શિશુપાલવધ · અધ્યાય 20

મુખમુલ્લસિતત્રિરેખમુચ્ચૈર્ભિદુરભ્રૂયુગભીષણં દધાનઃ ।
સમિતાવિતિ વિક્રમાનમૃષ્યન્ગતભીરાહ્વતચેદિરાણ્મુરારિમ્

શિતચક્રનિપાતસંપ્રતીક્ષ્યં વહતઃ સ્કન્ધગતં ચ તસ્ય મૃત્યુમ્ ।
અભિશૌરિ રથો ઽથનોદિતાશ્વઃ પ્રયયૌ સારથિરૂપયા નિયત્યા

અભિચૈદ્યમગાદ્રથો ઽપિ શૌરેરવનિં જાગુડકુઙ્કુમાભિતામ્રૈઃ ।
ગુરનેમિનિપીડનાવદીર્ણવ્યસુદેહસ્રુતશોણિતૈર્વિલિમ્પન્

સ નિરાયતકેતનાંશુકાન્તઃ કલનિક્વાણકરાલકિઙ્કિણીકઃ ।
વિરરાજ રિપુક્ષયપ્રતિજ્ઞામુખરો મુક્તશિખઃ સ્વયં નુ મૃત્યુઃ

સજલામ્બુધરારવાનુકારી ધ્વનિરાપૂરિતદિઙ્મુખો રથસ્ય ।
પ્રગુણીકૃતકેકમૂર્ધ્વકણ્ઠૈઃ શિતિકણ્ઠૈરુપકર્ણયામ્બભૂવે

અભિવીક્ષ્ય વિદર્ભરાજપુત્રીકુચકાશ્મીરજચિહ્નમચ્યુતોરઃ ।
ચિરસેવિતયાપિ ચેદિરાજઃ સહસાવાપ રુષા તદૈવ યોગમ્

જનિતાશનિશબ્દશઙ્કમુચ્ચૈર્ધનુરાસ્ફાલિતમધ્વનન્નૃપેણ ।
ચપલાનિલચોદ્યમાનકલ્પક્ષયકાલાગ્નિશિખાનિભસ્ફુરજ્જ્યમ્

સમકાલમિવાભિલક્ષણીયગ્રહસંધાનવિકર્ષણાપવર્ગૈઃ ।
અથ સાભિસારં શરૈસ્તરસ્વી સ તિરસ્કર્તુમુપેન્દ્રમધ્યવર્ષત્

ઋજુતાફલયોગશુદ્ધિભાજાં ગુરુપક્ષાશ્રયિણાં શિલીમુખાનામ્ ।
ગુણિના નતિમાગતેન સન્ધિઃ સહ ચાપેન સમઞ્જસો બભૂવ

અવિષહ્યતમે કૃતાધિકારં વશિના કર્મણિ ચેદિપાર્થિવેન ।
અરસદ્ધનુરુચ્ચકૈદૃઢાર્તિપ્રસભાકર્ષણવેપમાનજીવમ્

અનુસન્તતિપાતિનઃ પટુત્વં દધતઃ શુદ્ધિભૃતો ગૃહીતપક્ષાઃ ।
વદનાદિવ વાદિનો ઽથ શબ્દાઃ ક્ષિતિભર્તુર્ધનુષઃ શરાઃ પ્રસસ્રુઃ

ગવલાસિતકાન્તિ તસ્ય મધ્યસ્થિતઘોરાયતબાહુદણ્ડનાસમ્ ।
દદૃશે કુપિતાન્તકોન્ન્મદ્ભ્રૂયુગભીમાકૃતિ કાર્મુકં જનેન

તડિદુજ્જ્વલજાતરૂપપુઙ્ખૈઃ ખમયઃશ્યામમુખૈરભિધ્વનદ્ભિઃ ।
જલદૈરિવ રંહસા પતદ્ભિઃ પિદધે સંહતિશાલિભિઃ શરૌઘૈઃ

શિતશલ્યમુખાવદીર્ણમેઘક્ષરદમ્ભઃ સ્ફુટતીવ્રવેદનાનામ્ ।
સ્રવદસ્રુતતીવ ચક્રવાલં કકુભામૌર્ણવિષુઃ સુવર્ણપુઙ્ખાઃ

અમનોરમતાં યતી જનસ્ય ક્ષણમાલોકપથાન્નભઃ સદાં વા ।
રુરુધે પિહિતાહિમદ્યુતિર્ધીર્વિશિખૈરન્તરિતા ચ્યુતા ધરિત્રત્રી

વિનિવારિતભાનુતાપમેકં સકલસ્યાપિ મુરદ્વિષો બલસ્ય ।
શરજાલમયં સમં સમન્તાદુરુ સદ્મેવ નરાધિપેન તેને

ઇતિ ચેદિમહીભૃતા તદાનીં તદનીકં દનુસૂનુસૂદનસ્ય ।
વયસમિવ ચક્રમક્રિયાકં પરિતો ઽરોધિ વિપાટપઞ્ચરેણ

ઇષુવર્ષમનેકમેકવીરસ્તદરિપ્રચ્યુતમચ્યુતઃ પૃષત્કૈઃ ।
અથ વાદિકૃતં પ્રમાણમન્યૈઃ પ્રતિવાદીવ નિરાકરોત્પ્રમાણૈઃ

પ્રતિકુઞ્ચિતકૂર્પરેણ તેન શ્રવણોપાન્તિકનીયમાનગવ્યમ્ ।
ધ્વનતિ સ્મ ધનુર્ઘનાન્તમત્તપ્રચુરક્રૌઞ્ચરવાનુકારમુચ્ચૈઃ

ઉરસા વિતતેન પાતિતાંસઃ સ મયૂરાઞ્ચિતમસ્તકસ્તદાનીમ્ ।
ક્ષણમાલિખિતો નુ સૌષ્ઠવેન સ્થિરપૂર્વાપરમુષ્ટિરાબભૌ વા

ધ્વનતો નિતરાં રયેણ ગુર્વ્યસ્તડિદાકારચલદ્ગુણાદસંખ્યાઃ ।
ઇષવો ધનુષઃ સશબ્દમાશુ ન્યપતન્નમ્બુધરાદિવામ્બુધરાઃ

શિખરોન્નતનિષ્ઠુરાંસપીઠઃ સ્થગયન્નેકદિગન્તમાયતાન્તઃ ।
નિરવર્ણિ સકૃત્પ્રસારિતો ઽસ્ય ક્ષિતિભર્તેવ ચમૂભિરેકબાહુઃ

તમકુણ્ઠમુખાઃ સુપર્ણકેતોરિષવઃ ક્ષિપ્તમિષુવ્રજં પરેણ ।
વિભિદામનયન્ત કૃત્યપક્ષં નૃપતેર્નેતુરિવાયથાર્થવર્ણાઃ

દયિતૈરિવ ખણ્ડિતા મુરારેર્વિશિખૈઃ સંમુખમુજ્જ્વલાઙ્ગલેખૈઃ ।
લઘિમાનમુપેયુષી પૃથિવ્યાં વિફલા શત્રુશરાવલિઃ પપાત

પ્રમુખે ઽભિહતાશ્ચ પત્રવાહાઃ પ્રસભં માધવમુક્તવત્સદન્તૈઃ ।
પરિપૂર્ણતરં ભુવો ગતાયાઃ પરતઃ કાતરવત્પ્રતીપમીયુઃ

ઇતરેતરત્સન્નિકર્ષજન્મા ગલસંઘટ્ટવિકીર્ણવિસ્ફુલિઙ્ગઃ ।
પટલાનિ લિહન્વલાહકાનામપરેષુ ક્ષણમજ્જ્વલત્કૃશાનુઃ

શરદીવ શરશ્રિયા વિભિન્ને વિભુના શત્રુશિલીમુખાભ્રજાલે ।
વિકસન્મુખવારિજાઃ પ્રકામં બભુરાશા ઇવ યાદવધ્વજિન્યઃ

સ દિવં સમચિચ્છદચ્છરૌઘૈઃ કૃતતિગ્મદ્યુતિમણ્ડલાપલાપૈઃ ।
દદૃશે ઽથ ચ તસ્ય ચાપયષ્ટ્યામિષુરેકૈવ જનૈ સકૃદ્વિસૃષ્ટા

ભવતિ સ્ફુટમાગતો વિપક્ષાન્ન સપક્ષો ઽપિ હિ નિર્વૃતેર્વિધાતા ।
શિશુપાલબલાનિ કૃષ્ણમુક્તઃ સુતરાં તેન તતાપ તોમરૌઘઃ

ગુરુવેગવિરાવિભિઃ પતત્રૈરિષવઃ કાઞ્ચનપિઙ્ગલભાસઃ ।
વિનતાસુતવત્તલં ભુવઃ સ્મ વ્યથિતભ્રાન્તભુજઙ્ગમં વિશન્તિ

શતશઃ પરુષાઃ પુરો વિશઙ્કં શિશુપાલેન શિલીમુખાઃ પ્રયુક્તાઃ ।
પરમર્મભિદો ઽપિ દાનવારેરપરાધા ઇવ ન વ્યથાં વિતેનુઃ

વિહિતાદ્ભુતલોકસૃષ્ટિમાયે જમમિચ્છન્કિલ માયયા મુરારૌ ।
ભુવનક્ષયકાલયોગનિદ્રે નૃપતિઃ સ્વાપનમસ્ત્રમાજહાર

સલિલાર્દ્રવરાહદેહનીલો વિદધદ્ભાસ્કરમર્થશૂન્યસંજ્ઞમ્ ।
પ્રચલાયતલોચનારવિન્દં વિદધે તદ્બલમન્ધકારઃ

ગુરવો ઽપિ નિષદ્ય યન્નિદદ્રુર્ધનુષિ ક્ષ્માપતયો ન વાચ્યમેતત્ ।
ક્ષયિતાપદિ જાગ્રતો ઽપિ નિત્યં નનુ તત્રૈવ હિ તે ઽભવન્નિષણ્ણાઃ

શ્લથતાં વ્રજતસ્તથા પરેષામગદ્ધારણાશક્તિમુજ્ઝતઃ સ્વામ્ ।
સુગૃહીતમપિ પ્રમદભાજાં મનસઃ શાસ્ત્રમિવામસ્ત્રમગ્રપાણેઃ

ઉચિતસ્વપનો ઽપિ નીરરાશૌ સ્વબલામ્ભોનિધિમધ્યગસ્તદીનીમ્ ।
ભુવનત્રયકાર્યજાગરૂકઃ સ પરં તત્ર પરઃ પુમાનજાગઃ

અથસૂર્યરુચીવ તસ્ય દૃષ્ટાવુદ્ભૂત્કૌસ્તુભદર્પણં ગતાયામ્ ।
પટુઃ ધામ તતો ન ચાદ્ભુતં તદ્વિભુરિન્દ્વર્કવિલોચનઃ કિલાસૌ

મહતઃ પ્રણતેષ્વિવ પ્રસાદઃ સ મણેરંશુચયઃ કકુંમુખેષુ ।
વ્યકસદ્વિકસદ્વિલોચનેભ્યો દદદાલોકમનાવિલં બલેભ્યઃ

પ્રકૃતિં પ્રતિપાદુકૈશ્ચ પાદૈશ્ચકૢષે ભાનુમતઃ પુનઃ પ્રસર્તુમ્ ।
તમસો ઽભિભવાદપાસ્ય મૂર્ચ્છામુપજીવત્સહસૈવ જીવલોકઃ

ઘનસંતમસૈર્જવેન ભૂયો યદુયોધૈર્યુધિ રેધિરે દ્વિષન્તઃ ।
નનુ વારિધરોપરોધમુક્તઃ સુતરામુત્તપતે પતિઃ પ્રભાણામ્

વ્યવહાર ઇવાનૃતાભિયોગં તિમિરં નિર્જિતવત્યથપ્રકાશે ।
રિપુરુલ્બણભીમભોગભાજાં ભુજગાનાં જનનીં જજાપ વિદ્યામ્

પૃથુદર્વિભૃતસ્તતઃ ફણીન્દ્રા વિષમાશીભિરનારતં વમન્તઃ ।
અભવન્યુગપદ્વિલોલજિહ્વાયુગલીઢોભયસૃક્કભાગમાવિઃ

કૃતકેશવિડમ્બનૈર્વિહાયો વિજયં તત્ક્ષણમિચ્છુભિશ્છલેન ।
અમૃતાગ્રભુવઃ પુરેવ પુચ્છં બડવાભર્તુરવારિ કાદ્રવેયૈઃ

દધતસ્તનિમાનમાનપૂર્વ્યા બભુરક્ષિશ્રવસો મુખે વિશાલાઃ ।
ભરતજ્ઞકવિપ્રણીતકાવ્યગ્રથિતાઙ્કા ઇવ નાટકપ્રપઞ્ચાઃ

સવિષશ્વસનોદ્ધતોરુધૂમવ્યવધિમ્લાનમરીચિ પન્નગાનામ્ ।
ઉપરાગવતેવ તિગ્મભાસા વપુરૌદુમ્બરમણ્ડલાભમૂહે

શિખિપિચ્છકૃતધ્વજાવચૂડક્ષણસાશઙ્કવિવર્તમાનભોગાઃ ।
યમપાશવદાશુબન્ધનાય ન્યપતન્વૃષ્ણિગણેષુ લેલિહાનાઃ

પૃથુવારિધિવીચિમણ્ડલાન્તર્વિલસત્ફેનવિતાનપાણ્ડુરાણિ ।
દધતિ સ્મ ભુજઙ્ગમાઙ્ગમધ્યે નવનિર્મોકરુચિં ધ્વજાંશુકાનિ

કૃતમણ્ડલબન્ધમુલ્લસદ્ભિઃ શિરસિ પ્રત્યુરસં વિલમ્બમાનૈઃ ।
વ્યરુચજ્જનતા ભુજઙ્ગભોગૈર્દલિતેન્દીવરમાલભારિણીવ

પરિવેષ્ટિતમૂર્તયશ્ચ મૂલાદુરગૈરાશિરસઃ સરત્નપુષ્પૈઃ ।
દધુરાયતવલ્લિવેષ્ટિતાનામુપમાનં મનુજા મહીરુહાણામ્

બહુલાઞ્જનપઙ્કપટ્ટનીલદ્યુતયો દેહમિતસ્તતઃ શ્રમન્તઃ ।
દધિરે ફણિનસ્તુરઙ્ગમેષુ સ્ફુટપલ્યાણનિબદ્ધવર્ધ્રલીલામ્

પ્રસૃતં રભસાદયોભિનીલા પ્રતિપદં પરિતો ઽભિવેષ્ટયન્તી ।
તનુરાયતિશાલિની મહાહેર્ગજમન્દુરિવ નિશ્ચલં ચકાર

અથ સસ્મિતવીક્ષિતાદવજ્ઞાચલિતૈકોન્નમિતભ્રુ માધવેન ।
નિજકેતુશિરઃશ્રિતઃ સુપર્ણાદુદપપ્તન્નયુતાનિ પક્ષિરાજામ્

દ્રુતહેમરુચઃ ખગાઃ ખગેન્દ્રાદલઘૂદીરિતનાદમુત્પતન્તઃ ।
ક્ષણમૈક્ષિષતોચ્ચકૈશ્ચમૂભિર્જ્વલતઃ સપ્તરુચેરિવ સ્ફુલિઙ્ગાઃ

ઉપમાનમલાભિ લોલપક્ષક્ષણવિક્ષિપ્તમહામ્બુવાહમત્સ્યૈઃ ।
ગગનાર્ણવમન્તરાસુમેરોઃ કુલજાનાં ગરુડૈરિલાધરાણામ્

પતતાં પરિતઃ પરિસ્ફુરદ્ભિઃ પરિપિઙ્ગીકૃતદિઙ્મુખૈર્મયૂખૈઃ ।
સુતરામભવદદ્દુરીક્ષ્યબિમ્બસ્તપનસ્તત્કિરણૈરિવાત્મદર્શઃ

દધુરમ્બુધિમન્થનાદ્રિમન્થભ્રમણાયસ્તફણીન્દ્રપિત્તજાનામ્ ।
રુચમુલ્લસમાનવૈનતેયદ્યુતિભિન્નાઃ ફણભારિણો મણીનામ્

અભિતઃ ક્ષુભિતામ્બુરાશિધીરધ્વનિરાકૃષ્ટસમૂલપાદપૌઘઃ ।
જનયન્નભવદ્યુગાન્તશઙ્કામનિલો નાગવિપક્ષપક્ષજન્મા

પ્રચલત્પતગેન્દ્રપત્રવાતપ્રસભોન્મૂલિતશૈલદત્તમાર્ગૈઃ ।
ભયવિહ્વલમાશુ દન્દશૂકૈર્વિવશૈરાવિવિશે સ્વમેવ ધામ

ખચરૈઃ ક્ષયમક્ષયે ઽહિસૈન્યે સુકૃતૈર્દુષ્કૃતવત્તદોપનીતે ।
અયુગાચિરિવ જ્વલન્રુષાથો રિપુરૌદર્ચિષમાજુહાવ મન્ત્રમ્

સહસા દધદુદ્ધતાટ્ટહાસશ્રિયમુત્ત્રાસિતજન્તુના સ્વનેન ।
વિયતાયતહેતિબાહુરુચ્ચૈરથ વેતાલ ઇવોત્પપાત વહ્નિઃ

ચલિતોદ્ધતધૂમકેતનો ઽસૌ રભસાદમ્બરરોહિરોહિતાશ્વઃ ।
દ્રુતમારુતસારથિઃ શિખાવાન્કનકસ્યન્દનસુન્દરશ્ચચાલ

જ્વલદમ્બરકોટરાન્તરાલં બહુલાર્દ્રામ્બુદપત્રબદ્ધધૂમમ્ ।
પરિદીપિતદીર્ઘકાષ્ઠમુચ્ચૈસ્તરુવદ્વિશ્વમુવોષ જાતવેદાઃ

ગુરુતાપવિશુષ્યદમ્બુશુભ્રાઃ ક્ષણમાલગ્નકૃશાનુતામ્રભાસઃ ।
સ્વમસારતયા મષીભવન્તઃ પુનરાકારમવાપુરામ્બુવાહાઃ

જ્વલિતાનલલોલપલ્લવાન્તાઃ સ્ફુરદષ્ટાપદપત્રપીતભાસઃ ।
ક્ષણમાત્રભવામભાવકાલે સુતરામાપુરિવાયતિં પતાકાઃ

નિખિલામિતિ કુર્વતશ્ચિરાયદ્રુતચામીકરચારુતામિવ દ્યામ્ ।
પ્રતિઘાતસમર્થમસ્ત્રમગ્નેરથ મેઘઙ્કરમસ્મરન્મુરારિઃ

ચતુરમ્બુધિગર્ભધીરકુક્ષેર્વપુષઃ સન્ધિષુ લીનસર્વસિન્ધોઃ ।
ઉદગુઃ સલિલાત્મનસ્ત્રિધામ્નો જલવાહાવલયઃ શિરોરુહેભ્યઃ

કકુભઃ કૃતનાદમાસ્તૃણન્તસ્તિરયન્તઃ પટલાનિ ભાનુભાસમ્ ।
ઉદનંસિષુરભ્રમભ્રસઙ્ઘાઃ સપદિ શ્યામલિમાનમાનયન્તઃ

તપનીયનિકર્ષરાજિગૌરસ્ફુરદુત્તાલતડિચ્છટાટ્ટહાસમ્ ।
અનુબદ્ધસમુદ્ધતામ્બુવાહધ્વનિતાડમ્બરમમ્બરં બભૂવ

સવિતુઃ પરિભાવુકૈર્મરીચીનચિરાભ્યક્તમતઙ્ગજાઙ્ગભાભિઃ ।
જલદૈરભિતઃ સ્ફુરદ્ભિરુચ્ચૈર્વિદધે કેતનતેવ ધૂમકેતોઃ

જ્વલતઃ શમનાય ચિત્રભાનોઃ પ્રલયાપ્લાવમિવાભિદર્શયન્તઃ ।
વવૃષુર્વૃષનાદિનો નદીનાં પ્રતટારોપિતવારિ વારિવાહાઃ

મધુરૈરપિ ભૂયસા સ મેધ્યૈઃ પ્રથમં પ્રત્યુત વારિભિર્દિદીપે ।
પવમાનસખસ્તતઃ ક્રમેણ પ્રણયક્રોધ ઇવાશમદ્વિવાદૈઃ

પરિતઃ પ્રસભેન નીયમાનઃ શરવર્ષૈરવસાયમાશ્રયાશઃ ।
પ્રબલેષુ કૃતી ચકાર વિદ્યુદ્વ્યપદેશેન ઘનેષ્વનુપ્રવેશમ્

પ્રયતઃ પ્રશમં હુતાશનસ્ય ક્વચિદાલક્ષ્યત મુક્તમૂલમર્ચિઃ ।
બલભિત્પ્રહિતાયુધાભિઘાતાત્ત્રુટિતં પત્રિપતેરિવૈકપત્રમ્

વ્યગમન્સહસા દિશાં મુખેભ્યઃ શમયિત્વા શિખિનાઙ્ઘનાઘનૌઘાઃ ।
ઉપકૃત્યનિસર્ગતઃ પરેષામુપરોધં ન હિ કુર્વતે મહાન્તઃ

કૃતદાહમુદર્ચિષઃ શિખાભિઃ પરિષિક્તં મુહુરમ્ભસા નવેન ।
વિહિતામ્બુધરવ્રણં પ્રપેદે ગગનં તાપિતપાયિતાસિલક્ષ્મીમ્

ઇતિ નરપતિરસ્ત્રં યદ્યદાવિશ્ચકાર પ્રકુપિત ઇવ રોગઃ ક્ષિપ્રકારી વિકારમ્ ।
ભિષગિવ ગુરુદોષચ્છેદિનોપક્રમેણ ક્રમવિદથ મુરારિઃ પ્રત્યહંસ્તત્તદાશુ

શુદ્ધિં ગતૈરપિ પરામૃજુભિર્વિદિત્વા બાણૈરજય્યમવિઘટ્ટિતમર્મભિસ્તમ્ ।
મર્માતિગૈરનૃજુભિર્નિતરામશુદ્ધૈર્ વાક્સાયકૈરથ તુતોદ તદા વિપક્ષઃ

રાહુસ્ત્રીસ્તનયોરકારિ સહસા યેનાશ્લથાલિઙ્ગનવ્યાપારૈકવિનોદદુર્લલિતયોઃ કાર્કશ્યલક્ષ્મીર્વૃથા ।
તેનાક્રોશત એવ તસ્ય મુરજિત્તત્કાલલોલાનલજ્વાલાપલ્લવિતેન મૂર્ધવિકલં ચક્રેણ ચક્રે વપુઃ

શ્રિયા જુષ્ટં દિવ્યૈઃ સપટહરવૈરન્વિતં પુષ્પવર્ષૈર્ વપુષ્ટચૈદ્યસ્ય ક્ષણમૃષિગણૈઃ સ્તૂયમાનં નિરીય ।
પ્રકાશેનાકાશે દિનકરકરાન્વિક્ષિપદ્વિસ્મિતાક્ષૈર્ નરેન્દ્રૈરૌપેન્દ્રં વપુરથ વિશદ્ધામ વીક્ષાંબભૂવે