શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.33-2

ઋષય ઊચુઃ
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામો વ્રતં પાશુપતં પરમ્

બ્રહ્માદયો ઽપિ યત્કૃત્વા સર્વે પાશુપતાઃ સ્મૃતાઃ

વાયુરુવાચ
રહસ્યં વઃ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપનિકૃન્તનમ્

વ્રતં પાશુપતં શ્રૌતમથર્વશિરસિ શ્રુતમ્

કાલશ્ચૈત્રી પૌર્ણમાસી દેશઃ શિવપરિગ્રહઃ

ક્ષેત્રારામાદ્યરણ્યં વા પ્રશસ્તશ્શુભલક્ષણઃ

તત્ર પૂર્વં ત્રયોદશ્યાં સુસ્નાતઃ સુકૃતાહ્નિકઃ

અનુજ્ઞાપ્ય સ્વમાચાર્યં સંપૂજ્ય પ્રણિપત્ય ચ

પૂજાં વૈશેષિકીં કૃત્વા શુક્લાંબરધરઃ સ્વયમ્

શુક્લયજ્ઞોપવીતી ચ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ

દર્ભાસને સમાસીનો દર્ભમુષ્ટિં પ્રગૃહ્ય ચ

પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ

ધ્યાત્વા દેવં ચ દેવીં ચ તદ્વિજ્ઞાપનવર્ત્મના

વ્રતમેતત્કરોમીતિ ભવેત્સંકલ્પ્ય દીક્ષિતઃ

યાવચ્છરીરપાતં વા દ્વાદશાબ્દમથાપિ વા

તદર્ધં વા તદર્ધં વા માસદ્વાદશકં તુ વા

તદર્ધં વા તદર્ધં વા માસમેકમથાપિ વા

દિનદ્વાદશકં વા ઽથ દિનષટ્કમથાપિ વા

તદર્ધં દિનમેકં વા વ્રતસંકલ્પનાવધિ

અગ્નિમાધાય વિધિવદ્વિરજાહોમકારણાત્

હુત્વાજ્યેન સમિદ્ભિશ્ચ ચરુણા ચ યથાક્રમમ્

પૂર્ણામાપૂર્ય તાં ભૂયસ્તત્ત્વાનાં શુદ્ધિમુદ્દિશન્

જુહુયાન્મૂલમન્ત્રેણ તૈરેવ સમિદાદિભિઃ

તત્ત્વાન્યેતાનિ મદ્દેહે શુદ્ધ્યંતામ્ ૧ ત્યનુસ્મરન્

પઞ્ચભૂતાનિ તન્માત્રાઃ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

જ્ઞાનકર્મવિભેદેન પઞ્ચકર્મવિભાગશઃ

ત્વગાદિધાતવસ્સપ્ત પઞ્ચ પ્રાણાદિવાયવઃ

મનોબુદ્ધિરહં ખ્યાતિર્ગુણાઃ પ્રકૃતિપૂરુષૌ

રાગો વિદ્યાકલે ચૈવ નિયતિઃ કાલ એવ ચ

માયા ચ શુદ્ધિવિદ્યા ચ મહેશ્વરસદાશિવૌ

શક્તિશ્ચ શિવતત્ત્વં ચ તત્ત્વાનિ ક્રમશો વિદુઃ

મન્ત્રૈસ્તુ વિરજૈર્હુત્વા હોતાસૌ વિરજા ભવેત્

શિવાનુગ્રહમાસાદ્ય જ્ઞાનવાન્સ હિ જાયતે

અથ ગોમયમાદાય પિણ્ડીકૃત્યાભિમંત્ર્ય ચ

વિન્યસ્યાગ્નૌ ચ સમ્પ્રોક્ષ્ય દિને તસ્મિન્હવિષ્યભુક્

પ્રભાતે તુ ચતુર્દશ્યાં કૃત્વા સર્વં પુરોદિતમ્

દિને તસ્મિન્નિરાહારઃ કાલં શેષં સમાપયેત્

પ્રાતઃ પર્વણિ ચાપ્યેવં કૃત્વા હોમા વસાનતઃ

ઉપસંહૃત્ય રુદ્રાગ્નિં ગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મ યત્નતઃ

તતશ્ચ જટિલો મુણ્ડી શિખૈકજટ એવ વા

ભૂત્વા સ્નાત્વા તતો વીતલજ્જશ્ચેત્સ્યાદ્દિગમ્બરઃ

અપિ કાષાયવસનશ્ચર્મચીરામ્બરો ઽથ વા

એકામ્બરો વલ્કલી વા ભવેદ્દણ્ડી ચ મેખલી

પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ પશ્ચાદ્દ્વિરાચમ્યાત્મનસ્તનુમ્

સંકુલીકૃત્ય તદ્ભસ્મ વિરજાનલસંભવમ્

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મંત્રૈઃ ષડ્ભિરાથર્વણૈઃ ક્રમાત્

વિભૃજ્યાંગાનિ મૂર્ધાદિચરણાંતાનિ તૈસ્સ્પૃશેત્

તતસ્તેન ક્રમેણૈવ સમુદ્ધૃત્ય ચ ભસ્મના

સર્વાંગોદ્ધૂલનં કુર્યાત્પ્રણવેન શિવેન વા

તતસ્ત્રિપુણ્ડ્રં રચયેત્ત્રિયાયુષસમાહ્વયમ્

શિવભાવં સમાગમ્ય શિવયોગમથાચરેત્

કુર્યાત્સ્ત્રિસન્ધ્યમપ્યેવમેતત્પાશુપતં વ્રતમ્

ભુક્તિમુક્તિપ્રદં ચૈતત્પશુત્વં વિનિવર્તયેત્

તત્પશુત્વં પરિત્યજ્ય કૃત્વા પાશુપતં વ્રતમ્

પૂજનીયો મહાદેવો લિંગમૂર્તિસ્સનાતનઃ

પદ્મમષ્ટદલં હૈમં નવરત્નૈરલંકૃતમ્

કર્ણિકાકેશરોપેતમાસનં પરિકલ્પયેત્

વિભવે તદભાવે તુ રક્તં સિતમથાપિ વા

પદ્મં તસ્યાપ્યભાવે તુ કેવલં ભાવનામયમ્

તત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે કૃત્વા લિંગં કનીયસમ્

સ્ફાટિકં પીઠિકોપેતં પૂજયેદ્વિધિવત્ક્રમાત્

પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિધાનેન તલ્લિંગં કૃતશોધનમ્

પરિકલ્પ્યાસનં મૂર્તિં પઞ્ચવક્ત્રપ્રકારતઃ

પઞ્ચગવ્યાદિભિઃ પૂર્ણૈર્યથાવિભવસંભૃતૈઃ

સ્નાપયેત્કલશૈઃ પૂર્ણૈરષ્ટાપદસમુદ્ભવૈઃ

ગંધદ્રવ્યૈસ્સકર્પૂરૈશ્ચન્દનાદ્યૈસ્સકુંકુમૈઃ

સવેદિકં સમાલિપ્ય લિંગં ભૂષણભૂષિતમ્

બિલ્વપત્રૈશ્ચ પદ્મૈશ્ચ રક્તૈઃ શ્વેતૈસ્તથોત્પલૈઃ

નીલોત્પલૈસ્તથાન્યૈશ્ચ પુષ્પૈસ્તૈસ્તૈસ્સુગંધિભિઃ

પુણ્યૈઃ પ્રશસ્તૈઃ પત્રૈશ્ચ ચિત્રૈર્દૂર્વાક્ષતાદિભિઃ

સમભ્યર્ચ્ય યથાલાભં મહાપૂજાવિધાનતઃ

ધૂપં દીપં તથા ચાપિ નૈવેદ્યં ચ સમાદિશેત્

નિવેદયિત્વા વિભવે કલ્યાણં ચ સમાચરેત્

ઇષ્ટાનિ ચ વિશિષ્ટાનિ ન્યાયેનોપાર્જિતાનિ ચ

સર્વદ્રવ્યાણિ દેયાનિ વ્રતે તસ્મિન્વિશેષતઃ

શ્રીપત્રોત્પલપદ્માનાં સંખ્યા સાહસ્રિકી મતા

પ્રત્યેકમપરા સંખ્યા શતમષ્ટોત્તરં દ્વિજાઃ

તત્રાપિ ચ વિશેષેણ ન ત્યજેદ્બિલ્વપત્રકમ્

હૈમમેકં પરં પ્રાહુઃ પદ્મં પદ્મસહસ્રકાત્

નીલોત્પલાદિષ્વપ્યેતત્સમાનં બિલ્બપત્રકૈઃ

પુષ્પાન્તરે ન નિયમો યથાલાભં નિવેદયેત્

અષ્ટાઙ્ગમર્ઘ્યમુત્કૃષ્ટં ધૂપાલેપૌ વિશેષતઃ

ચન્દનં વામદેવાખ્યે હરિતાલં ચ પૌરુષે

ઈશાને ભસિતં કેચિદાલેપનમિતીદૃશામ્

ન ધૂપમિતિ મન્યન્તે ધૂપાન્તરવિધાનતઃ

સિતાગુરુમઘોરાખ્યે મુખે કૃષ્ણાગુરું પુનઃ

પૌરુષે ગુગ્ગુલં સવ્યે સૌમ્યે સૌગંધિકં મુખે

ઈશાને ઽપિ હ્યુશીરાદિ દેયાદ્ધૂપં વિશેષતઃ

શર્કરામધુકર્પૂરકપિલાઘૃતસંયુતમ્

ચંદનાગુરુકાષ્ઠાદ્યં સામાન્યં સંપ્રચક્ષતે

કર્પૂરવર્તિરાજ્યાઢ્યા દેયા દીપાવલિસ્તતઃ

અર્ઘ્યમાચમનં દેયં પ્રતિવક્ત્રમતઃ પરમ્

પ્રથમાવરણે પૂજ્યો ક્રમાદ્ધેરમ્બષણ્મુખૌ

બ્રહ્માંગાનિ તતશ્ચૈવ પ્રથમાવરણેર્ચિતે

દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યા વિઘ્નેશાશ્ચક્રવર્તિનઃ

તૃતીયાવરણે પૂજ્યા ભવાદ્યા અષ્ટમૂર્તયઃ

મહાદેવાદયસ્તત્ર તથૈકાદશમૂર્તયઃ

ચતુર્થાવરણે પૂજ્યાઃ સર્વ એવ ગણેશ્વરાઃ

બહિરેવ તુ પદ્મસ્ય પઞ્ચમાવરણે ક્રમાત્

દશદિક્પતયઃ પૂજ્યાઃ સાસ્ત્રાઃ સાનુચરાસ્તથા

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રાઃ સર્વે ઽપિ જ્યોતિષાં ગણાઃ

સર્વા દેવ્યશ્ચ દેવાશ્ચ સર્વે સર્વે ચ ખેચરાઃ

પાતાલવાસિનશ્ચાન્યે સર્વે મુનિગણા અપિ

યોગિનો હિ સખાસ્સર્વે પતંગા માતરસ્તથા

ક્ષેત્રપાલાશ્ચ સગણાઃ સર્વં ચૈતચ્ચરાચરમ્

પૂજનીયં શિવપ્રીત્યા મત્ત્વા શંભુવિભૂતિમત્

અથાવરણપૂજાંતે સંપૂજ્ય પરમેશ્વરમ્

સાજ્યં સવ્યં જનં હૃદ્યં હવિર્ભક્ત્યા નિવેદયેત્

મુખવાસાદિકં દત્ત્વા તામ્બૂલં સોપદંશકમ્

અલંકૃત્ય ચ ભૂયો ઽપિ નાનાપુષ્પવિભૂષણૈઃ

નીરાજનાંતે વિસ્તીર્ય પૂજાશેષં સમાપયેત્

ચષકં સોપકારં ચ શયનં ચ સમર્પયેત્

ચન્દ્રસંકાશહારં ચ શયનીયં સમર્પયેત્

આદ્યં નૃપોચિતં હૃદ્યં તત્સર્વમનુરૂપતઃ

કૃત્વા ચ કારયિત્વા ચ હિત્વા ચ પ્રતિપૂજનમ્

સ્તોત્રં વ્યપોહનં જપ્ત્વા વિદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

પ્રદક્ષિણાં પ્રણામં ચ કૃત્વાત્માનં સમર્પયેત્

તતઃ પુરસ્તાદ્દેવસ્ય ગુરુવિપ્રૌ ચ પૂજયેત્

દત્ત્વાર્ઘ્યમષ્ટૌ પુષ્પાણિ દેવમુદ્વાસ્ય લિંગતઃ

અગ્નેશ્ચાગ્નિં સુસંયમ્ય હ્યુદ્વાસ્ય ચ તમપ્યુત

પ્રત્યહં ચ જનસ્ત્વેવં કુર્યાત્સેવાં પુરોદિતામ્

તતસ્તત્સામ્બુજં લિંગં સર્વોપકરણાન્વિતમ્

સમર્પયેત્સ્વગુરવે સ્થાપયેદ્વા શિવાલયે

સંપૂજ્ય ચ ગુરૂન્વિપ્રાન્વ્રતિનશ્ચ વિશેષતઃ

ભક્તાન્દ્વિજાંશ્ચ શક્તશ્ચેદ્દીનાનાથાંશ્ચ તોષયેત્

સ્વયં ચાનશને શક્તઃ ફલમૂલાશને ઽથ વા

પયોવ્રતો વા ભિક્ષાશી ભવેદેકાશનસ્તથા

નક્તં યુક્તાશનો નિત્યં ભૂશય્યાનિરતઃ શુચિઃ

ભસ્મશાયી તૃણેશાયી ચીરાજિનધૃતો ઽથવા

બ્રહ્મચર્યવ્રતો નિત્યં વ્રતમેતત્સમાચરેત્

અર્કવારે તથાર્દ્રાયાં પઞ્ચદશ્યાં ચ પક્ષયોઃ

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં શક્તસ્તૂપવસેદપિ

પાખણ્ડિપતિતોદક્યાસ્સૂતકાન્ત્યજપૂર્વકાન્

વર્જયેત્સર્વયત્નેન મનસા કર્મણા ગિરા

ક્ષમદાનદયાસત્યાહિંસાશીલઃ સદા ભવેત્

સંતુષ્ટશ્ચ પ્રશાન્તશ્ચ જપધ્યાનરતસ્તથા

કુર્યાત્ત્રિષવણસ્નાનં ભસ્મસ્નાનમથાપિ વા

પૂજાં વૈશેષિકીં ચૈવ મનસા વચસા ગિરા

બહુનાત્ર કિમુક્તેન નાચરેદશિવં વ્રતી

પ્રમાદાત્તુ તથાચારે નિરૂપ્ય ગુરુલાઘવે

ઉચિતાં નિષ્કૃતિં કુર્યાત્પૂજાહોમજપાદિભિઃ

આસમાપ્તેર્વ્રતસ્યૈવમાચરેન્ન પ્રમાદતઃ

ગોદાનં ચ વૃષોત્સર્ગં કુર્યાત્પૂજાં ચ સંપદા

ભક્તશ્ચ શિવપ્રીત્યર્થં સર્વકામવિવર્જિતઃ

સામાન્યમેતત્કથિતં વ્રતસ્યાસ્ય સમાસતઃ

પ્રતિમાસં વિશેષં ચ પ્રવદામિ યથાશ્રુતમ્

વૈશાખે વજ્રલિંગં તુ જ્યેષ્ઠે મારકતં શુભમ્

આષાઢે મૌક્તિકં વિદ્યાચ્છ્રાવણે નીલનિર્મિતમ્

માસે ભાદ્રપદે ચૈવ પદ્મરાગમયં પરમ્

આશ્વિને માસિ વિદ્યાદ્વૈ લિંગં ગોમેદકં વરમ્

કાર્તિક્યાં વૈદ્રુમં લિંગં વૈદૂર્યં માર્ગશીર્ષકે

પુષ્પરાગમયં પૌષે માઘે દ્યુમણિજન્તથા

ફાલ્ગુણે ચન્દ્રકાન્તોત્થં ચૈત્રે તદ્વ્યત્યયો ઽથવા

સર્વમાસેષુ રત્નાનામલાભે હૈમમેવ વા

હૈમાભાવે રાજતં વા તામ્રજં શૈલજન્તથા

મૃન્મયં વા યથાલાભં જાતુષં ચાન્યદેવ વા

સર્વગંધમયં વાથ લિંગં કુર્યાદ્યથારુચિ

વ્રતાવસાનસમયે સમાચરિતનિત્યકઃ

કૃત્વા વૈશેષિકીં પૂજાં હુત્વા ચૈવ યથા પુરા

સંપૂજ્ય ચ તથાચાર્યં વ્રતિનશ્ચ વિશેષતઃ

દેશિકેનાપ્યનુજ્ઞાતઃ પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ

દર્ભાસનો દર્ભપાણિઃ પ્રાણાપાનૌ નિયમ્ય ચ

જપિત્વા શક્તિતો મૂલં ધ્યાત્વા સામ્બં ત્રિયમ્બકમ્

અનુજ્ઞાપ્ય યથાપૂર્વં નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ

સમુત્સૃજામિ ભગવન્વ્રતમેતત્ત્વદાજ્ઞયા

ઇત્યુક્ત્વા લિંગમૂલસ્થાન્દર્ભાનુત્તરતસ્ત્યજેત્

તતો દણ્ડજટાચીરમેખલા અપિ ચોત્સૃજેત્

પુનરાચમ્ય વિધિવત્પઞ્ચાક્ષરમુદીરયેત્

યઃ કૃત્વાત્યંતિકીં દીક્ષામાદેહાન્તમનાકુલઃ

વ્રતમેતત્પ્રકુર્વીત સ તુ વૈ નૈષ્ઠિકઃ સ્મૃતઃ

સો ઽત્યાશ્રમી ચ વિજ્ઞેયો મહાપાશુપતસ્તથા

સ એવ તપતાં શ્રેષ્ઠ સ એવ ચ મહાવ્રતી

ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિત્કૃતકૃત્યો મુમુક્ષુષુ

યો યતિર્નૈષ્ઠિકો જાતસ્તમાહુર્નૈષ્ઠિકોત્તમમ્

યો ઽન્વહં દ્વાદશાહં વા વ્રતમેતત્સમાચરેત્

સો ઽપિ નૈષ્ઠિકતુલ્યઃ સ્યાત્તીવ્રવ્રતસમન્વયાત્

ઘૃતાક્તો યશ્ચરેદેતદ્વ્રતં વ્રતપરાયણઃ

દ્વિત્રૈકદિવસં વાપિ સ ચ કશ્ચન નૈષ્ઠિકઃ

કૃત્યમિત્યેવ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્વ્રતમુત્તમમ્

શિવાર્પિતાત્મા સતતં ન તેન સદૃશઃ ક્વચિત્

ભસ્મચ્છન્નો દ્વિજો વિદ્વાન્મહાપાતકસંભવૈઃ

પાપૈસ્સુદારુણૈસ્સદ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

રુદ્રાગ્નિર્યત્પરં વીર્યન્તદ્ભસ્મ પરિકીર્તિતમ્

તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ વીર્યવાન્ભસ્મસંયુતઃ

ભસ્મનિષ્ઠસ્ય નશ્યન્તિ દેષા ભસ્માગ્નિસંગમાત્

ભસ્મસ્નાનવિશુદ્ધાત્મા ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ

ભસ્મના દિગ્ધસર્વાંગો ભસ્મદીપ્તત્રિપુંડ્રકઃ

ભસ્મસ્નાયી ચ પુરુષો ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ

ભૂતપ્રેતપિશાસાશ્ચ રોગાશ્ચાતીવ દુસ્સહાઃ

ભસ્મનિષ્ઠસ્ય સાન્નિધ્યાદ્વિદ્રવંતિ ન સંશયઃ

ભાસનાદ્ભાસિતં પ્રોક્તં ભસ્મ કલ્મષભક્ષણાત્

ભૂતિભૂતિકરી ચૈવ રક્ષા રક્ષાકરી પરમ્

કિમન્યદિહ વક્તવ્યં ભસ્મમાહાત્મ્યકારણમ્

વ્રતી ચ ભસ્મના સ્નાતસ્સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ

પરમાસ્ત્રં ચ શૈવાનાં ભસ્મૈતત્પારમેશ્વરમ્

ધૌમ્યાગ્રજસ્ય તપસિ વ્યાપદો યન્નિવારિતાઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કૃત્વા પાશુપતવ્રતમ્

ધનવદ્ભસ્મ સંગૃહ્ય ભસ્મસ્નાનરતો ભવેત્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે પશુપતિવ્રતવિધાનવર્ણનં નામ ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ