શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય p6

વેદપારાયણવિધિઃ।
શ્રીવેદપુરુષાય નમઃ ॥ સ્થણ્ડિલં કલ્પયિત્વાગ્નિમુપસમાધાય સંપરિસ્તીર્યાજ્યેનૈતાભ્યો દેવતાભ્યો જુહોતિ અગ્નયે સોમાયેન્દ્રાય વિશ્વેભ્યોદેવેભ્યઃ ઋષિભ્ય ઋગ્ભ્યો યજુર્ભ્યઃ સામભ્યઃ શ્રદ્ધાયૈ પ્રજ્ઞાયૈ મેધાયૈ ધારણાયૈ શ્રિયૈ હ્રિયૈ સાવિત્ર્યૈ સવિત્રે પ્રજાપતયે કાણ્ડઋષયે સોમાય કાણ્ડઋષયે અગ્નયે કાણ્ડઋષયે વિશ્વેભ્યોદેવેભ્યઃ કાણ્ડઋષિભ્યઃ સંહિતાભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યો યાજ્ઞિકીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યો વારુણીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યો હવ્યવાહાય વિશ્વેભ્ય ઋગ્ગણેભ્યોઽનુમત્યૈ સ્વિષ્ટકૃતે ચ પૃથક્સ્વાહાકારેણ હુત્વા વ્યાહૃતિભિશ્ચ પુનઃ પરિષિઞ્ચતિ । સમાપ્તે ચૈતા યજુષા તર્પયતિ । એવમૃગ્વેદસ્ય કાણ્ડર્ષ્યાદિવર્જ્યમાસ્વિષ્ટકૃતસ્તેષાં સ્થાને શતર્ચિભ્યો માધ્યમેભ્યો ગૃત્સમદાય વિશ્વામિત્રાય વામદેવાયાઽત્રયે ભરદ્વાજાય જામદગ્ન્યાય ગૌતમાય વસિષ્ઠાય પ્રગાથેભ્યઃ પાવમાનીભ્યો દેવતાભ્યઃ ક્ષુદ્રસૂક્તેભ્યો મહાસૂક્તેભ્યો મહાનામ્નીભ્ય ઇતિ । તતો વેદાદિમારભ્ય સંતતમધીયીતેત્યાહ ભગવાન્બૌધાયનઃ । ઇતિ વેદપારાયણોપક્રમવિધિઃ ॥ ॥ અથ વેદપારાયણે કલશપ્રતિષ્ઠાપનાદિપ્રકારઃ ॥ તીર્થે દેવાલયે ગેહે પ્રશસ્તે સુપરિષ્કૃતે । કલશં સુદૃઢં તત્ર સુનિર્ણિક્તં(૧) વિભૂષિતમ્ । પુષ્પપલ્લવમાલાભિશ્ચન્દનૈઃ કુઙ્કુમાદિભિઃ । મૃત્તિકાભિશ્ચ સંમિશ્રવેદિમધ્યે ન્યસેત્તતઃ । પઞ્ચાશદ્ભિઃ, કુશૈઃ કાર્યોં બ્રહ્મા પશ્ચાન્મુખસ્થિતઃ । સ્નાપિતઃ સ્થાપિતઃ કુમ્ભે ચતુર્બાહુશ્ચતુર્મુખઃ । વત્સજાન્વાકૃતિં દણ્ડમુત્તરાગ્રૈઃ કુશૈઃ કૃતમ્ । બ્રહ્મોપધાને દત્ત્વા તં તતઃ સ્વસ્ત્યયનં પઠેત્ । પ્રતિષ્ઠાં કારયેત્પશ્ચાત્પૂજાદ્રવ્યમથોચ્યતે । યજ્ઞોપવીતનૈવેદ્યવસ્ત્રચન્દકુઙ્કુમૈઃ । સ્રગ્ધૂપદીપતામ્બૂલૈરક્ષતૈશ્ચ પિતામહમ્ । બ્રહ્મજજ્ઞાનમિતિ વા ગાયત્ર્યા વા પ્રપૂજયેત્ । ઉપધ્યાયશ્ચ સંપૂજ્યો યથાપાઠં પઠેત્તતઃ । ઇતિ વેદપારાયણે કલશપ્રતિષ્ઠાપનાદિપ્રકારઃ ॥
અનશ્નત્પારાયણવિધિઃ।
શ્રીઃ॥ અથાતોઽનશ્નત્પારાયણવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામ આસમાપ્તેર્નાશ્નીયાત્ યથાશક્તિ વાપઃ પયઃ ફલાન્યોદનં વા હવિષ્યમલ્પં ભુક્ત્વા તદા શેષમધીયીત । ગ્રામાત્પ્રાચીમુદીચીં વા દિશમુપગમ્યાગ્નિમુપસમાધાય પરિસ્તીર્યેધ્મં પ્રદાયાજ્યેનૈતાભ્યો દેવતાભ્યો જુહોતિ અગ્નયે સોમાયેન્દ્રાય પ્રજાપતયે બૃહસ્પતયે વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો બ્રહ્મણે ઋષિભ્ય ઋગ્ભ્યો યજુર્ભ્યઃ શ્રદ્ધાયૈ મેધાયૈ પ્રજ્ઞાયૈ ધારણાયૈ સદસસ્પતયે અનુમતયે શ્રિયૈ હ્રિયૈ સાવિત્ર્યૈ સવિત્રે પ્રજાપતયે કાણ્ડઋષયે સોમાય કાણ્ડઋષયે વિશ્વેભ્યોદેવેભ્યઃ કાણ્ડઋષિભ્યઃ સંહિતાભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યો યાજ્ઞિકીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યો વારુણીભ્યો દેવતાભ્ય ઉપનિષદ્ભ્યો હવ્યવાહાય વિશ્વેભ્ય ઋગ્ગણેભ્ય અનુમત્યૈ સ્વિષ્ટકૃતે ચ પૃથક્ સ્વાહાકારેણ હુત્વા વ્યાહૃતિભિશ્ચ પુનઃ પરિષિઞ્ચતિ । સમાપ્તે ચૈતા યજુષા તર્પયતિ । એવમૃગ્વેદિનાં કાણ્ડર્ષ્યાદિવર્જમાસ્વિષ્ટકૃતસ્તેષાં સ્થાને શતર્ચિભ્યો માધ્યમેભ્યો ગૃત્સમદાય વિશ્વામિત્રાય વામદેવાયાત્રયે ભરદ્વાજાય જામદગ્ન્યાય ગૌતમાય વસિષ્ઠાય પ્રગાથેભ્યઃ પાવમાનિભ્યઃ ક્ષુદ્રસૂક્તેભ્યો મહાનામ્નીભ્ય ઇતિ । તતો વેદાદિમારભ્ય સંતતમધીયીત નાસ્યાન્તરાનધ્યાયો નાસ્યાન્તરા જનનમરણે અશુચી નાન્તરા વ્યાહરેન્નાન્તરા વિરમેદ્યાવન્તમધીયીત । યદ્યન્તરા વિરમેત્ત્રીન્પ્રાણાયામાનાયમ્ય પ્રણવં વા પ્રણિધાય યાવત્કાલમધીયીત । તતઃ સર્વં નિશો નિશાન્તરં સંગ્રામારણ્યસલિલં પ્રલોપ્ય પરિદધ્યાત્ । આદાવન્તે ચ બ્રાહ્મણભોજનં દક્ષિણાદાનં ચ દદ્યાત્ । પરાતેન વિધિના વેદમધીયીત સ તતઃ પૂતો વેદો ભવતિ મનઃશુદ્ધશ્ચ ભવતિ દ્વાભ્યાં પારાયણાભ્યાં ઋગ્ભિશ્ચ ભોજન ઇહાધીતે અનૃતેભ્યઃ પ્રમુચ્યતે ત્રિભિર્બહુભ્યઃ પાતકોપપાતકેભ્યઃ શૂદ્રાયાં રેતઃસિક્ત્વા ગઙ્ગાસુ નિમજ્જંશ્ચ ભવતિ । ચતુર્થ્યઃ શૂદ્રાન્નભોજનાત્તત્સેવનાત્તત્સ્ત્રીસેવનાચ પઞ્ચભિરયાજ્યયાજનાત્પૂતો ભવતિ । અગ્રાહ્યગ્રહણાદ્ગ્રાહ્યાગ્રહણાદભ્યાસોપાસનાચ્ચ ષડ્ભિર્બ્રાહ્મણસ્ય લોહિતકરણાત્સ્ત્રીલોહિતકરણાત્પશુહનનાત્સુવર્ણસ્તેયાત્પતિસંપ્રયોગાચ્ચ સપ્તભિઃ પ્રાજાપત્યાનાં હીનાચરણાત્ । યજ્ઞોપવેધનાચ્ચ અષ્ટભિશ્ચાન્દ્રાયણસ્યાન્તરાનાચરણાદ્ગુરુતલ્પગમનાદ્રજસ્વલાગમનાચ્ચ નવભિઃ સુરાપાનાચ્ચ દશભિરશ્રોત્રિયયાજનાત્ અસોમપાનાત્ અન્યાયતશ્ચ એકાદશભિર્બ્રાહ્મણહનનાદ્ગર્ભહનનાદ્દ્વાદશભિઃ પૂર્વજન્મેહજન્મકૃતૈઃ સર્વૈઃ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે સ્વર્ગલોકં ગચ્છતિ પિતૄન્સ્વર્ગલોકં ગમયતિ અગ્નિષ્ટોમાદીન્ક્રતૂન્યજતિ તૈઃ ક્રતુભિરિષ્ટં ભવતિ । વેદાધ્યાયી સદૈવ સ્યાદ્યથા હિ સત્યવાક્શુચિઃ। યં યં કામયતે કામં તં તં વેદેન સાધયેત્ । અસાધ્યં નાસ્તિ યત્કિંચિદ્બ્રહ્મણો હિ ફલં મહત્ બ્રહ્મણો હિ ફલં મહદિતિ । સમાપ્તૌ યજુષા તર્પયતીતિ । વેદપારાયણે સમાપ્તે એતા દેવતાઃ પૂર્વોક્તા અગ્નિસોમાદ્યાયજુષા તર્પયતિ યજુર્વેદપારાયણે તસ્ય વેદસ્ય પ્રાધાન્યમુચ્યતે । અથવા ભૂરાદિવ્યાહૃતિચતુષ્ટયાત્મકં યજુઃશબ્દેન ગૃહ્યતે તેનૈતદુક્તં ભવતિ । ભૂર્દેવાંસ્તર્પયામીત્યનેન પ્રકારેણ તર્પયિત્વા અગ્નિસોમાદીંસ્તર્પયેદિતિ । નાસ્યાન્તરા
જનનમરણે અશુચી ઇતિ । નાશુચિહેતુભૂતે ઇત્યર્થઃ । નાન્તરા વ્યાહરેદિતિ। ઉપક્રાન્તવેદપારાયણમધ્યે ન વ્યાહરેન્નાધ્યાપયેત્ તથા લૌકિકવચનમપિ ન બ્રૂયાત્ । વિહિતં નિત્યનૈમિત્તિકં કર્માનુપયુક્ત્વા વક્તિં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ । નિશોનિશાન્તરં સંગ્રામારણ્યસલિલં લોપ્ય પરિદધ્યાદિતિ લોપ્ય છિત્ત્વા પરિહાર્ય વર્જયિત્વેત્યર્થ ઇતિ યાવત્ । પરિધ્યાત્ સમાપયેત્। નિશાન્તરં નિશીથઃ સંધ્યા વા । સલિલં વૃષ્ટિરુદકસમીપભૂમિકા વા । નિશાદિકાલાન્દેશાંશ્ચ વર્જયિત્વા સમાપયેદિત્યર્થઃ । સતતઃ પૂતો વેદો ભવતીતિ । વેદો ભવતિ વેદાત્મકો ભવતિ ઉત્કૃષ્ટજ્ઞાનવાન્ભવેદિત્યર્થઃ । દ્વાભ્યાં પારાયણાભ્યાં ઋગ્ભિશ્ચેતિ । ઋગ્ભિઃ પાવમાનીભિઃ પારાયણદ્વયં પાવમાન્યશ્ચ મિલિત્વોક્તફલાય કલ્પ્યેતે ઇત્યર્થઃ । એવમુત્તરત્ર પારાયણત્રયં ગઙ્ગાસ્નાનં ચ મિલિત્વા સાધનમ્ । નિમજ્જંશ્ચ ભવતિ પૂતો ભવતીત્યર્થઃ । પ્રાજાપત્યાનાચરણં પ્રક્રાન્તપ્રાજાપત્યાનામનનુષ્ઠાનં એવં ચાન્દ્રાયણસ્થાનાચરણં । યજ્ઞોપવેધનં યજ્ઞવિનાશઃ। ઇત્યનશ્નત્પારાયણવિધિઃ ॥
----
૧ નિર્ણિક્તં પ્રક્ષાલિતમ્ ।
-------