શિવપુરાણ · અધ્યાય 1.15

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે વિદ્યેશ્વરસંહિતાયાં ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 15
ઋષય ઊચુઃ
દેશાદીન્ક્રમશો બ્રૂહિ સૂત સર્વાર્થવિત્તમ્
સૂત ઉવાચ
શુદ્ધં ગૃહં સમફલં દેવયજ્ઞાદિકર્મસુ

તતો દશગુણં ગોષ્ઠં જલતીરં તતો દશ
તતો દશગુણં બિલ્વતુલસ્યશ્વત્થમૂલકમ્

તતો દેવાલયં વિદ્યાત્તીર્થતીરં તતો દશ
તતો દશગુણં નદ્યાસ્તીર્થનદ્યાસ્તતો દશ

સપ્તગંગાનદીતીરં તસ્યા દશગુણં ભવેત્
ગંગા ગોદાવરી ચૈવ કાવેરી તામ્રપર્ણિકા

સિંધુશ્ચ સરયૂ રેવા સપ્તગંગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
તતો ઽબ્ધિતીરં દશ ચ પર્વતાગ્રે તતો દશ

સર્વસ્માદધિકં જ્ઞેયં યત્ર વા રોચતે મનઃ
કૃતે પૂર્ણફલં જ્ઞેયં યજ્ઞદાનાદિકં તથા

ત્રેતાયુગે ત્રિપાદં ચ દ્વાપરે ઽર્ધં સદા સ્મૃતમ્
કલૌ પાદં તુ વિજ્ઞેયં તત્પાદોનં તતોર્ધકે

શુદ્ધાત્મનઃ શુદ્ધદિનં પુણ્યં સમફલં વિદુઃ
તસ્માદ્દશગુણં જ્ઞેયં રવિસંક્રમણે બુધાઃ

વિષુવે તદ્દશગુણમયને તદ્દશ સ્મૃતમ્
તદ્દશ મૃગસંક્રાંતૌ તચ્ચંદ્રગ્રહણે દશ

તતશ્ચ સૂર્યગ્રહણે પૂર્ણકાલોત્તમે વિદુઃ
જગદ્રૂપસ્ય સૂર્યસ્ય વિષયોગાચ્ચ રોગદમ્

અતસ્તદ્વિષશાંત્યર્થં સ્નાનદાનજપાં ચરેત્
વિષશાંત્યર્થકાલત્વાત્સ કાલઃ પુણ્યદઃ સ્મૃતઃ

જન્મર્ક્ષે ચ વ્રતાંતે ચ સૂર્યરાગોપમં વિદુઃ
મહતાં સંગકાલશ્ચ કોટ્યર્કગ્રહણં વિદુઃ

તપોનિષ્ઠા જ્ઞાનનિષ્ઠા યોગિનો યતયસ્તથા
પૂજાયાઃ પાત્રમેતે હિ પાપસંક્ષયકારણમ્

ચતુર્વિંશતિલક્ષં વા ગાયત્ર્યા જપસંયુતઃ
બ્રાહ્મણસ્તુ ભવેત્પાત્રં સંપૂર્ણફલભોગદમ્

પતનાત્ત્રાયત ઇતિ પાત્રં શાસ્ત્રે પ્રયુજ્યતે
દાતુશ્ચ પાતકાત્ત્રાણાત્પાત્રમિત્યભિધીયતે

ગાયકં ત્રાયતે પાતાદ્ગાયત્રીત્યુચ્યતે હિ સા
યથા ઽર્થહિનો લોકે ઽસ્મિન્પરસ્યાર્થં ન યચ્છતિ

અર્થવાનિહ યો લોકે પરસ્યાર્થં પ્રયચ્છતિ
સ્વયં શુદ્ધો હિ પૂતાત્મા નરાન્સત્રાતુમર્હતિ

ગાયત્રીજપશુદ્ધો હિ શુદ્ધબ્રાહ્મણ ઉચ્યતે
તસ્માદ્દાને જપે હોમે પૂજાયાં સર્વકર્મણિ

દાનં કર્તું તથા ત્રાતું પાત્રં તુ બ્રાહ્મણોર્હતિ
અન્નસ્ય ક્ષુધિતં પાત્રં નારીનરમયાત્મકમ્

બ્રાહ્મણં શ્રેષ્ઠમાહૂય યત્કાલે સુસમાહિતમ્
તદર્થં શબ્દમર્થં વા સદ્બોધકમભીષ્ટદમ્

ઇચ્છાવતઃ પ્રદાનં ચ સંપૂર્ણફલદં વિદુઃ
યત્પ્રશ્નાનંતરં દત્તં તદર્થફલદં વિદુઃ

યત્સેવકાય દત્તં સ્યાત્તત્પાદફલદં વિદુઃ
જાતિમાત્રસ્ય વિપ્રસ્ય દીનવૃત્તેર્દ્વિજર્ષભાઃ

દત્તમર્થં હિ ભોગાય ભૂર્લોકેદશવાર્ષિકમ્
વેદયુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય સ્વર્ગે હિ દશવાર્ષિકમ્

ગાયત્રીજપયુક્તસ્ય સત્યે હિ દશવાર્ષિકમ્
વિષ્ણુભક્તસ્ય વિપ્રસ્ય દત્તં વૈકુંઠદં વિદુઃ

શિવભક્તસ્ય વિપ્રસ્ય દત્તં કૈલાસદં વિદુઃ
તત્તલ્લોકોપભોગાર્થં સર્વેષાં દાનમિષ્યતે

દશાંગમન્નં વિપ્રસ્ય ભાનુવારે દદન્નરઃ
પરજન્મનિ ચારોગ્યં દશવર્ષં સમશ્નુતે

બહુમાનમથાહ્વાનમભ્યંગં પાદસેવનમ્
વાસો ગંધાદ્યર્ચનં ચ ઘૃતાપૂપરસોત્તરમ્

ષડ્રસં વ્યંજનં ચૈવ તાંબૂલં દક્ષિણોત્તરમ્
નમશ્ચાનુગમશ્ચૈવ સ્વન્નદાનં દશાંગકમ્

દશાંગમન્નં વિપ્રેભ્યો દશભ્યો વૈ દદન્નરઃ
અર્કવારે તથા ઽ ઽરોગ્યં શતવર્ષં સમશ્નુતે

સોમવારાદિવારેષુ તત્તદ્વારગુણં ફલમ્
અન્નદાનસ્ય વિજ્ઞેયં ભૂર્લોકે પરજન્મનિ

સપ્તસ્વપિ ચ વારેષુ દશભ્યશ્ચ દશાંગકમ્
અન્નં દત્ત્વા શતં વર્ષમારોગ્યાદિકમશ્નુતે

એવં શતેભ્યો વિપ્રેભ્યો ભાનુવારે દદન્નરઃ
સહસ્રવર્ષમારોગ્યં શર્વલોકે સમશ્નુતે

સહસ્રેભ્યસ્તથા દત્ત્વા ઽયુતવર્ષં સમશ્નુતે
એવં સોમાદિવારેષુ વિજ્ઞેયં હિ વિપશ્ચિતા

ભાનુવારે સહસ્રાણાં ગાયત્રીપૂતચેતસામ્
અન્નં દત્ત્વા સત્યલોકે હ્યારોગ્યાદિ સમશ્નુતે

અયુતાનાં તથા દત્ત્વા વિષ્ણુલોકે સમશ્નુતે
અન્નં દત્ત્વા તુ લક્ષાણાં રુદ્રલોકે સમશ્નુતે

બાલાનાં બ્રહ્મબુદ્ધ્યા હિ દેયં વિદ્યાર્થિભિર્નરૈઃ
યૂનાં ચ વિષ્ણુબુદ્ધ્યા હિ પુત્રકામાર્થિભિર્નરૈઃ

વૃદ્ધાનાં રુદ્રબુદ્ધ્યા હિ દેયં જ્ઞાનાર્થિભિર્નરૈઃ
બાલસ્ત્રીભારતીબુદ્ધ્યા બુદ્ધિકામૈર્નરોત્તમૈઃ

લક્ષ્મીબુદ્ધ્યા યુવસ્ત્રીષુ ભોગકામૈર્નરોત્તમૈઃ
વૃદ્ધાસુ પાર્વતીબુદ્ધ્યા દેયમાત્માર્થિભિર્જનૈઃ

શિલવૃત્ત્યોઞ્છવૃત્ત્યા ચ ગુરુદક્ષિણયાર્જિતમ્
શુદ્ધદ્રવ્યમિતિ પ્રાહુસ્તત્પૂર્ણફલદં વિદુઃ

શુક્લપ્રતિગ્રહાદ્દત્તં મધ્યમં દ્રવ્યમુચ્યતે
કૃષિવાણિજ્યકોપેતમધમં દ્રવ્યમુચ્યતે

ક્ષત્રિયાણાં વિશાં ચૈવ શૌર્યવાણિજ્યકાર્જિતમ્
ઉત્તમં દ્રવ્યમિત્યાહુઃ શૂદ્રાણાં ભૃતકાર્જિતમ્

સ્ત્રીણાં ધર્માર્થિનાં દ્રવ્યં પૈતૃકં ભર્તૃકં તથા
ગવાદીનાં દ્વાદશીનાં ચૈત્રાદિષુ યથાક્રમમ્

સંભૂય વા પુણ્યકાલે દદ્યાદિષ્ટસમૃદ્ધયે
ગોભૂતિલહિરણ્યાજ્યવાસોધાન્યગુડાનિ ચ

રૌપ્યં લવણકૂષ્માંડે કન્યાદ્વાદશકં તથા
ગોદાનાદ્દત્તગવ્યેન ગોમયેનોપકારિણા

ધનધાન્યાદ્યાશ્રિતાનાં દુરિતાનાં નિવારણમ્
જલસ્નેહાદ્યાશ્રિતાનાં દુરિતાનાં તુ ગોજલૈઃ

કાયિકાદિત્રાણાં તુ ક્ષીરદધ્યાજ્યકૈસ્તથા
તથા તેષાં ચ પુષ્ટિશ્ચ વિજ્ઞેયા હિ વિપશ્ચિતા

ભૂદાનં તુ પ્રતિષ્ઠાર્થમિહ ચા ઽમુત્ર ચ દ્વિજાઃ
તિલદાનં બલાર્થં હિ સદા મૃત્યુજયં વિદુઃ

હિરણ્યં જાઠરાગ્નેસ્તુ વૃદ્ધિદં વીર્યદં તથા
આજ્યં પુષ્ટિકરં વિદ્યાદ્વસ્ત્રમાયુષ્કરં વિદુઃ

ધાન્યમન્નં સમૃદ્ધ્યર્થં મધુરાહારદં ગુડમ્
રૌપ્યં રેતોભિવૃદ્ધ્યર્થં ષડ્રસાર્થં તુ લાવણમ્

સર્વં સર્વસમૃદ્ધ્યર્થં કૂષ્માંડં પુષ્ટિદં વિદુઃ
પ્રાપ્તિદં સર્વભોગાનામિહ ચા ઽમુત્ર ચ દ્વિજાઃ

યાવજ્જીવનમુક્તં હિ કન્યાદાનં તુ ભોગદમ્
પનસામ્રકપિત્થાનાં વૃક્ષાણાં ફલમેવ ચ

કદલ્યાદ્યૌષધીનાં ચ ફલં ગુલ્મોદ્ભવં તથા
માષાદીનાં ચ મુદ્ગાનાં ફલં શાકાદિકં તથા

મરીચિસર્ષપાદ્યાનાં શાકોપકરણં તથા
યદૃતૌ યત્ફલં સિદ્ધં તદ્દેયં હિ વિપશ્ચિતા

શ્રોત્રાદીંદ્રિયતૃપ્તિશ્ચ સદા દેયા વિપશ્ચિતા
શબ્દાદિદશભોગાર્થં દિગાદીનાં ચ તુષ્ટિદા

વેદશાસ્ત્રં સમાદાય બુદ્ધ્વા ગુરુમુખાત્સ્વયમ્
કર્મણાં ફલમસ્તીતિ બુદ્ધિરાસ્તિક્યમુચ્યતે

બંધુરાજભયાદ્બુદ્ધિશ્રદ્ધા સા ચ કનીયસી
સર્વાભાવે દરિદ્રસ્તુ વાચા વા કર્મણા યજેત્

વાચિકં યજનં વિદ્યાન્મંત્રસ્તોત્રજપાદિકમ્
તીર્થયાત્રાવ્રતાદ્યં હિ કાયિકં યજનં વિદુઃ

યેન કેનાપ્યુપાયેન હ્યલ્પં વા યદિ વા બહુ
દેવતાર્પણબુદ્ધ્યા ચ કૃતં ભોગાય કલ્પતે

તપશ્ચર્યા ચ દાનં ચ કર્તવ્યમુભયં સદા
પ્રતિશ્રયં પ્રદાતવ્યં સ્વવર્ણગુણશોભિતમ્

દેવાનાં તૃપ્તયે ઽત્યર્થં સર્વભોગપ્રદં બુધૈઃ
ઇહા ઽમુત્રોત્તમં જન્મસદાભોગં લભેદ્બુધઃ
ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધ્યા હિ કૃત્વા મોક્ષફલં લભેત્

ય ઇમં પઠતે ઽધ્યાયં યઃ શૃણોતિ સદા નરઃ
તસ્ય વૈધર્મબુદ્ધિશ્ચ જ્ઞાનસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે