શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.32-2

ઋષય ઊચુઃ
કિં તચ્છ્રેષ્ટમનુષ્ઠાનં મોક્ષો યેનપરોક્ષિતઃ

તત્તસ્ય સાધનં ચાદ્ય વક્તુમર્હસિ મારુત

વાયુરુવાચ
શૈવો હિ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ

યત્રાપરોક્ષો લક્ષ્યેત સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદઃ શિવઃ

સ તુ પઞ્ચવિધો જ્ઞેયઃ પઞ્ચભિઃ પર્વભિઃ ક્રમાત્

ક્રિયાતપોજપધ્યાનજ્ઞાનાત્મભિરનુત્તરૈઃ

તૈરેવ સોત્તરૈસ્સિદ્ધો ધર્મસ્તુ પરમો મતઃ

પરોક્ષમપરોક્ષં ચ જ્ઞાનં યત્ર ચ મોક્ષદમ્

પરમો ઽપરમશ્ચોભૌ ધર્મૌ હિ શ્રુતિચોદિતૌ

ધર્મશબ્દાભિધેયેર્થે પ્રમાણં શ્રુતિરેવ નઃ

પરમો યોગપર્યન્તો ધર્મઃ શ્રુતિશિરોગતઃ

ધર્મસ્ત્વપરમસ્તદ્વદધઃ શ્રુતિમુખોત્થિતઃ

અપશ્વાત્માધિકારત્વાદ્યો ધરમઃ પરમો મતઃ

સાધારણસ્તતો ઽન્યસ્તુ સર્વેષામધિકારતઃ

સ ચાયં પરમો ધર્મઃ પરધર્મસ્ય સાધનમ્

ધર્મશાસ્ત્રાદિભિસ્સમ્યક્સાંગ એવોપબૃંહિતઃ

શૈવો યઃ પરમો ધર્મઃ શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનશબ્દિતઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં કથંચિદુપબૃંહિતઃ

શૈવાગમૈસ્તુ સંપન્નઃ સહાંગોપાંવિસ્તરઃ

તત્સંસ્કારાધિકારૈશ્ચ સમ્યગેવોપબૃંહિતઃ

શૈવાગમો હિ દ્વિવિધઃ શ્રૌતો ઽશ્રૌતશ્ચ સંસ્કૃતઃ

શ્રુતિસારમયઃ શ્રૌતસ્સ્વતંત્ર ઇતરો મતઃ

સ્વતંત્રો દશધા પૂર્વં તથાષ્ટાદશધા પુનઃ

કામિકાદિસમાખ્યાભિસ્સિદ્ધઃ સિદ્ધાન્તસંજ્ઞિતઃ

શ્રુતિસારમયો યસ્તુ શતકોટિપ્રવિસ્તરઃ

પરં પાશુપતં યત્ર વ્રતં જ્ઞાનં ચ કથ્યતે

યુગાવર્તેષુ શિષ્યેત યોગાચાર્યસ્વરૂપિણા

તત્રતત્રાવતીર્ણેન શિવેનૈવ પ્રવર્ત્યતે

સંક્ષિપ્યાસ્ય પ્રવક્તારશ્ચત્વારઃ પરમર્ષય

રુરુર્દધીચો ઽગસ્ત્યશ્ચ ઉપમન્યુર્મહાયશાઃ

તે ચ પાશુપતા જ્ઞેયાસ્સંહિતાનાં પ્રવર્તકાઃ

તત્સંતતીયા ગુરવઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

તત્રોક્તઃ પરમો ધર્મશ્ચર્યાદ્યાત્મા ચતુર્વિધઃ

તેષુ પાશુપતો યોગઃ શિવં પ્રત્યક્ષયેદ્દૃઢમ્

તસ્માચ્છ્રેષ્ઠમનુષ્ઠાનં યોગઃ પાશુપતો મતઃ

તત્રાપ્યુપાયકો યુક્તો બ્રહ્મણા સ તુ કથ્યતે

નામાષ્ટકમયો યોગશ્શિવેન પરિકલ્પિતઃ

તેન યોગેન સહસા શૈવી પ્રજ્ઞા પ્રજાયતે

પ્રજ્ઞયા પરમં જ્ઞાનમચિરાલ્લભતે સ્થિરમ્

પ્રસીદતિ શિવસ્તસ્ય યસ્ય જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્

પ્રસાદાત્પરમો યોગો યઃ શિવં ચાપરોક્ષયેત્

શિવાપરોક્ષાત્સંસારકારણેન વિયુજ્યતે

તતઃ સ્યાન્મુક્તસંસારો મુક્તઃ શિવસમો ભવેત્

બ્રહ્મપ્રોક્ત ઇત્યુપાયઃ સ એવ પૃથગુચ્યતે

શિવો મહેશ્વરશ્ચૈવ રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ

સંસારવૈદ્યઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ મુખ્યતઃ

નામાષ્ટકમિદં મુખ્યં શિવસ્ય પ્રતિપાદકમ્

આદ્યન્તુ પઞ્ચકં જ્ઞેયં શાન્ત્યતીતાદ્યનુક્રમાત્

સંજ્ઞા સદાશિવાદીનાં પઞ્ચોપાધિપરિગ્રહાત્

ઉપાધિવિનિવૃત્તૌ તુ યથાસ્વં વિનિવર્તતે

પદમેવ હિ તન્નિત્યમનિત્યાઃ પદિનઃ સ્મૃતાઃ

પદાનાં પ્રતિકૃત્તૌ તુ મુચ્યન્તે પદિનો યતઃ

પરિવૃત્ત્યન્તરે ભૂયસ્તત્પદપ્રાપ્તિરુચ્યતે

આત્માન્તરાભિધાનં સ્યાદ્યદાદ્યં નામ પઞ્ચકમ્

અન્યત્તુ ત્રિતયં નામ્નામુપાદાનાદિયોગતઃ

ત્રિવિધોપાધિવચનાચ્છિવ એવાનુવર્તતે

અનાદિમલસંશ્લેષઃ પ્રાગભાવાત્સ્વભાવતઃ

અત્યંતં પરિશુદ્ધાત્મેત્યતો ઽયં શિવ ઉચ્યતે

અથવાશેષકલ્યાણગુણૈકધન ઈશ્વરઃ

શિવ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિશ્શિવતત્ત્વાર્થવાદિભિઃ

ત્રયોવિંશતિતત્ત્વેભ્યઃ પ્રકૃતિર્હિ પરા મતા

પ્રકૃતેસ્તુ પરં પ્રાહુઃ પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

યં વેદાદૌ સ્વરં પ્રાહુર્વાચ્યવાચકભાવતઃ

વેદૈકવેદ્યયાથાત્મ્યાદ્વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ

તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરસ્સ મહેશ્વરઃ

તદધીનપ્રવૃત્તિત્વાત્પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ

અથવા ત્રિગુણં તત્ત્વમુપેયમિદમવ્યયમ્

માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્

માયાવિક્ષોભકો ઽનંતો મહેશ્વરસમન્વયાત્

કાલાત્મા પરમાત્માદિઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મઃ પ્રકીર્તિતઃ

રુદ્દુઃખં દુઃખહેતુર્વા તદ્રાવયતિ નઃ પ્રભુઃ

રુદ્ર ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ શિવઃ પરમકારણમ્

તત્ત્વાદિભૂતપર્યન્તં શરીરાદિષ્વતન્દ્રિતઃ

વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ શિવસ્તતો રુદ્ર ઇતસ્તતઃ

જગતઃ પિતૃભૂતાનાં શિવો મૂર્ત્યાત્મનામપિ

પિતૃભાવેન સર્વેષાં પિતામહ ઉદીરિતઃ

નિદાનજ્ઞો યથા વૈદ્યો રોગસ્ય વિનિવર્તકઃ

ઉપાયૈર્ભેષજૈસ્તદ્વલ્લયભોગાધિકારતઃ

સંસારસ્યેશ્વરો નિત્યં સમૂલસ્ય નિવર્તકઃ

સંસારવૈદ્ય ઇત્યુક્તઃ સર્વતત્ત્વાર્થવેદિભિઃ

દશાર્થજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમિન્દ્રિયેષ્વેષુ સત્સ્વપિ

ત્રિકાલભાવિનો ભાવાન્સ્થૂલાન્સૂક્ષ્માનશેષતઃ

અણવો નૈવ જાનન્તિ માયયૈવ મલાવૃતાઃ

અસત્સ્વપિ ચ સર્વેષુ સર્વાર્થજ્ઞાનહેતુષુ

યદ્યથાવસ્થિતં વસ્તુ તત્તથૈવ સદાશિવઃ

અયત્નેનૈવ જાનાતિ તસ્માત્સર્વજ્ઞ ઉચ્યતે

સર્વાત્મા પરમૈરેભિર્ગુણૈર્નિત્યસમન્વયાત્

સ્વસ્માત્પરાત્મવિરહાત્પરમાત્મા શિવઃ સ્વયમ્

નામાષ્ટકમિદં ચૈવ લબ્ધ્વાચાર્યપ્રસાદતઃ

નિવૃત્ત્યાદિકલાગ્રન્થિં શિવાદ્યૈઃ પઞ્ચનામભિઃ

યથાસ્વં ક્રમશશ્છિત્વા શોધયિત્વા યથાગુણમ્

ગુણિતૈરેવ સોદ્ધાતૈરનિરુદ્ધૈરથાપિ વા

હૃત્કણ્ઠતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમન્વિતામ્

છિત્ત્વા પર્યષ્ટકાકારં સ્વાત્માનં ચ સુષુમ્ણયા

દ્વાદશાંતઃસ્થિતસ્યેન્દોર્નીત્વોપરિ શિવૌજસિ

સંહૃત્યં વદનં પશ્ચાદ્યથાસંસ્કરણં લયાત્

શાક્તેનામૃતવર્ષેણ સંસિક્તાયાં તનૌ પુનઃ

અવતાર્ય સ્વમાત્માનમમૃતાત્માકૃતિં હૃદિ

દ્વાદશાંતઃસ્થિતસ્યેન્દોઃ પરસ્તાચ્છ્વેતપંકજે

સમાસીનં મહાદેવં શંકરમ્ભક્તવત્સલમ્

અર્ધનારીશ્વરં દેવં નિર્મલં મધુરાકૃતિમ્

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં પ્રસન્નં શીતલદ્યુતિમ્

ધ્યાત્વા હિ માનસે દેવં સ્વસ્થચિત્તો ઽથ માનવઃ

શિવનામાષ્ટકેનૈવ ભાવપુષ્પૈસ્સમર્ચયેત્

અભ્યર્ચનાન્તે તુ પુનઃ પ્રાણાનાયમ્ય માનવઃ

સમ્યક્ચિત્તં સમાધાય શાર્વં નામાષ્ટકં જપેત્

નાભૌ ચાષ્ટાહુતીર્હુત્વા પૂર્ણાહુત્યા નમસ્તતઃ

અષ્ટપુષ્પપ્રદાનેન કૃત્વાભ્યર્ચનમંતિમમ્

નિવેદયેત્સ્વમાત્માનં ચુલુકોદકવર્ત્મના

એવં કૃત્વા ચિરાદેવ જ્ઞાનં પાશુપતં શુભમ્

લભતે તત્પ્રતિષ્ઠાં ચ વૃત્તં ચાનુત્તમં તથા

યોગં ચ પરમં લબ્ધ્વા મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે શ્રેષ્ઠાનુષ્ઠાનવર્ણનં નામ દ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ