શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.1.3

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે મુનિપ્રસ્તાવવર્ણનં નામ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 3
બ્રહમોવાચ
યતો વાચો નિવર્તંતે અપ્રાપ્ય મનસા સહ
આનંદં યસ્ય વૈ વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન

યસ્માત્સર્વમિદં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્રપૂર્વકમ્
સહ ભૂતેન્દ્રિયૈઃ સર્વૈઃ પ્રથમં સંપ્રસૂયતે

કારણાનાં ચ યો ધાતા ધ્યાતા પરમકારણમ્
ન સંપ્રસૂયતે ઽન્યસ્માત્કુતશ્ચન કદાચન

સર્વૈશ્વર્યેણ સંપન્નો નામ્ના સર્વેશ્વરઃ સ્વયમ્
સર્વૈર્મુમુક્ષુભિર્ધ્યેયશ્શંભુરાકાશમધ્યગઃ

યો ઽગ્રે માં વિદધે પુત્રં જ્ઞાનં ચ પ્રહિણોતિ મે
તત્પ્રસાદાન્મયાલબ્ધં પ્રાજાપત્યમિદં પદમ્

ઈશો વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો ય એકો દિવિ તિષ્ઠતિ
યેનેદમખિલં પૂર્ણં પુરુષેણ મહાત્મના

504અ
એકો બહૂનાં જંતૂનાં નિષ્ક્રિયાણાં ચ સક્રિયઃ
ય એકો બહુધા બીજં કરોતિ સ મહેશ્વરઃ

જીવૈરેભિરિમાંલ્લોકાન્સર્વાનીશો ય ઈશતે 1
ય એકો ભાગવાન્રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન

સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટો ઽપિ યઃ પરૈઃ
અલક્ષ્યો લક્ષયન્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ સર્વદા

યસ્તુ કાલાત્પ્રમુક્તાનિ કારણાન્યખિલાન્યપિ
અનન્તશક્તિરેવૈકો ભગવાનધિતિષ્ઠતિ

ન યસ્ય દિવસો રાત્રિર્ન સમાનો ન ચાધિકઃ
સ્વભાવિકી પરાશક્તિર્નિત્યા જ્ઞાનક્રિયે અપિ

યદિદં ક્ષરમવ્યક્તં યદપ્યમૃતમક્ષરમ્
તાવુભાવક્ષરાત્માનાવેકો દેવઃ સ્વયં હરઃ

ઈશતે તદભિધ્યાનાદ્યોજનાસત્ત્વભાવનઃ
ભૂયો હ્યસ્ય પશોરન્તે વિશ્વમાયા નિવર્તતે

યસ્મિન્ન ભાસતે વિદ્યુન્ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રમાઃ
યસ્ય ભાસા વિભાતીદમિત્યેષા શાશ્વતી શ્રુતિઃ

એકો દેવો મહાદેવો વિજ્ઞેયસ્તુ મહેશ્વરઃ
ન તસ્ય પરમં કિંચિત્પદં સમધિગમ્યતે

અયમાદિરનાદ્યન્તસ્સ્વભાવાદેવ નિર્મલઃ
સ્વતન્ત્રઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સ્વેચ્છાધીનશ્ચરાચરઃ

અપ્રાકૃતવપુઃ શ્રીમાંલ્લક્ષ્યલક્ષણવર્જિતઃ
અયં મુક્તો મોચકશ્ચ હ્યકાલઃ કાલચોદકઃ

સર્વોપરિકૃતાવાસસ્સર્વાવાસશ્ચ સર્વવિત્
ષડ્વિધાધ્વમયસ્યાસ્ય સર્વસ્ય જગતઃ પતિઃ

ઉત્તરોત્તરભૂતાનામુત્તરશ્ચ નિરુત્તરઃ
અનન્તાનન્તસન્દોહમકરંદમધુવ્રતઃ

અખંડજગદંડાનાં પિંડીકરણપંડિતઃ
ઔદાર્યવીર્યગાંભીર્યમાધુર્યમકરાલયઃ

નૈવાસ્ય સદૃશં વસ્તુ નાધિકં ચાપિ કિંચન
અતુલઃ સર્વભૂતાનાં રાજરાજશ્ચ તિષ્ઠતિ

અનેન ચિત્રકૃત્યેન પ્રથમં સૃજ્યતે જગત્
અંતકાલે પુનશ્ચેદં તસ્મિન્પ્રલયમેષ્યતે

અસ્ય ભૂતાનિ વશ્યાનિ અયં સર્વનિયોજકઃ
અયં તુ પરયા ભક્ત્યા દૃશ્યતે નાન્યથા ક્વચિત્

વ્રતાનિ સર્વદાનાનિ તપાંસિ નિયમાસ્તથા
કથિતાનિ પુરા સદ્ભિર્ભાવાર્થં નાત્ર સંશયઃ

હરિશ્ચાહં ચ રુદ્રશ્ચ તથાન્યે ચ સુરાસુરાઃ
તપોભિરુગ્રૈરદ્યાપિ તસ્ય દર્શનકાંક્ષિણઃ

અદૃશ્યઃ પતિતૈર્મૂઢૈર્દુર્જનૈરપિ કુત્સિતૈઃ
ભક્તૈરન્તર્બહિશ્ચાપિ પૂજ્યઃ સંભાષ્ય એવ ચ

તદિદં ત્રિવિધં રૂપં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તતઃ પરમ્
અસ્મદાદ્યમરૈર્દૃશ્યં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં તુ યોગિભિઃ

1 શપો લુગભાવ આર્ષ
504બ્
તતઃ પરં તુ યન્નિત્યં જ્ઞાનમાનંદમવ્યયમ્
તન્નિષ્ઠૈસ્તત્પરૈર્ભક્તૈર્દૃશ્યં તદ્વ્રતમાશ્રિતૈઃ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં પરમ્
શિવે ભક્તિર્ન સન્દેહસ્તયા યુક્તો વિમુચ્યતે

પ્રસાદાદેવ સા ભક્તિઃ પ્રસાદો ભક્તિસંભવઃ
યથા ચાંકુરતો બીજં બીજતો વા યથાંકુરઃ

પ્રસાદપૂર્વિકા એવ પશોસ્સર્વત્ર સિદ્ધયઃ
સ એવ સાધનૈરન્તે સર્વૈરપિ ચ સાધ્યતે

પ્રસાદસાધનં ધર્મસ્સ ચ વેદેન દર્શિતઃ
તદભ્યાસવશાત્સામ્યં પૂર્વયોઃ પુણ્યપાપયોઃ

સામ્યાત્પ્રસાદસંપર્કો ધર્મસ્યાતિશયસ્તતઃ
ધર્માતિશયમાસાદ્ય પશોઃ પાપપરિક્ષયઃ

એવં પ્રક્ષીણપાપસ્ય બહુભિર્જન્મભિઃ ક્રમાત્
સાંબે સર્વેશ્વરે ભક્તિર્જ્ઞાનપૂર્વા પ્રજાયતે

ભાવાનુગુણમીશસ્ય પ્રસાદો વ્યતિરિચ્યતે
પ્રસાદાત્કર્મસંત્યાગઃ ફલતો ન સ્વરૂપતઃ

તસ્માત્કર્મફલત્યાગાચ્છિવધર્માન્વયઃ શુભઃ
સ ચ ગુર્વનપેક્ષશ્ચ તદપેક્ષ ઇતિ દ્વિધા

તત્રાનપેક્ષાત્સાપેક્ષો મુખ્યઃ શતગુણાધિકઃ
શિવધર્માન્વયસ્યાસ્ય શિવજ્ઞાનસમન્વયઃ

જ્ઞનાન્વયવશાત્પુંસઃ સંસારે દોષદર્શનમ્
તતો વિષયવૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્ભાવસાધનમ્

ભાવસિદ્ધ્યુપપન્નસ્ય ધ્યાને નિષ્ઠા ન કર્મણિ
જ્ઞાનધ્યાનાભિયુક્તસ્ય પુંસો યોગઃ પ્રવર્તતે

યોગેન તુ પરા ભક્તિઃ પ્રસાદસ્તદનંતરમ્
પ્રસાદાન્મુચ્યતે જંતુર્મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્

અનુગ્રહપ્રકારસ્ય ક્રમો ઽયમવિવક્ષિતઃ
યાદૃશી યોગ્યતા પુંસસ્તસ્ય તાદૃગનુગ્રહઃ

ગર્ભસ્થો મુચ્યતે કશ્ચિજ્જાયમાનસ્તથાપરઃ
બાલો વા તરુણો વાથ વૃદ્ધો વા મુચ્યતે પરઃ

તિર્યગ્યોનિગતઃ કશ્ચિન્મુચ્યતે નારકો ઽપરઃ
અપરસ્તુ પદં પ્રાપ્તો મુચ્યતે સ્વપદક્ષયે

કશ્ચિત્ક્ષીણપદો ભૂત્વા પુનરાવર્ત્ય મુચ્યતે
કશ્ચિદધ્વગતસ્તસ્મિન્ સ્થિત્વાસ્થિત્વા વિમુચ્યતે

તસ્માન્નૈકપ્રકારેણ નરાણાં મુક્તિરિષ્યતે
જ્ઞાનભાવાનુરૂપેણ પ્રસાદેનૈવ નિર્વૃતિઃ

તસ્માદસ્ય પ્રસાદાર્થં વાઙ્મનોદોષવર્જિતાઃ
ધ્યાયંતશ્શિવમેવૈકં સદારતનયાગ્નયઃ

તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાસ્સર્વે તદ્યુક્તાસ્તદુપાશ્રયાઃ
સર્વક્રિયાઃ પ્રકુર્વાણાસ્તમેવ મનસાગતાઃ

દીર્ઘસૂત્રસમારબ્ધં દિવ્યવર્ષસહસ્રકમ્
સત્રાંતે મંત્રયોગેન વાયુસ્તત્ર ગમિષ્યતિ

સ એવ ભવતઃ શ્રેયઃ સોપાયં કથયિષ્યતિ
505અ
તતો વારાણસી પુણ્યા પુરી પરમશોભના

ગંતવ્યા યત્ર વિશ્વેશો દેવ્યા સહ પિનાકધૃક્
સદા વિહરતિ શ્રીમાન્ ભક્તાનુગ્રહકારણાત્

તત્રાશ્ચર્યં મહદ્દૃષ્ટ્વા મત્સમીપં ગમિષ્યથ
તતો વઃ કથયિષ્યામિ મોક્ષોપાય દ્વિજોત્તમાઃ

યેનૈકજન્મના મુક્તિર્યુષ્મત્કરતલે સ્થિતા
અનેકજન્મસંસારબંધનિર્મોક્ષકારિણી

એતન્મનોમયં ચક્રં મયા સૃષ્ટં વિસૃજ્યતે
યત્રાસ્ય શીર્યતે નેમિઃ સ દેશસ્તપસશ્શુભઃ

ઇત્યુક્ત્વા સૂર્યસંકાશં ચક્રં દૃષ્ટ્વા મનોમયમ્
પ્રણિપત્ય મહાદેવં વિસસર્જ પિતામહઃ

તે ઽપિ હૃષ્ટતરા વિપ્રાઃ પ્રણમ્ય જગતાં પ્રભુમ્
પ્રયયુસ્તસ્ય ચક્રસ્ય યત્ર નેમિરશીર્યત

ચક્રં તદપિ સંક્ષિપ્તં શ્લક્ષ્ણં ચારુશિલાતલે
વિમલસ્વાદુપાનીયે નિજપાત વને ક્વચિત્

તદ્વનં તેન વિખ્યાતં નૈમિષં મુનિપૂજિતમ્
અનેકયક્ષગંધર્વવિદ્યાધરસમાકુલમ્

અષ્ટાદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્પુરૂરવાઃ
વિલાસવશમુર્વશ્યા યાતો દૈવેન ચોદિતઃ

અક્રમેણ હરન્મોહાદ્યજ્ઞવાટં હિરણ્મયમ્
મુનિભિર્યત્ર સંક્રુદ્ધૈઃ કુશવજ્રૈર્નિપાતિતઃ

વિશ્વં સિસૃક્ષમાણા વૈ યત્ર વિશ્વસૃજઃ પુરા
સત્રમારેભિરે દિવ્યં બ્રહ્મજ્ઞા ગાર્હપત્યગાઃ

ઋષિભિર્યત્ર વિદ્વદ્ભિઃ શબ્દાર્થન્યાયકોવિદૈઃ
શક્તિપ્રજ્ઞાક્રિયાયોગૈર્વિધિરાસીદનુષ્ઠિતઃ

યત્ર વેદવિદો નિત્યં વેદવાદબહિષ્કૃતાન્
વાદજલ્પબલૈર્ઘ્નંતિ વચોભિરતિવાદિનઃ

સ્ફટિકમયમહીભૃત્પાદજાભ્યશ્શિલાભ્યઃ પ્રસરદમૃતકલ્પસ્સ્વચ્છપાનીયરમ્યમ્
અતિરસફલવૃક્ષપ્રાયમવ્યાલસત્ત્વં તપસ ઉચિતમાસીન્નૈમિષં તન્મુનીનામ્