શિર-ઉપનિષદ્ · શ્લોક 21-43

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યશ્ ચ યમસ્ તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યશ્ ચ મૃત્યુસ્ તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચામૃતં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચાકાશં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ વિશ્વં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ સ્થૂલં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ સૂક્ષ્મં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ શુક્લં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ કૃષ્ણં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ કૃત્સ્નં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ સત્યં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

યો વૈ રુદ્રઃ સ ભગવાન્ યચ્ ચ સર્વં તસ્મૈ વૈ નમોનમઃ ॥

ભસ્ તે આદિર્ મધ્યં ભુવસ્ તે સ્વસ્ તે શીર્ષં વિશ્વરૂપો ઽસિ બ્રહ્મૈકસ્ ત્વં દ્વિધા ત્રિધા વૃદ્ધિસ્ ત્વં શાન્તિસ્ ત્વં પુષ્ટિસ્ ત્વં હુતમ્ અહુતં દત્તમ્ અદત્તં સર્વમ્ અસર્વં વિશ્વમ્ અવિશ્વં કૃતમ્ અકૃતં પરમ્ અપરં પરાયણં ચ ત્વમ્ ।
અપામ્ અસોમમ્ અમૃતા અભૂમ્ આગન્ મે જ્યોતિર્ અવિદામ દેવાન્ ।
કિં નૂનમ્ અસ્માન્ કૃણવદ્ અરાતિઃ ।
કિમ્ ઉ ધૂર્તિર્ અમૃતં મર્ત્યસ્ય સોમસૂર્યપુરસ્તાત્ સૂક્ષ્મઃ પુરુષઃ ।
સર્વં જગદ્ધિતં વા એતદ્ અક્ષરં પ્રાજાપત્યં સૌમ્યં સૂક્ષ્મં પુરુષં ગ્રાહ્યમ્ અગુહ્યેન ભાવં ભાવેન સૌમ્યં સૌમ્યેન સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મેન વાયવ્યં વાયવ્યેન ગ્રસતિ તસ્મૈ મહાગ્રાસાય વૈ નમોનમઃ ।
હૃદિસ્થા દેવતાઃ સર્વા હૃદિ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
હૃદિ ત્વમ્ અસિ યો નિત્યં તિસ્રો માત્રાઃ પરસ્ તુ સઃ ॥

તસ્યોત્તરતઃ શિરોદક્ષિણતઃ પાદૌ ય ઉત્તરતઃ સ ઓંકારઃ ય ઓંકારઃ સ પ્રણવઃ યઃ પ્રણવઃ સ સર્વવ્યાપી યઃ સર્વવ્યાપી સો ઽનન્તઃ યો ઽનન્તસ્ તત્ તારં યત્ તારં તચ્ છુક્લં યચ્ છુક્લં તત્ સૂક્ષ્મં યત્ સૂક્ષ્મં તદ્ વૈદ્યુતં યદ્ વૈદ્યુતં તત્ પરં બ્રહ્મ યત્ પરં બ્રહ્મ સ એકઃ યઃ એકઃ સ રુદ્રઃ યો રુદ્રઃ સ ઈશાનઃ ય ઈશાનઃ સ ભગવાન્ મહેશ્વરઃ ॥

અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે ઓંકારઃ યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ પ્રાણાન્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્ક્રામયતિ તસ્માદ્ ઉચ્યતે ઓંકારઃ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે પ્રણવઃ યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ ઋગ્યજુઃસામાથર્વાઙ્ગિરસં બ્રહ્મ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રણામયતિ નામયતિ ચ તસ્માદ્ ઉચ્યતે પ્રણવઃ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે સર્વવ્યાપી યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ યથા સ્નેહેન પલલપિણ્ડમ્ ઇવ શાન્તરૂપમ્ ઓતપ્રોતમ્ અનુપ્રાપ્તો વ્યતિષક્તશ્ ચ તસ્માદ્ ઉચ્યતે સર્વવ્યાપી ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે ઽનન્તઃ યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાચ્ ચાસ્યાન્તો નોપલભ્યતે તસ્માદ્ ઉચ્યતે ઽનન્તઃ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે તારં યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ ગર્ભજન્મવ્યાધિજરામરણસંસારમહાભયાત્ તારયતિ ત્રાયતે ચ તસ્માદ્ ઉચ્યતે તારમ્ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે શુક્લં યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ ક્લન્દતે ક્લામયતિ ચ તસ્માદ્ ઉચ્યતે શુક્લમ્ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે સૂક્ષ્મં યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ સૂક્ષ્મો ભૂત્વા શરીરાણ્ય્ અધિતિષ્ઠતિ સર્વાણિ ચાઙ્ગાન્ય્ અભિમૃશતિ તસ્માદ્ ઉચ્યતે સૂક્ષ્મમ્ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે વૈદ્યુતં યસ્માદ્ ઉચ્ચાર્યમાણ એવ વ્યક્તે મહતિ તમસિ દ્યોતયતિ તસ્માદ્ ઉચ્યતે વૈદ્યુતમ્ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે પરં બ્રહ્મ યસ્માત્ પરમ્ અપરં પરાયણં ચ બૃહદ્ બૃહત્યા બૃંહયતિ તસ્માદ્ ઉચ્યતે પરં બ્રહ્મ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે એકઃ યઃ સર્વાન્ પ્રાણાન્ સંભક્ષ્ય સંભક્ષણેનાજઃ સંસૃજતિ વિસૃજતિ તીર્થમ્ એકે વ્રજન્તિ તીર્થમ્ એકે દક્ષિણાઃ પ્રત્યઞ્ચ ઉદઞ્ચઃ પ્રાઞ્ચો ઽભિવ્રજન્ત્ય્ એકે તેષાં સર્વેષામ્ ઇહ સંગતિઃ ।
સાકં સ એકો ભૂતશ્ ચરતિ પ્રજાનાં તસ્માદ્ ઉચ્યતે એકઃ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે રુદ્રઃ યસ્માદ્ ઋષિભિર્ નાન્યૈર્ ભક્તૈર્ દ્રુતમ્ અસ્ય રૂપમ્ ઉપલભ્યતે તસ્માદ્ ઉચ્યતે રુદ્રઃ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે ઈશાનઃ યઃ સર્વાન્ દેવાન્ ઈશતે ઈશાનીભિર્ જનનીભિશ્ ચ શક્તિભિઃ ।
અભિત્ત્વા શૂરણો નુમો દુગ્ધા ઇવ ધેનવઃ ।
ઈશાનમ્ અસ્ય જગતઃ સ્વદર્શમ્ ઈશાનમ્ ઇન્દ્રતસ્થુષ ઇતિ તસ્માદ્ ઉચ્યતે ઈશાનઃ ।
અથ કસ્માદ્ ઉચ્યતે ભગવાન્ મહેશ્વરઃ યસ્માદ્ ભક્તાજ્ઞાનેન ભજત્ય્ અનુગૃહ્ણાતિ ચ વાચં સંસૃજતિ વિસૃજતિ ચ સર્વાન્ ભાવાન્ પરિત્યજ્યાત્મજ્ઞાનેન યોગૈશ્વર્યેણ મહતિ મહીયતે તસ્માદ્ ઉચ્યતે ભગવાન્ મહેશ્વરઃ તદ્ એતદ્ રુદ્રચરિતમ્ ॥

એકો હ દેવઃ પ્રદિશો ઽનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઉ ગર્ભ અન્તઃ ।
સ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાણઃ પ્રત્યઙ્જનાસ્ તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ ।
એકો રુદ્રો ન દ્વિતીયાય તસ્મૈ ય ઇમાંલ્ લોકાન્ ઈશત ઈશાનીભિઃ ।
પ્રત્યઙ્જનાસ્ તિષ્ઠતિ સંચુકોચાન્તકાલે સંસૃજ્ય વિશ્વા ભુવનાનિ ગોપ્તા ।
યો યોનિં યોનિમ્ અધિતિષ્ઠત્ય્ એકો યેનેદં સર્વં વિચરતિ સર્વમ્ ।
તમ્ ઈશાનં વરદં દેવમ્ ઈડ્યં નિચાય્યેમાં શાન્તિમ્ અત્યન્તમ્ એતિ ।
ક્ષમાં હિત્વા હેતુજાલસ્ય મૂલં બુદ્ધ્યા સંચિતં સ્થાપયિત્વા તુ રુદ્રો રુદ્રમ્ એકત્વમ્ આહુઃ ।
શાશ્વતં વૈ પુરાણમ્ ઇષમ્ ઊર્જેણ પશવો ઽનુનામયન્તં મૃત્યુપાશાન્ ।
તદ્ એતેનાત્મન્ન્ એતેનાર્ધચતુર્થેન માત્રેણ શાન્તિં સંસૃજતિ પશુપાશવિમોક્ષણમ્ યા સા પ્રથમા માત્રા બ્રહ્મદેવત્યા રક્તા વર્ણેન યસ્ તાં ધ્યાયતે નિત્યં સ ગચ્છેદ્ બ્રહ્મપદમ્ ।
યા સા દ્વિતીયા માત્રા વિષ્ણુદેવત્યા કૃષ્ણા વર્ણેન યસ્ તાં ધ્યાયતે નિત્યં સ ગચ્છેદ્ વૈષ્ણવં પદમ્ ।
યા સા તૃતીયા માત્રા ઈશાનદેવત્યા કપિલા વર્ણેન યસ્ તાં ધ્યાયતે નિત્યં સ ગચ્છેદ્ ઐશાનં પદમ્ ।
યા સાર્ધચતુર્થી માત્રા સર્વદેવત્યાવ્યક્તીભૂતા ખં વિચરતિ શુદ્ધા સ્ફટિકસંનિભા વર્ણેન યસ્ તાં ધ્યાયતે નિત્યં સ ગચ્છેત્ પદમ્ અનામયમ્ ।
તદ્ એતદ્ ઉપાસીત મુનયો વાગ્વદન્તિ ન તસ્ય ગ્રહણમ્ અયં પન્થા વિહિત ઉત્તરેણ યેન દેવા યાન્તિ યેન પિતરો યેન ઋષયઃ પરમ્ અપરં પરાયણં ચેતિ ॥

રુદ્રો હિ શાશ્વતેન વૈ પુરાણેનેષમ્ ઊર્જેણ તપસા નિયન્તાગ્નિર્ ઇતિ ભસ્મ વાયર્ ઇતિ ભસ્મ જલમ્ ઇતિ ભસ્મ સ્થલમ્ ઇતિ ભસ્મ વ્યોમમ્ ઇતિ ભસ્મ સર્વં હ વા ઇદં ભસ્મ મન એતાનિ ચક્ષૂંષિ યસ્માદ્ વ્રતમ્ ઇદં પાશુપતં યદ્ ભસ્મનાઙ્ગાનિ સંસ્પૃશેત્ તસ્માદ્ બ્રહ્મ તદ્ એતત્ પાશુપતં પશુપાશવિમોક્ષણાય ॥

યો ઽગ્નૌ રુદ્રો યો ઽપ્સ્વ્ અન્તર્ ય ઓષધીર્ વીરુધ આવિવેશ ।
ય ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ ચક્લપે તસ્મૈ રુદ્રાય નમો ઽસ્ત્વ્ અગ્નયે ।
યો રુદ્રો ઽગ્નૌ યો રુદ્રો ઽપ્સ્વ્ અન્તર્ યો રુદ્ર ઓષધીર્ વીરુધ આવિવેશ ।
યો રુદ્ર ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ ચક્લપે તસ્મૈ રુદ્રાય નમોનમઃ ।
યો રુદ્રો ઽપ્સુ યો રુદ્ર ઓષધિષુ યો રુદ્રો વનસ્પતિષુ ।
યેન રુદ્રેણ જગદ્ ઊર્ધ્વં ધારિતં પૃથિવી દ્વિધા ત્રિધા ધર્તા ધારિતા નાગા યે ઽન્તરિક્ષે તસ્મૈ રુદ્રાય વૈ નમોનમઃ ।
મૂર્ધાનમ્ અસ્ય સંસેવ્યાપ્ય્ અથર્વા હૃદયં ચ યત્ ।
મસ્તિષ્કાદ્ ઊર્ધ્વં પ્રેરયત્ય્ અવમાનો ઽધિશીર્ષતઃ ॥

તદ્ વા અથર્વણઃ શિરો દેવકોશઃ સમુજ્ઝિતઃ ।
તત્ પ્રાણો ઽભિરક્ષતિ શિરો ઽન્તમ્ અથો મનઃ ।
ન ચ દિવો દેવજનેન ગુપ્તા ન ચાન્તરિક્ષાણિ ન ચ ભૂમ ઇમાઃ યસ્મિન્ન્ ઇદં સર્વમ્ ઓતપ્રોતં તસ્માદ્ અન્યં ન પરં કિંચ નાસ્તિ ॥

અક્ષરાત્ સંજાયતે કાલઃ કાલાદ્ વ્યાપક ઉચ્યતે ॥