શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.25

ઉપમન્યુરુવાચ
અનુક્તં ચાત્ર પૂજાયાઃ કમલોપભયાદિવ

યત્તદન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

હવિર્નિવેદનાત્પૂર્વં દીપદાનાદનન્તરમ્

કુર્યાદાવરણાભ્યર્ચાં પ્રાપ્તે નીરાજને ઽથ વા

તત્રેશાનાદિસદ્યાંતં રુદ્રાદ્યસ્ત્રાંતમેવ ચ

શિવસ્ય વા શિવાયાશ્ચ પ્રથમાવરણે જપેત્

ઐશાન્યાં પૂર્વભાગે ચ દક્ષિણે ચોત્તરે તથા

પશ્ચિમે ચ તથાગ્નેય્યામૈશાન્યાં નૈરૃતે તથા

વાયવ્યાં પુનરૈશાન્યાં ચતુર્દિક્ષુ તતઃ પરમ્

ગર્ભાવરણમાખ્યાતં મન્ત્રસંઘાતમેવ વા

હૃદયાદ્યસ્ત્રપર્યંતમથવાપિ સમર્ચયેત્

તદ્બહિઃ પૂર્વતઃ શક્રં યમં દક્ષિણતો યજેત્

વરુણં વારુણે ભાગે ધનદં ચોત્તરે બુધઃ

ઈશમૈશે ઽનલં સ્વીયે નૈરૃતે નિરૃતિં યજેત્

મારુતે મારુતં વિષ્ણું નૈરૃતે વિધિમૈશ્વરે

બહિઃપદ્મસ્ય વજ્રાદ્યાન્યબ્જાંતાન્યાયુધાન્યપિ

પ્રસિદ્ધરૂપાણ્યાશાસુ લોકેશાનાં ક્રમાદ્યજેત્

દેવં દેવીં ચ સંપ્રેક્ષ્ય સર્વાવરણદેવતાઃ

બદ્ધાંજલિપુટા ધ્યેયાઃ સમાસીના યથાસુખમ્

સર્વાવરણદેવાનાં સ્વાભિધાનૈર્નમોયુતૈઃ

પુષ્પૈઃ સંપૂજનં કુર્યાન્નત્વા સર્વાન્યથાક્રમમ્

ગર્ભાવરણમેવાપિ યજેત્સ્વાવરણેન વા

યોગે ધ્યાને જપે હોમે વાહ્યે વાભ્યંતરે ઽપિ વા

હવિશ્ચ ષડ્વિધં દેયં શુદ્ધં મુદ્ગાન્નમેવ ચ

પાયસં દધિસંમિશ્રં ગૌડં ચ મધુનાપ્લુતમ્

એતેષ્વેકમનેકં વા નાનાવ્યંજનસંયુતમ્

ગુડખંડન્વિતં દદ્યાન્મથિતં દધિ ચોત્તમમ્

ભક્ષ્યાણ્યપૂપમુખ્યાનિ સ્વાદુમંતિ ફલાનિ ચ

રક્તચન્દનપુષ્પાઢ્યં પાનીયં ચાતિશીતલમ્

મૃદુ એલારસાક્તં ચ ખણ્ડં પૂગફલસ્ય ચ

દલાનિ નાગવલ્લ્યાશ્ચ યુક્તાનિ ખદિરાદિભિઃ

ગૌરાણિ સ્વર્ણવર્ણાનિ વિહિતાનિ શિવાનિ ચ

શૈલમેવ સિતં ચૂર્ણં નાતિરૂક્ષં ન દૂષિતમ્

કર્પૂરં ચાથ કંકોલં જાત્યાદિ ચ નવં શુભમ્

આલેપનં ચન્દનં સ્યાન્મૂલકાષ્ઠંરજોમયમ્

કસ્તૂરિકા કુંકુમં ચ રસો મૃગમદાત્મકઃ

પુષ્પાણિ સુરભીણ્યેવ પવિત્રાણિ શુભાનિ ચ

નિર્ગંધાન્યુગ્રગંધાનિ દૂષિતાન્યુષિતાનિ ચ

સ્વયમેવ વિશીર્ણાનિ ન દેયાનિ શિવાર્ચને

વાસાંસિ ચ મૃદૂન્યેવ તપનીયમયાનિ ચ

વિદ્યુદ્વલયકલ્પાનિ ભૂષણાનિ વિશેષતઃ

સર્વાણ્યેતાનિ કર્પૂરનિર્યાસાગુરુચન્દનૈઃ

આધૂપિતાનિ પુષ્પૌઘૈર્વાસિતાનિ સમંતતઃ

ચન્દનાગુરુકર્પૂરકાષ્ઠગુગ્ગુલુચૂર્ણિકૈઃ

ઘૃતેન મધુના ચૈવ સિદ્ધો ધૂપઃ પ્રશસ્યતે

કપિલાસમ્ભવેનૈવ ઘૃતેનાતિસુગન્ધિના

નિત્યં પ્રદીપિતા દીપાઃ શસ્તાઃ કર્પૂરસંયુતાઃ

પઞ્ચગવ્યં ચ મધુરં પયો દધિ ઘૃતં તથા

કપિલાસમ્ભવં શમ્ભોરિષ્ટં સ્નાને ચ પાનકે

આસનાનિ ચ ભદ્રાણિ ગજદંતમયાનિ ચ

સુવર્ણરત્નયુક્તાનિ ચિત્રાણ્યાસ્તરણાનિ ચ

મૃદૂપધાનયુક્તાનિ સૂક્ષ્મતૂલમયાનિ ચ

ઉચ્ચાવચાનિ રમ્યાણિ શયનાનિ સુખાનિ ચ

નદ્યસ્સમુદ્રગામિન્યા નટાદ્વામ્ભઃ સમાહૃતમ્

શીતઞ્ચ વસ્ત્રપૂતં તદ્વિશિષ્ટં સ્નાનપાનયોઃ

છત્રં શશિનિભં ચારુ મુક્તાદામવિરાજિતમ્

નવરત્નચિતં દિવ્યં હેમદણ્ડમનોહરમ્

ચામરે ચ સિતે સૂક્ષ્મે ચામીકરપરિષ્કૃતે

રાજહંસદ્વયાકારે રત્નદંડોપશોભિતે

દર્પણં ચાપિ સુસ્નિગ્ધં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્

સમંતાદ્રત્નસઞ્છન્નં સ્રગ્વૈરૈશ્ચાપિ ભૂષિતમ્

ગમ્ભીરનિનદઃ શંખો હંસકુંદેન્દુસન્નિભઃ

આસ્વપૃષ્ઠાદિદેશેષુ રત્નચામીકરાચિતઃ

કાહલાનિ ચ રમ્યાણિ નાનાનાદકરાણિ ચ

સુવર્ણનિર્મિતાન્યેવ મૌક્તિકાલંકૃતાનિ ચ

ભેરીમૃદંગમુરજતિમિચ્છપટહાદયઃ

સમુદ્રકલ્પસન્નાદાઃ કલ્પનીયાઃ પ્રયત્નતઃ

ભાંડાન્યપિ ચ રમ્યાણિ પત્રાણ્યપિ ચ કૃત્સ્નશઃ

તદાધારાણિ ૧ સર્વાણિ સૌવર્ણાન્યેવ સાધયેત્

આલયં ચ મહેશસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

રાજાવસથવત્કલ્પ્યં શિલ્પશાસ્ત્રોક્તલક્ષણમ્

ઉચ્ચપ્રાકારસંભિન્નં ભૂધરાકારગોપુરમ્

અનેકરત્નસંચ્છન્નં હેમદ્વારકપાટકમ્

તપ્તજાંબૂનદમયં રત્નસ્તમ્ભશતાવૃતમ્

મુક્તાદામવિતાનાઢ્યં વિદ્રુમદ્વારતોરણમ્

ચામીકરમયૈર્દિવ્યૈર્મુકુટૈઃ કુમ્ભલક્ષણૈઃ

અલંકૃતશિરોભાગમસ્ત્ર ૨ આજેન ચિહ્નિતમ્

રાજન્યાર્હનિવાસૈશ્ચ રાજવીથ્યાદિશોભિતૈઃ

પ્રોચ્છ્રિતપ્રાંશુશિખરૈઃ પ્રાસાદૈશ્ચ સમંતતઃ

આસ્થાનસ્થાનવર્યૈશ્ચ સ્થિતૈર્દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ

અત્યન્તાલંકૃતપ્રાંતમંતરાવરણૈરિવ

ઉત્તમસ્ત્રીસહસ્રૈશ્ચ નૃત્યગેયવિશારદૈઃ

વેણુવીણાવિદગ્ધૈશ્ચ પુરુષૈર્બહુભિર્યુતમ્

રક્ષિતં રક્ષિભિર્વીરૈર્ગજવાજિરથાન્વિતૈઃ

અનેકપુષ્પવાટીભિરનેકૈશ્ચ સરોવરૈઃ

દીર્ઘિકાભિરનેકાભિર્દિગ્વિદિક્ષુ વિરાજિતમ્

વેદવેદાંતતત્ત્વજ્ઞૈશ્શિવશાસ્ત્રપરાયણૈઃ

શિવાશ્રમરતૈર્ભક્તૈઃ શિવશાસ્ત્રોક્તલક્ષણૈઃ

શાંતૈઃ સ્મિતમુખૈઃ સ્ફીતૈઃ સદાચારપરાયણૈઃ

શૈવૈર્માહેશ્વરૈશ્ચૈવ શ્રીમદ્ભિસ્સેવિતદ્વિજૈઃ

એવમંતર્બહિર્વાથયથાશક્તિવિનિર્મિતૈઃ

સ્થાને શિલામયે દાંતે દારવે ચેષ્ટકામયે

કેવલં મૃન્મયે વાપિ પુણ્યારણ્યે ઽથ વા ગિરૌ

નદ્યાં દેવાલયે ઽન્યત્ર દેશે વાથ ગૃહે શુભે

આઢ્યો વાથ દરિદ્રો વા સ્વકાં શક્તિમવંચયન્

દ્રવ્યૈર્ન્યાયાર્જિતૈરેવ ભક્ત્યા દેવં સમર્ચયેત્

અથાન્યાયાર્જિતૈશ્ચાપિ ભક્ત્યા ચેચ્છિવમર્ચયેત્

ન તસ્ય પ્રત્યવાયો ઽસ્તિ ભાવવશ્યો યતઃ પ્રભુઃ

ન્યાયાર્જિતૈરપિ દ્રવ્યૈરભક્ત્યા પૂજયેદ્યદિ

ન તત્ફલમવાપ્નોતિ ભક્તિરેવાત્ર કારણમ્

ભક્ત્યા વિત્તાનુસારેણ શિવમુદ્દિશ્ય યત્કૃતમ્

અલ્પે મહતિ વા તુલ્યં ફલમાઢ્યદરિદ્રયોઃ

ભક્ત્યા પ્રચોદિતઃ કુર્યાદલ્પવિત્તોપિ માનવઃ

મહાવિભવસારોપિ ન કુર્યાદ્ભક્તિવર્જિતઃ

સર્વસ્વમપિ યો દદ્યાચ્છિવે ભક્તિવિવર્જિતઃ

ન તેન ફલભાક્સ સ્યાદ્ભક્તિરેવાત્ર કારણમ્

ન તત્તપોભિરત્યુગ્રૈર્ન ચ સર્વૈર્મહામખૈઃ

ગચ્છેચ્છિવપુરં દિવ્યં મુક્ત્વા ભક્તિં શિવાત્મકમ્

ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં કૃષ્ણ સર્વત્ર પરમેશ્વરે

શિવે ભક્તિર્ન સંદેહસ્તયા ભક્તો વિમુચ્યતે

શિવમંત્રજપો ધ્યાનં હોમો યજ્ઞસ્તપઃશ્રુતમ્

દાનમધ્યયનં સર્વે ભાવાર્થં નાત્ર સંશયઃ

ભાવહીનો નરસ્સર્વં કૃત્વાપિ ન વિમુચ્યતે

ભાવયુક્તઃ પુનસ્સર્વમકૃત્વાપિ વિમુચ્યતે

ચાંદ્રાયણસહસ્રૈશ્ચ પ્રાજાપત્યશતૈસ્તથા

માસોપવાસૈશ્ચાન્યૈશ્ચ શિવભક્તસ્ય કિં પુનઃ

અભક્તા માનવાશ્ચાસ્મિંલ્લોકે ગિરિગુહાસુ ચ

તપંતિ ચાલ્પભોગાર્થં ભક્તો ભાવેન મુચ્યતે

સાત્ત્વિકં મુક્તિદં કર્મ સત્ત્વે વૈ યોગિનઃ સ્થિતાઃ

રાજસં સિદ્ધિદં કુર્યુઃ કર્મિણો રજસાવૃતાઃ

અસુરા રાક્ષસાશ્ચૈવ તમોગુણસમન્વિતાઃ

ઐહિકાર્થં યજન્તીશં નરાશ્ચાન્યે ઽપિ તાદૃશાઃ

તામસં રાજસં વાપિ સાત્ત્વિકં ભાવમેવ ચ

આશ્રિત્ય ભક્ત્યા પૂજાદ્યં કુર્વન્ભદ્રં સમશ્નુતે

યતઃ પાપાર્ણવાત્ત્રાતું ભક્તિર્નૌરિવ નિર્મિતા

તસ્માદ્ભક્ત્યુપપન્નસ્ય રજસા તમસા ચ કિમ્

અન્ત્યજો વાધમો વાપિ મૂર્ખો વા પતિતો ઽપિ વા

શિવં પ્રપન્નશ્ચેત્કૃષ્ણ પૂજ્યસ્સર્વસુરાસુરૈઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભક્ત્યૈવ શિવમર્ચયેત્

અભુક્તાનાં ક્વચિદપિ ફલં નાસ્તિ યતસ્તતઃ

વક્ષ્યામ્યતિરહસ્યં તે શૃણુ કૃષ્ણ વચો મમ

વેદૈશ્શાસ્ત્રૈર્વેદવિદ્ભિર્વિચાર્ય સુવિનિશ્ચિતમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે શિવશાસ્ત્રોક્તપૂજનવર્ણનં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ