શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.51

મુનય ઊચુઃ ॥
વ્યાસશિષ્ય મહાભાગ સૂત પૌરાણિકોત્તમ ॥
અપરં શ્રોતુમિચ્છામઃ કિમપ્યાખ્યાનમીશિતુઃ

ઉમાયા જગદમ્બાયાઃ ક્રિયાયોગમનુત્તમમ્ ॥
પ્રોક્તં સનત્કુમારેણ વ્યાસાય ચ મહાત્મને

સૂત ઉવાચ ॥
ધન્યા યૂયં મહાત્માનો દેવીભક્તિદૃઢવ્રતાઃ ॥
પરાશક્તેઃ પરં ગુપ્તં રહસ્યં શૃણુતાદરાત્

વ્યાસ ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ બ્રહ્મપુત્ર મહામતે ॥
ઉમાયાશ્શ્રોતુમિચ્છામિ ક્રિયાયોગં મહાદ્ભુતમ્

કીદૃક્ચ લક્ષણં તસ્ય કિં કૃતે ચ ફલં ભવેત્ ॥
પ્રિયં યચ્ચ પરામ્બાયાસ્તદશેષં વદસ્વ મે

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
દ્વૈપાયન યદેતત્ત્વં રહસ્યં પરિપૃચ્છસિ ॥
તચ્છૃણુષ્વ મહાબુદ્ધે સર્વં મે વર્ણયિષ્યતઃ

જ્ઞાનયોગઃ ક્રિયાયોગો ભક્તિયોગસ્તથૈવ ચ ॥
ત્રયો માર્ગાસ્સમાખ્યાતાઃ શ્રીમાતુર્મુક્તિમુક્તિદા

જ્ઞાનયોગસ્તુ સંયોગશ્ચિત્તસ્યૈવાત્મના તુ યઃ ॥
યસ્તુ બાહ્યાર્થસંયોગઃ ક્રિયાયોગઃ સ ઉચ્યતે

ભક્તિયોગો મતો દેવ્યા આત્મનશ્ચૈક્યભાવનમ્ ॥
ત્રયાણામપિ યોગાનાં ક્રિયાયોગસ્સ ઉચ્યતે

કર્મણા જાયતે ભક્તિર્ભક્ત્યા જ્ઞાનં પ્રજાયતે ॥
જ્ઞાનાત્પ્રજાયતે મુક્તિરિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ

પ્રધાનં કારણં યોગો વિમુક્તેર્મુનિસત્તમ ॥
ક્રિયાયોગસ્તુ યોગસ્ય પરમન્ધ્યેયસાધનમ્ ॥૧ ૧॥
માયાન્તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયાવિ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥
અભિન્નં તદ્વપુર્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્

યસ્તુ દેવ્યાલયં કુર્યાત્પાષાણન્દારવન્તથા ॥
મૃન્મયં વાથ કાલેય તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ॥
અહન્યહનિયોગેન જયતો યન્મહાફલમ્॥

પ્રાપ્નોતિ તત્ફલન્દેવ્યા યઃ કારયતિ મન્દિરમ્॥
સહસ્રકુલમાગામિ વ્યતીતં ચ સહસ્રકમ્ ॥
તારયતિ ધર્માત્મા શ્રીમાતુર્ધામ કારયન્

કોટિજન્મકૃતં પાપં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ ॥
શ્રીમાતુર્મન્દિરારમ્ભક્ષણાદેવ પ્રણશ્યતિ

નદીષુ ચ યથા ગંગા શોણઃ સર્વનદેષુ ચ ॥
ક્ષમાયાં ચ યથા પૃથ્વી ગાંભીર્યે ચ યથોદધિઃ

ગ્રહાણાં ચ સમસ્તાનાં યથા સૂર્યો વિશિષ્યતે॥।
તથા સર્વેષુ દેવેષુ શ્રીપરામ્બા વિશિષ્યતે

સર્વદેવેષુ સા મુખ્યા યસ્તસ્યાઃ કારયેદ્ગૃહમ્ ॥
પ્રતિષ્ઠાં સમવાપ્નોતિ સ ચ જન્મ નિજન્મનિ

વારાણસ્યાં કુરુક્ષેત્રે પ્રયાગે પુષ્કરે તથા ॥
ગંગાસમુદ્રતીરે ચ નૈમિષેઽમરકણ્ટકે

શ્રીપર્વતે મહાપુણ્યે ગોકર્ણે જ્ઞાનપર્વતે ॥
મથુરાયામયોધ્યાયાં દ્વારાવત્યાં તથૈવ ચ

ઇત્યાદિ પુણ્યદેશેષુ યત્ર કુત્ર સ્થલેઽપિ વા ॥
કારયન્માતુરાવાસં મુક્તો ભવતિ બન્ધનાત્

ઇષ્ટકાનાં તુ વિન્યાસો યાવદ્વર્ષાણિ તિષ્ઠતિ ॥
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ મણિદ્વીપે મહીયતે

પ્રતિમાઃ કારયેદ્યસ્તુ સર્વલક્ષણલક્ષિતાઃ ॥
સ ઉમાયાઃ પરં લોકં નિર્ભયો વ્રજતિ ધુવમ્

દેવીમૂર્તિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય શુભર્તું ગ્રહતારકે ॥
કૃતકૃત્યો ભવેન્મર્ત્યો યોગમાયાપ્રસાદતઃ

યે ભવિષ્યન્તિ યેઽતીતા આકલ્પાત્પુરુષાઃ કુલે ॥
તાંસ્તાંસ્તારયતે દેવ્યા મૂર્તિં સંસ્થાપ્ય શોભનામ્

ત્રિલોકીસ્થાપનાત્પુણ્યં યદ્ભવેન્મુનિપુંગવ ॥
તત્કોટિગુણિતં પુણ્યં શ્રીદેવીસ્થાપનાદ્ભવેત્

મધ્યે દેવીં સ્થાપયિત્વા પઞ્ચાયતનદેવતાઃ ॥
ચતુર્દ્દિક્ષુ સ્થાપયેદ્યસ્તસ્ય પુણ્યં ન ગણ્યતે

।
વિષ્ણોર્નામ્નાં કોટિજપાદ્ગ્રહણેચન્દ્રસૂર્યયોઃ ॥
યત્ફલં લભ્યતે તસ્માચ્છતકોટિગુણોત્તરમ્

શિવનામ્નો જપાદેવ તસ્માત્કોટિ ગુણોત્તરમ્ ॥
શ્રીદેવીનામજાપાત્તુ તતઃ કોટિગુણોત્તરમ્

દેવ્યાઃ પ્રાસાદકરણાત્પુણ્યન્તુ સમવાપ્યતે ॥
સ્થાપિતા યેન સા દેવી જગન્માતા ત્રયીમયી

ન તસ્ય દુર્લભં કિંચિચ્છ્રીમાતુઃ કરુણાવશાત્ ॥
વર્દ્ધતે પુત્રપૌત્રાદ્યા નશ્યત્યખિલકશ્મલમ્

મનસા યે ચિકીર્ષંતિ મૂર્તિસ્થાપનમુત્તમમ્ ॥
તેત્યુમાયાઃ પરં લોકં પ્રયાન્તિ મુનિદુર્લભમ્

ક્રિયમાણન્તુ યઃ પ્રેક્ષ્ય ચેતસા હ્યનુચિન્તયેત્ ॥
કારયિષ્યામ્યહં યર્હિ સંપન્મે સંભવિષ્યતિ

એવન્તસ્ય કુલં સદ્યો યાતિ સ્વર્ગં ન સંશયઃ ॥
મહામાયાપ્રભાવેણ દુર્લભં કિં જગત્ત્રયે

શ્રીપરામ્બાજગદ્યોનિં કેવલં યે સમાશ્રિતાઃ ॥
તે મનુષ્યા ન મન્તવ્યાસ્સાક્ષાદ્દેવીગણાશ્ચ તે

યે વ્રજન્તઃ સ્વપન્તશ્ચ તિષ્ઠન્તો વાપ્યહર્નિશમ્ ॥
ઉમેતિ દ્વ્યક્ષરં નામ બ્રુવતે તે શિવાગણાઃ

નિત્યે નૈમિત્તિકે દેવીં યે યજન્તિ પરાં શિવામ્॥
પુષ્પૈર્ધૂપૈસ્તથાદીપૈસ્તે પ્રયાસ્યન્ત્યુમાલયમ્

યે દેવીમણ્ડપં નિત્યં ગોમયેન મૃદાથવા ॥
ઉપલિંપન્તિ માર્જન્તિ તે પ્રયાસ્યન્ત્યુમાલયમ્

યૈર્દેવ્યા મન્દિરં રમ્યં નિર્માપિ તમનુત્તમમ્ ॥
તત્કુલીનાઞ્જનાન્માતા હ્યાશિષઃ સંપ્રયચ્છતિ

મદીયાઃ શતવર્ષાણિ જીવન્તુ પ્રેમભાગ્જનાઃ॥
નાપદામયનાનીત્થં શ્રીમાતા વક્ત્યહર્નિશમ્

યેન મૂર્તિર્મ્મહાદેબ્યા ઉમાયાઃ કારિતા શુભા॥
નરાયુતન્તત્કુલજં મણિદ્વીપે મહીયતે

સ્થાપયિત્વા મહામાયામૂર્તિં સમ્યક્પ્રપૂજ્ય ચ॥
યંયં પ્રાર્થયતે કામં તંતં પ્રાપ્નોતિ સાધકઃ

યઃ સ્નાપયતિ શ્રીમાતુઃ સ્થાપિતાં મૂર્તિમુત્તમામ્ ॥
ઘૃતેન મધુનાક્તેન તત્ફલં ગણયેત્તુ કઃ

ચન્દનાગુરુકર્પૂર માંસીમુસ્તાદિયુગ્જલૈઃ ॥
એકવર્ણગવાં ક્ષીરૈઃ સ્નાપયેત્પરમેશ્વરીમ્

ધૂપેનાષ્ટાદશાંગેન દદ્યાદાહુતિમુત્તમામ્ ॥
નીરાજનં ચરેદ્દેવ્યા સ્સાજ્યકર્પૂરવર્તિભિઃ

કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં નવમ્યાં વામાયાં વા પંચદિક્તિથૌ ॥
પૂજયેજ્જગતાં ધાત્રીં ગંધપુષ્પૈર્વિશેષતઃ

સંપઠઞ્જનનીસૂક્તં શ્રીસૂક્તમથ વા પઠન્॥
દેવીસૂક્તમથો વાપિ મૂકમન્ત્રમથાપિ વા

વિષ્ણુક્રાન્તાં ચ તુલસીં વર્જયિત્વાખિલં સુમમ્ ॥
દેવીપ્રીતિકરં જ્ઞેયં કમલન્તુ વિશેષતઃ

અર્પયેત્સ્વર્ણપુષ્પં યો દેવ્યૈ રાજતમેવ વા ॥
સ યાતિ પરમં ધામ સિદ્ધકોટિ ભિરન્વિતમ્

પૂજનાન્તે સદા કાર્યં દાસૈરેનઃ ક્ષમાપનમ્॥
પ્રસીદ પરમેશાનિ જગદાનન્દદાયિનિ

ઇતિ વાક્યૈસ્સ્તુવન્મન્ત્રી દેવીભક્તિપરાયણઃ ॥
ધ્યાયેત્કણ્ઠીરવારૂઢાં વરદાભયપાણિકામ્

ઇત્થં ધ્યાત્વા મહેશાનીં ભક્તાભીષ્ટફલપ્રદામ્ ॥
નાનાફલાનિ પક્વાનિ નૈવેદ્યત્વે પ્રકલ્પયેત્

નૈવેદ્યં ભક્ષયેદ્યસ્તુ શંભુશક્તેઃ પરાત્મનઃ ॥
સ નિર્ભૂયાખિલં પઙ્કં નિર્મલો માનવો ભવેત્

ચૈત્રશુક્લતૃતીયાયાં યો ભવાનીવ્રતં ચરેત્ ॥
ભવવન્ધનનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નુયાત્પરમં પદમ્

અસ્યામેવ તૃતીયાયાં કુર્યાદ્દોલોત્સવં બુધઃ ॥
પૂજયેજ્જગતાં ધાત્રીમુમાં શંકરસંયુતામ્

કુસુમૈઃ કુંકુમૈર્વસ્ત્રૈઃ કર્પૂરાગુરુચન્દનૈઃ ॥
ધૂપૈર્દ્દીપૈસ્સનૈવેદ્યૈઃ સ્રગ્ગન્ધૈરપરૈરપિ॥

આન્દોલયેત્તતો દેવીં મહામાયાં મહેશ્વરીમ્ ॥
શ્રીગૌરીં શિવસંયુક્તાં સર્વકલ્યાણકારિણીમ્

પ્રત્યબ્દં કુરુતે યોસ્યાં બતમાન્દોલનં તથા ॥
નિયમેન શિવા તસ્મૈ સર્વમિષ્ટં પ્રયચ્છતિ

માધવસ્ય સિતે પક્ષે તૃતીયા યાઽક્ષયાભિધા॥
તસ્યાં યો જગદમ્બાયા વ્રતં કુર્યાદતન્દ્રિતઃ

મલ્લિકામાલતીચંપાજપાબન્ધૂકપંકજૈઃ॥
કુસુમૈઃ પૂજયેદ્ગૌરીં શંકરેણ સમન્વિતામ્ ॥ ।

કોટિજન્મકૃતં પાપં મનોવાક્કાયસમ્ભવમ્ ॥
નિર્ધૂય ચતુરો વર્ગાનક્ષયાનિહ સોઽશ્નુતે

જ્યેષ્ઠે શુક્લતૃતીયાયાં વ્રતં કૃત્વા મહેશ્વરીમ્ ॥
યોઽર્ચયેત્પરમપ્રીત્યા તસ્યાસાધ્યં ન કિંચન

આષાઢશુક્લપક્ષીયતૃતીયાયાં રથોત્સવમ ॥
દેવ્યાઃ પ્રિયતમં કુર્યાદ્યથાવિત્તાનુસારતઃ

રથં પૃથ્વીં વિજાનીયાદ્રથાંગે ચન્દ્રભાસ્કરૌ ॥
વેદાનશ્વાન્વિજાનીયાત્સારથિં પદ્મસં ભવમ્

નાનામણિગણાકીર્ણં પુષ્પમાલાવિરાજિતમ્ ॥
એવં રથં કલ્પયિત્વા તસ્મિન્ત્સંસ્થાપયેચ્છિવામ્

લોકસંરક્ષણાર્થાય લોકં દ્રષ્ટું પરામ્બિકા ॥
રથમધ્યે સંસ્થિતેતિ ભાવયેન્મતિમાન્નરઃ

રથે પ્રચલિતે મન્દં જયશબ્દમુદીરયેત્॥
પાહિ દેવિ જનાનસ્માન્પ્રપન્નાન્દીનવત્સલે

ઇતિ વાક્યૈસ્તોષયેચ્ચ નાનાવાદિત્રનિસ્વનૈઃ ॥
સીમાન્તે તુ રથં નીત્વા તત્ર સંપૂજયે દ્રથે

નાનાસ્તોત્રૈસ્તતઃ સ્તુત્વાપ્યાનયેત્તાં સ્વવેશ્મનિ ॥
પ્રણિપાતશતં કૃત્વા પ્રાર્થયેજ્જગદમ્બિકામ્

એવં યઃ કુરુતે વિદ્વાન્પૂજાવ્રતરથોત્સવમ્ ॥
ઇહ ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાન્સોન્તે દેવીપદં વ્રજેત્

શુક્લાયાન્તુ તૃતીયાયામેવં શ્રાવણભાદ્રયોઃ॥
યો વ્રતં કુરુતેઽમ્બાયાઃ પૂજનં ચ યથાવિધિ

મોદતે પુત્રપૌત્રાદ્યૈર્ધનાદ્યૈરિહ સન્તતમ્ ॥
સોઽન્તે ગચ્છેદુમાલોકં સર્વલોકોપરિ સ્થિતમ્

આશ્વિને ધવલે પક્ષે નવરાત્રવ્રતં ચરેત્ ॥
યત્કૃતે સકલાઃ કામાસ્સિદ્ધ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ

નવરાત્રવ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવં વક્તુમીશ્વરઃ ॥
ચતુરાસ્યો ન પંચાસ્યો ન ષડાસ્યો ન કોઽપરઃ

નવરાત્રવ્રતં કૃત્વા ભૂપાલો વિરથાત્મજઃ॥
હૃતં રાજ્યં નિજં લેભે સુરથો મુનિસત્તમાઃ

ધ્રુવસંધિસુતો ધીમાનયોધ્યાધિપતિર્નૃપઃ ॥
સુદર્શનો હૃતં રાજ્યં પ્રાપદસ્ય પ્રભાવતઃ॥

વ્રતરાજમિમં કૃત્વા સમારાધ્ય મહેશ્વરીમ્॥
સંસારબન્ધનાન્મુક્તઃ સમાધિર્મુક્તિભાગભૂત્

તૃતીયાયાં ચ પઞ્ચમ્યાં સપ્તમ્યામ ષ્ટમીતિથૌ ॥
નવમ્યાં વા ચતુર્દશ્યાં યો દેવી પૂજયેન્નરઃ

આશ્વિનસ્ય સિતે પક્ષે વ્રતં કૃત્વા વિધાનતઃ ॥
તસ્ય સર્વં મનોભીષ્ટં પૂરયત્યનિશં શિવા

યઃ કાર્ત્તિકસ્ય માર્ગસ્ય પૌષસ્ય તપસસ્તથા ॥
તપસ્યસ્ય સિતે પક્ષે તૃતીયાયાં વ્રતં ચરેત્

લોહિતૈઃ કરવીરાદ્યૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપૈસ્સુગન્ધિતૈઃ ॥
પૂજયેન્મઙ્ગલાન્દેવીં સ સર્વં મંગલં લભેત્

સૌભાગ્યાય સદા સ્ત્રીભિઃ કાર્ય્યમેતન્મહાવ્રતમ્॥
વિદ્યાધનસુતાપ્ત્યર્થં વિધેયં પુરુષૈરપિ

ઉમામહેશ્વરાદીનિ વ્રતાન્યન્યાનિ યાન્યપિ ॥
દેવીપ્રિયાણિ કાર્યાણિ સ્વભક્ત્યૈવં મુમુક્ષુભિઃ

સંહિતેયં મહાપુણ્યા શિવભક્તિવિવર્દ્ધિની॥
નાનાખ્યાનસમાયુક્તા ભુક્તિમુક્તિપ્રદા શિવા

ય એનાં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા શ્રાવયેદ્વા સમાહિતઃ ॥
પઠેદ્વા પાઠયેદ્વાપિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

યસ્ય ગેહે સ્થિતા ચેયં લિખિતા લલિતાક્ષરૈઃ ॥
સંપૂજિતા ચ વિધિવત્સર્વાન્કામાન્સ આપ્નુયાત્

ભૂતપ્રેતપિશાચાદિદુષ્ટેભ્યો ન ભયં ક્વચિત॥
પુત્રપૌત્રાદિસમ્પત્તિં લભત્યેવ ન સંશયઃ॥।

તસ્માદિયં મહાપુણ્યા રમ્યોમાસંહિતા સદા ॥
શ્રોતવ્યા પઠિતવ્યા ચ શિવભક્તિમભીપ્સુભિઃ

॥
ઇતિ શ્રીશિવ મહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં ક્રિયાયોગનિરૂપણં નામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ