શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.6-2

મુનય ઊચુઃ
યો ઽયં પશુરિતિ પ્રોક્તો યશ્ચ પાશ ઉદાહૃતઃ

આભ્યાં વિલક્ષણઃ કશ્ચિત્કોયમસ્તિ તયોઃ પતિઃ

વાયુરુવાચ
અસ્તિ કશ્ચિદપર્યંતરમણીયગુણાશ્રયઃ

પતિર્વિશ્વસ્ય નિર્માતા પશુપાશવિમોચનઃ

અભાવે તસ્ય વિશ્વસ્ય સૃષ્ટિરેષા કથં ભવેત્

અચેતનત્વાદજ્ઞાનાદનયોઃ પશુપાશયોઃ

પ્રધાનપરમાણ્વાદિ યાવત્કિંચિદચેતનમ્

તત્કર્તૃકં સ્વયં દૃષ્ટં બુદ્ધિમત્કારણં વિના

જગચ્ચ કર્તૃસાપેક્ષં કાર્યં સાવયવં યતઃ

તસ્માત્કાર્યસ્ય કર્તૃત્વં પત્યુર્ન પશુપાશયોઃ

પશોરપિ ચ કર્તૃત્વં પત્યુઃ પ્રેરણપૂર્વકમ્

અયથાકરણજ્ઞાનમંધસ્ય ગમનં યથા

આત્માનં ચ પૃથઙ્મત્વા પ્રેરિતારં તતઃ પૃથક્

અસૌ જુષ્ટસ્તતસ્તેન હ્યમૃતત્વાય કલ્પતે

પશોઃ પાશસ્ય પત્યુશ્ચ તત્ત્વતો ઽસ્તિ પદં પરમ્

બ્રહ્મવિત્તદ્વિદિત્વૈવ યોનિમુક્તો ભવિષ્યતિ

સંયુક્તમેતદ્દ્વિતયં ક્ષરમક્ષરમેવ ચ

વ્યક્તાવ્યક્તં બિભર્તીશો વિશ્વં વિશ્વવિમોચકઃ

ભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરયિતા મંતવ્યં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્

નાતઃ પરં વિજાનદ્ભિર્વેદિતવ્યં હિ કિંચનઃ

તિલેષુ વા યથા તૈલં દધ્નિ વા સર્પિરર્પિતમ્

યથાપઃ સ્રોતસિ વ્યાપ્તા યથારણ્યાં હુતાશનઃ

એવમેવ મહાત્માનમાત્મન્યાત્મવિલક્ષણમ્

સત્યેન તપસા ચૈવ નિત્યયુક્તો ઽનુપશ્યતિ

ય એકો જાલવાનીશ ઈશાનીભિસ્સ્વશક્તિભિઃ

સર્વાંલ્લોકાનિમાન્ કૃત્વા એક એવ સ ઈશતે ૧

એક એવ તદા રુદ્રો ન દ્વિતીયો ઽસ્તિ કશ્ચન

સંસૃજ્ય વિશ્વભુવનં ગોપ્તા તે સંચુકોચ યઃ

વિશ્વતશ્ચક્ષુરેવાયમુતાયં વિશ્વતોમુખઃ

તથૈવ વિશ્વતોબાહુવિશ્વતઃ પાદસંયુતઃ

દ્યાવાભૂમી ચ જનયન્ દેવ એકો મહેશ્વરઃ

સ એવ સર્વદેવાનાં પ્રભવશ્ચોદ્ભવસ્તથા

હિરણ્યગર્ભં દેવાનાં પ્રથમં જનયેદયમ્

વિશ્વસ્માદધિકો રુદ્રો મહર્ષિરિતિ હિ શ્રુતિઃ

વેદાહમેતં પુરુષં મહાંતમમૃતં ધ્રુવમ્

આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્સંસ્થિતં પ્રભુમ્

અસ્માન્નાસ્તિ પરં કિંચિદપરં પરમાત્મનઃ

નાણીયો ઽસ્તિ ન ચ જ્યાયસ્તેન પૂર્ણમિદં જગત્

સર્વાનનશિરોગ્રીવઃ સર્વભૂતગુહાશયઃ

સર્વવ્યાપી ચ ભગવાંસ્તસ્માત્સર્વગતશ્શિવઃ

સર્વતઃ પાણિપાદો ઽયં સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખઃ

સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસસ્સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતઃ

સર્વસ્ય પ્રભુરીશાનઃ સર્વસ્ય શરણં સુહૃત્

અચક્ષુરપિ યઃ પશ્યત્યકર્ણો ઽપિ શૃણોતિ યઃ

સર્વં વેત્તિ ન વેત્તાસ્ય તમાહુઃ પુરુષં પરમ્

અણોરણીયાન્મહતો મહીયાનયમવ્યયઃ

ગુહાયાં નિહિતશ્ચાપિ જંતોરસ્ય મહેશ્વરઃ

તમક્રતું ક્રતુપ્રાયં મહિમાતિશયાન્વિતમ્

ધાતુઃ પ્રસાદાદીશાનં વીતશોકઃ પ્રપશ્યતિ

વેદાહમેનમજરં પુરાણં સર્વગં વિભુમ્

નિરોધં જન્મનો યસ્ય વદંતિ બ્રહ્મવાદિનઃ

એકો ઽપિ ત્રીનિમાંલ્લોકાન્ બહુધા શક્તિયોગતઃ

વિદધાતિ વિચેત્યંતે ૧ વિશ્વમાદૌ મહેશ્વરઃ

વિશ્વધાત્રીત્યજાખ્યા ચ શૈવી ચિત્રા કૃતિઃ પરા

તામજાં લોહિતાં શુક્લાં કૃષ્ણામેકાં ત્વજઃ પ્રજામ્

જનિત્રીમનુશેતે ઽન્યોજુષમાણસ્સ્વરૂપિણીમ્

તામેવાજામજો ઽન્યસ્તુ ભક્તભોગા જહાતિ ચ

દ્વૌ સુપર્ણૌ ચ સયુજૌ સમાનં વૃક્ષમાસ્થિતૌ

એકો ઽત્તિ પિપ્પલં સ્વાદુ પરો ઽનશ્નન્ પ્રપશ્યતિ

વૃક્ષેસ્મિન્ પુરુષો મગ્નો ગુહ્યમાનશ્ચ શોચતિ

જુષ્ટમન્યં યદા પશ્યેદીશં પરમકારણમ્

તદાસ્ય મહિમાનં ચ વીતશોકસ્સુખી ભવેત્

છંદાંસિ યજ્ઞાઃ ઋતવો યદ્ભૂતં ભવ્યમેવ ચ

માયી વિશ્વં સૃજત્યસ્મિન્નિવિષ્ટો માયયા પરઃ

માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

તસ્યાસ્ત્વવયવૈરેવ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મમીશાનં કલલસ્યાપિ મધ્યતઃ

સ્રષ્ટારમપિ વિશ્વસ્ય વેષ્ટિતારં ચ તસ્ય તુ

શિવમેવેશ્વરં જ્ઞાત્વા શાંતિમત્યંતમૃચ્છતિ

સ એવ કાલો ગોપ્તા ચ વિશ્વસ્યાધિપતિઃ પ્રભુઃ

તં વિશ્વાધિપતિં જ્ઞાત્વા મૃત્યુપાશાત્પ્રમુચ્યતે

ઘૃતાત્પરં મંડમિવ સૂક્ષ્મં જ્ઞાત્વા સ્થિતં પ્રભુમ્

સર્વભૂતેષુ ગૂઢં ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

એષ એવ પરો દેવો વિશ્વકર્મા મહેશ્વરઃ

હૃદયે સંનિવિષ્ટં તં જ્ઞાત્વૈવામૃતમશ્નુતે

યદા સમસ્તં ન દિવા ન રાત્રિર્ન સદપ્યસત્

કેવલશ્શિવ એવૈકો યતઃ પ્રજ્ઞા પુરાતની

નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ ન મધ્યં પર્યજિગ્રહત્

ન તસ્ય પ્રતિમા ચાસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્યશઃ

અજાતમિમમેવૈકે બુદ્ધા જન્મનિ ભીરવઃ

રુદ્રસ્યાસ્ય પ્રપદ્યંતે રક્ષાર્થં દક્ષિણં સુખમ્

દ્વે અક્ષરે બ્રહ્મપરે ત્વનંતે સમુદાહૃતે

વિદ્યાવિદ્યે સમાખ્યાતે નિહિતે યત્ર ગૂઢવત્

ક્ષરં ત્વવિદ્યા હ્યમૃતં વિદ્યેતિ પરિગીયતે

તે ઉભે ઈશતે યસ્તુ સો ઽન્યઃ ખલુ મહેશ્વરઃ

એકૈકં બહુધા જાલં વિકુર્વન્નેકવચ્ચ યઃ

સર્વાધિપત્યં કુરુતે સૃષ્ટ્વા સર્વાન્ પ્રતાપવાન્

દિશ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ભાસયન્ ભ્રાજતે સ્વયમ્

યો નિઃસ્વભાવાદપ્યેકો વરેણ્યસ્ત્વધિતિષ્ઠતિ

સ્વભાવવાચકાન્ સર્વાન્ વાચ્યાંશ્ચ પરિણામયન્

ગુણાંશ્ચ ભોગ્યભોક્તૃત્વે તદ્વિશ્વમધિતિષ્ઠતિ

તે વૈ ગુહ્યોપણિષદિ ગૂઢં બ્રહ્મ પરાત્પરમ્

બ્રહ્મયોનિં જગત્પૂર્વં વિદુર્દેવા મહર્ષયઃ

ભાવગ્રાહ્યમનીહાખ્યં ભાવાભાવકરં શિવમ્

કલાસર્ગકરં દેવં યે વિદુસ્તે જહુસ્તનુમ્

સ્વભાવમેકે મન્યંતે કાલમેકે વિમોહિતાઃ

દેવસ્ય મહિમા હ્યેષ યેનેદં ભ્રામ્યતે જગત્

યેનેદમાવૃતં નિત્યં કાલકાલાત્મના યતઃ

તેનેરિતમિદં કર્મ ભૂતૈઃ સહ વિવર્તતે

તત્કર્મ ભૂયશઃ કૃત્વા વિનિવૃત્ય ચ ભૂયશઃ

તત્ત્વસ્ય સહ તત્ત્વેન યોગં ચાપિ સમેત્ય વૈ

અષ્ટાભિશ્ચ ત્રિભિશ્ચૈવં દ્વાભ્યાં ચૈકેન વા પુનઃ

કાલેનાત્મગુણૈશ્ચાપિ કૃત્સ્નમેવ જગત્સ્વયમ્

ગુણૈરારભ્ય કર્માણિ સ્વભાવાદીનિ યોજયેત્

તેષામભાવે નાશઃ સ્યાત્કૃતસ્યાપિ ચ કર્મણઃ

કર્મક્ષયે પુનશ્ચાન્યત્તતો યાતિ સ તત્ત્વતઃ

સ એવાદિસ્સ્વયં યોગનિમિત્તં ભોક્તૃભોગયોઃ

પરસ્ત્રિકાલાદકલસ્સ એવ પરમેશ્વરઃ

સર્વવિત્ત્રિગુણાધીશો બ્રહ્મસાક્ષાત્પરાત્પરઃ

તં વિશ્વરૂપમભવં ભવમીડ્યં પ્રજાપતિમ્

દેવદેવં જગત્પૂજ્યં સ્વચિત્તસ્થમુપાસ્મહે

કાલાદિભિઃ પરો યસ્માત્પ્રપઞ્ચઃ પરિવર્તતે

ધર્માવહં પાપનુદં ભોગેશં વિશ્વધામ ચ

તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરમં ચ દૈવતમ્

પતિં પતીનાં પરમં પરસ્તાદ્વિદામ દેવં ભુવનેશ્વરેશ્વરમ્

ન તસ્ય વિદ્યેત કાર્યં કારણં ચ ન વિદ્યતે

ન તત્સમો ઽધિકશ્ચાપિ ક્વચિજ્જગતિ દૃશ્યતે

પરાસ્ય વિવિધા શક્તિઃ શ્રુતૌ સ્વાભાવિકી શ્રુતા

જ્ઞાનં બલં ક્રિયા ચૈવ યાભ્યો વિશ્વમિદં કૃતમ્

તસ્યાસ્તિ પતિઃ કશ્ચિન્નૈવ લિંગં ન ચેશિતા

કારણં કારણાનાં ચ સ તેષામધિપાધિપઃ

ન ચાસ્ય જનિતા કશ્ચિન્ન ચ જન્મ કુતશ્ચન

ન જન્મહેતવસ્તદ્વન્મલમાયાદિસંજ્ઞકાઃ

સ એકસ્સર્વભૂતેષુ ગૂઢો વ્યાપ્તશ્ચ વિશ્વતઃ

સર્વભૂતાંતરાત્મા ચ ધર્માધ્યક્ષસ્સ કથ્યતે

સર્વભૂતાધિવાસશ્ચ સાક્ષી ચેતા ચ નિર્ગુણઃ

એકો વશી નિષ્ક્રિયાણાં બહૂનાં વિવશાત્મનામ્

નિત્યાનામપ્યસૌ નિત્યશ્ચેતનાનાં ચ ચેતનઃ

એકો બહૂનાં ચાકામઃ કામાનીશઃ પ્રયચ્છતિ

સાંખ્યયોગાધિગમ્યં યત્કારણં જગતાં પતિમ્

જ્ઞાત્વા દેવં પશુઃ પાશૈસ્સર્વૈરેવ વિમુચ્યતે

વિશ્વકૃદ્વિશ્વવિત્સ્વાત્મયોનિજ્ઞઃ કાલકૃદ્ગુણી

પ્રધાનઃ ક્ષેત્રજ્ઞપતિર્ગુણેશઃ પાશમોચકઃ

બ્રહ્માણં વિદધે પૂર્વં વેદાંશ્ચોપાદિશત્સ્વયમ્

યો દેવસ્તમહં બુદ્ધ્વા સ્વાત્મબુદ્ધિપ્રસાદતઃ

મુમુક્ષુરસ્માત્સંસારાત્પ્રપદ્યે શરણં શિવમ્

નિષ્ફલં નિષ્ક્રિયં શાંતં નિરવદ્યં નિરંજનમ્

અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેંધનમિવાનિલમ્

યદા ચર્મવદાકાશં વેષ્ટયિષ્યંતિ માનવાઃ

તદા શિવમવિજ્ઞાય દુઃખસ્યાંતો ભવિષ્યતિ

તપઃપ્રભાવાદ્દેવસ્ય પ્રસાદાચ્ચ મહર્ષયઃ

અત્યાશ્રમોચિતજ્ઞાનં પવિત્રં પાપનાશનમ્

વેદાંતે પરમં ગુહ્યં પુરાકલ્પપ્રચોદિતમ્

બ્રહ્મણો વદનાલ્લબ્ધં મયેદં ભાગ્યગૌરવાત્

નાપ્રશાંતાય દાતવ્યમેતજ્જ્ઞાનમનુત્તમમ્

ન પુત્રાયાશુવૃત્તાય નાશિષ્યાય ચ સર્વથા

યસ્ય દેવે પરાભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ

તસ્યૈતે કથિતાહ્યર્થાઃ પ્રકાશંતે મહાત્મનઃ

અતશ્ચ સંક્ષેપમિદં શૃણુધ્વં શિવઃ પરસ્તાત્પ્રકૃતેશ્ચ પુંસઃ

સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્વં સંહારકાલે પુનરાદદાતિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે શિવતત્ત્વવર્ણનં નામ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ