુસ્ત્રયો ગુણાઃ

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યો ગુણેશાખ્યાસ્ત્રિમૂર્તયઃ

અભવન્મહદાદીનિ તત્ત્વાનિ ચ યથાક્રમમ્
તેભ્યસ્સ્યુરણ્ડપિણ્ડાનિ ત્વસંખ્યાનિ શિવાજ્ઞયા
548અ
અધિષ્ઠિતાન્યનન્તાદ્યૈર્વિદ્યેશૈશ્ચક્રવર્તિભિઃ

શરીરાંતરભેદેન શક્તેર્ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
નાનારૂપાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભેદતઃ

રુદ્રસ્ય રૌદ્રી સા શક્તિર્વિષ્ણૌર્વૈ વૈષ્ણવી મતા
બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા ચેન્દ્રસ્યૈંદ્રીતિ કથ્યતે

કિમત્ર બહુનોક્તેન યદ્વિશ્વમિતિ કીર્તિતમ્
શક્યાત્મનૈવ તદ્વ્યાપ્તં યથા દેહે ઽંતરાત્મના

તસ્માચ્છક્તિમયં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્
કલા યા પરમા શક્તિઃ કથિતા પરમાત્મનઃ

એવમેષા પરા શક્તિરીશ્વરેચ્છાનુયાયિની
સ્થિરં ચરં ચ યદ્વિશ્વં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

જ્ઞાનક્રિયા ચિકીર્ષાભિસ્તિસૃભિસ્સ્વાત્મશક્તિભિઃ
શક્તિમાનીશ્વરઃ શશ્વદ્વિશ્વં વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ

ઇદમિત્થમિદં નેત્થં ભવેદિત્યેવમાત્મિકા
ઇચ્છાશક્તિર્મહેશસ્ય નિત્યા કાર્યનિયામિકા

જ્ઞાનશક્તિસ્તુ તત્કાર્યં કરણં કારણં તથા
પ્રયોજનં ચ તત્ત્વેન બુદ્ધિરૂપાધ્યવસ્યતિ

યથેપ્સિતં ક્રિયાશક્તિર્યથાધ્યવસિતં જગત્
કલ્પયત્યખિલં કાર્યં ક્ષણાત્સંકલ્પરૂપિણી

યથા શક્તિત્રયોત્થાનં શક્તિપ્રસવધર્મિણી
શક્ત્યા પરમયા નુન્ના પ્રસૂતે સકલં જગત્

એવં શક્તિસમાયોગાચ્છક્તિમાનુચ્યતે શિવઃ
શક્તિશક્તિમદુત્થં તુ શાક્તં શૈવમિદં જગત્

યથા ન જાયતે પુત્રઃ પિતરં માતરં વિના
તથા ભવં ભવાનીં ચ વિના નૈતચ્ચરાચરમ્
સ્ત્રીપુંસપ્રભવં વિશ્વં સ્ત્રીપુંસાત્મકમેવ ચ

સ્ત્રીપુંસયોર્વિભૂતિશ્ચ સ્ત્રીપુંસાભ્યામધિષ્ઠિતમ્
પરમાત્મા શિવઃ પ્રોક્તશ્શિવા સા ચ પ્રકીર્તિતા

શિવસ્સદાશિવઃ પ્રોક્તઃ શિવા સા ચ મનોન્મની
શિવો મહેશ્વરો જ્ઞેયઃ શિવા માયેતિ કથ્યતે

પુરુષઃ પરમેશાનઃ પ્રકૃતિઃ પરમેશ્વરી
રુદ્રો મહેશ્વરસ્સાક્ષાદ્રુદ્રાણી રુદ્રવલ્લભા

વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરો દેવો લક્ષ્મીર્વિશ્વેશ્વરપ્રિયા
બ્રહ્મા શિવો યદા સ્રષ્ટા બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

ભાસ્કરો ભગવાઞ્છંભુઃ પ્રભા ભગવતી શિવા
મહેંદ્રો મન્મથારાતિઃ શચી શૈલેન્દ્રકન્યકા

જાતવેદા મહાદેવઃ સ્વાહા શર્વાર્ધદેહિની
યમસ્ત્રિયંબકો દેવસ્તત્પ્રિયા ગિરિકન્યકા

નિરૃતિર્ભગવાનીશો નૈરૃતી નગનંદની
વરુણો ભગવાન્રુદ્રો વારુણી ભૂધરાત્મજા

બાલેંદુશેખરો વાયુઃ શિવા શિવમનોહરા
યક્ષો યજ્ઞશિરોહર્તા ઋદ્ધિર્હિમગિરીન્દ્રજા

548બ્
ચંદ્રાર્ધશેખરશ્ચંદ્રો રોહિણી રુદ્રવલ્લભા
ઈશાનઃ પરમેશાનસ્તદાર્યા પરમેશ્વરી

અનંતવલયો ઽનંતો હ્યનંતાનંતવલ્લભા
કાલાગ્નિરુદ્રઃ કાલારિઃ કાલી કાલાંતકપ્રિયા

પુરુષાખ્યો મનુશ્શંભુઃ શતરૂપા શિવપ્રિયા
દક્ષસ્સાક્ષાન્મહાદેવઃ પ્રસૂતિઃ પરમેશ્વરી

રુચિર્ભવો ભવાની ચ બુધૈરાકૂતિરુચ્યતે
ભૃગુર્ભગાક્ષિહા દેવઃ ખ્યાતિસ્ત્રિનયનપ્રિયા

મરીચિભગવાન્રુદ્રઃ સંભૂતિશ્શર્વવલ્લભા
ગંગાધરો ઽંગિરા જ્ઞેયઃ સ્મૃતિઃ સાક્ષાદુમા સ્મૃતા

પુલસ્ત્યઃ શશભૃન્મૌલિઃ પ્રીતિઃ કાંતા પિનાકિનઃ
પુલહસ્ત્રિપુરધ્વંસી તત્પ્રિયા તુ શિવપ્રિયા

ક્રતુધ્વંસી ક્રતુઃ પ્રોક્તઃ સંનતિર્દયિતા વિભોઃ
ત્રિનેત્રો ઽત્રિરુમા સાક્ષાદનસૂયા સ્મૃતા બુધૈઃ

કશ્યપઃ કાલહા દેવો દેવમાતા મહેશ્વરી
વસિષ્ઠો મન્મથારાતિર્દેવી સાક્ષાદરુંધતી

શંકરઃ પુરુષાસ્સર્વે સ્ત્રિયસ્સર્વા મહેશ્વરી
સર્વે સ્ત્રીપુરુષાસ્તસ્માત્તયોરેવ વિભૂતયઃ

વિષયી ભગવાનીશો વિષયઃ પરમેશ્વરી
શ્રાવ્યં સર્વમુમારૂપં શ્રોતા શૂલવરાયુધઃ

પ્રષ્ટવ્યં વસ્તુજાતં તુ ધત્તે શંકરવલ્લભા
પ્રષ્ટા સ એવ વિશ્વાત્મા બાલચન્દ્રાવતંસકઃ

દ્રષ્ટવ્યં વસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ વક્તવલ્લભા
દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વરો દેવઃ શશિખંડશિખામણિઃ

રસજાતં મહાદેવી દેવો રસયિતા શિવઃ
પ્રેયજાતં ચ ગિરિજા પ્રેયાંશ્ચૈવ ગરાશનઃ

મંતવ્યવસ્તુતાં ધત્તે સદા દેવી મહેશ્વરી
મંતા સ એવ વિશ્વાત્મા મહાદેવો મહેશ્વરઃ

બોદ્ધવ્યવસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ ભવવલ્લભા
દેવસ્સ એવ ભગવાન્બોદ્ધા મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

પ્રાણઃ પિનાકી સર્વેષાં પ્રાણિનાં ભગવાન્પ્રભુઃ
પ્રાણસ્થિતિસ્તુ સર્વેષામંબિકા ચાંબુરૂપિણી

બિભર્તિ ક્ષેત્રતાં દેવી ત્રિપુરાંતકવલ્લભા
ક્ષેત્રજ્ઞત્વં તદા ધત્તે ભગવાનંતકાંતકઃ

અહઃ શૂલાયુધો દેવઃ શૂલપાણિપ્રિયા નિશા
આકાશઃ શંકરો દેવઃ પૃથિવી શંકરપ્રિયા

સમુદ્રો ભગવાનીશો વેલા શૈલેન્દ્રકન્યકા
વૃક્ષો વૃષધ્વજો દેવો લતા વિશ્વેશ્વરપ્રિયા

પુંલ્લિંગમખિલં ધત્તે ભગવાન્પુરશાસનઃ
સ્ત્રિલિંગં ચાખિલં ધત્તે દેવી દેવમનોરમા

શબ્દજાલમશેષં તુ ધત્તે સર્વસ્ય વલ્લભા
અર્થસ્વરૂપમખિલં ધત્તે મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યા યા શક્તિરુદાહૃતા
સા સા વિશ્વેશ્વરી દેવી સ સ સર્વો મહેશ્વરઃ

549અ
યત્પરં યત્પવિત્રં ચ યત્પુણ્યં યચ્ચ મંગલમ્
તત્તદાહ મહાભાગાસ્તયોસ્તેજોવિજૃંભિતમ્

યથા દીપસ્ય દીપ્તસ્ય શિખા દીપયતે ગૃહમ્
તથા તેજસ્તયોરેતદ્વ્યાપ્ય દીપયતે જગત્

તૃણાદિશિવમૂર્ત્યંતં વિશ્વખ્યાતિશયક્રમઃ
સન્નિકર્ષક્રમવશાત્તયોરિતિ પરા શ્રુતિઃ

સર્વાકારાત્મકાવેતૌ સર્વશ્રેયોવિધાયિનૌ
પૂજનીયૌ નમસ્કાર્યૌ ચિંતનીયૌ ચ સર્વદા

યથાપ્રજ્ઞમિદં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ
કથિતં હિ મયા તે ઽદ્ય ન તુ તાવદિયત્તયા

તત્કથં શક્યતે વક્તું યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ
મહતામપિ સર્વેષાં મનસો ઽપિ બહિર્ગતમ્

અંતર્ગતમનન્યાનામીશ્વરાર્પિતચેતસામ્
અન્યેષાં બુદ્ધ્યનારૂઢમારૂઢં ચ યથૈવ તત્

યેયમુક્તા વિભૂતિર્વૈ પ્રાકૃતી સા પરા મતા
અપ્રાકૃતાં પરામન્યાં ગુહ્યાં ગુહ્યવિદો વિદુઃ

યતો વાચો નિવર્તંતે મનસા ચેન્દ્રિયૈસ્સહ
અપ્રાકૃતી પરા ચૈષા વિભૂતિઃ પારમેશ્વરી

સૈવેહ પરમં ધામ સૈવેહ પરમા ગતિઃ
સૈવેહ પરમા કાષ્ઠા વિભૂતિઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તાં પ્રાપ્તું પ્રયતંતે ઽત્ર જિતશ્વાસા જિતેંદ્રિયાઃ
ગર્ભકારા ગૃહદ્વારં નિશ્છિદ્રં ઘટિતું યથા

સંસારાશીવિષાલીઢમૃતસંજીવનૌષધમ્
વિભૂતિં શિવયોર્વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન

યઃ પરામપરાં ચૈવ વિભૂતિં વેત્તિ તત્ત્વતઃ
સો ઽપરો ભૂતિમુલ્લંઘ્ય પરાં ભૂતિં સમશ્નુતે

એતત્તે કથિતં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમાત્મનોઃ
રહસ્યમપિ યોગ્યો ઽસિ ભર્ગભક્તો ભવાનિતિ

નાશિષ્યેભ્યો ઽપ્યશૈવેભ્યો નાભક્તેભ્યઃ કદાચન
વ્યાહરેદીશયોર્ભૂતિમિતિ વેદાનુશાસનમ્

તસ્માત્ત્વમતિકલ્યાણપરેભ્યઃ કથયેન્ન હિ
ત્વાદૃશેભ્યો ઽનુરૂપેભ્યઃ કથયૈતન્ન ચાન્યથા

વિભૂતિમેતાં શિવયોર્યોગ્યેભ્યો યઃ પ્રદાપયેત્
સંસારસાગરાન્મુક્તઃ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

કીર્તનાદસ્ય નશ્યંતિ મહાન્ત્યઃ પાપકોટયઃ
ત્રિશ્ચતુર્ધાસમભ્યસ્તૈર્વિનશ્યંતિ તતો ઽધિકાઃ

નશ્યંત્યનિષ્ટરિપવો વર્ધન્તે સુહૃદસ્તથા
વિદ્યા ચ વર્ધતે શૈવી મતિસ્સત્યે પ્રવર્તતે

ભક્તિઃ પરાઃ શિવે સામ્બે સાનુગે સપરિચ્છિદે
યદ્યદિષ્ટતમં ચાન્યત્તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

અન્તઃશુચિઃ શિવે ભક્તો વિસ્રબ્ધઃ કીર્તયેદ્યદિ
પ્રબલૈઃ કર્મભિઃ પૂર્વૈઃ ફલં ચેત્પ્રતિબધ્યતે
પુનઃ પુનઃ સમભ્યસ્યેત્તસ્ય નાસ્તીહ દુર્લ્લભમ્