શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.44

મુનય ઊચુઃ॥
વ્યાસોત્પત્તિં મહાબુદ્ધે બ્રૂહિ સૂત દયાનિધે ॥
કૃપયા પરયા સ્વામિન્કૃતાર્થાન્નિષ્કુરુ પ્રભો

વ્યાસસ્ય જનની પ્રોક્તા નામ્ના સત્યવતી શુભા ॥
વિવાહિતા તુ સા દેવી રાજ્ઞા શન્તનુના કિલ

તસ્યાં જાતો મહાયોગી કથં વ્યાસઃ પરાશરાત્ ॥
સન્દેહોઽત્ર મહાઞ્જાતસ્તં ભવાઞ્છેત્તુમર્હતિ

સૂત ઉવાચ ॥
એકદા તીર્થયાત્રાયાં વ્રજન્યોગી પરાશરઃ ॥
યદૃચ્છયા ગતો રમ્યં યમુનાયાસ્તટં શુભમ્

નિષાદમાહ ધર્માત્મા કુર્વન્તં ભોજનન્તદા ॥
નયસ્વ યમુનાપારં જલયાનેન મામરમ્

ઇત્યુક્તો મુનિના તેન નિષાદસ્સ્વસુતાં જગૌ ॥
મત્સ્યગન્ધામમું બાલે પારં નાવા નય દ્રુતમ્

તાપસોઽયં મહાભાગે દૃશ્યન્તીગર્ભસંભવઃ ॥
તિતીર્ષુરસ્તિ મર્ધાબ્ધિશ્ચતુરામ્નાયપારગઃ

ઇતિ વિજ્ઞાપિતા પિત્રા મત્સ્યગન્ધા મહામુનિમ્॥
સંવાહયતિ નૌકાયામાસીનં સૂર્ય્યરોચિષમ્

કાલયોગાન્મહાયોગી તસ્યાં કામાતુરોઽભવત્ ॥
દૃષ્ટ્વા યોઽપ્સરસાં રૂપં ન કદાપિ વિમોહિતઃ

ગ્રહીતુકામઃ સ મુનિર્દાશકન્યાં મનોહરામ્ ॥
દક્ષિણેન કરેણૈતામસ્પૃશદ્દક્ષિણે કરે

તમુવાચ વિશાલાક્ષીં વચનં સ્મિતપૂર્વકમ્ ॥
કિમિદં ક્રિયયે કર્મ વાચંયમ વિગર્હિતમ્

વસિષ્ઠસ્ય કુલે રમ્યે ત્વં જાતોઽસિ મહામતે ॥
નિષાદજા ત્વહમ્બ્રહ્મન્કથં સંગો ઘટેત નૌ

દુર્લભં માનુષં જન્મ બ્રાહ્મણત્વં વિશેષતઃ ॥
તત્રાપિ તાપસત્વં ચ દુર્લભં મુનિસત્તમ

વિદ્યયા વપુષા વાચા કુલશીલેન ચાન્વિતઃ ॥
કામબાણવશં યાતો મહદાશ્ચર્યમત્ર હિ

પ્રવૃત્તમપ્યસત્કર્મ કર્તુમેનં ન કોઽપિ હ ॥
ભુવિ વારયિતું શક્તઃ શાપભીત્યાસ્ય યોગિનઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય હૃદયે નિજગાદ મહામુનિમ્ ॥
તાવદ્ધૈર્યં કુરુ સ્વામિન્યાવત્ત્વાં પારયામિ ન

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યા યોગિરાજઃ પરાશરઃ ॥
તત્યાજ પાણિં તરસા સિન્ધોઃ પારં ગતઃ પુનઃ

પુનર્જગ્રાહ તાં બાલાં મુનિં કામપ્રપીડિતઃ ॥
કંપમાના તુ સા બાલા તમુવાચ દયાનિધિમ્

દુર્ગન્ધાહં મુનિશ્રેષ્ઠ કૃષ્ણવર્ણા નિષાદજા ॥
ભવાંસ્તુ પરમોદારવિચારો યોગિસત્તમઃ

નાવયોર્ઘટતે સઙ્ગો કાચકાંચનયોરિવ ॥
તુલ્યજાત્યાકૃતિકયોઃ સંગઃ સૌખ્યપ્રદો ભવેત્

ઇત્યુક્તેન તયા તેન ક્ષણમાત્રેણ કામિની ॥
કૃતા યોજનગંધા તુ રમ્યરૂપા મનોરમા

પુનર્જગ્રાહ તાં બાલાં સ મુનિઃ કામપીડિતઃ ॥
ગ્રહીતુકામં તં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રોવાચ વાસવી

રાત્રૌ વ્યવાયઃ કર્તવ્યો ન દિવેતિ શ્રુતિર્જગૌ॥
દિવાસંગે મહાન્દોષો નિન્દા ચાપિ દુરાસદા

તસ્માત્તાવત્પ્રતીક્ષસ્વ યાવદ્ભવતિ યામિની ॥
પશ્યન્તિ માનવાશ્ચાત્ર પિતા મે ચ તટે સ્થિતઃ

તયોક્તમિદમાકર્ણ્ય વચનં મુનિપુંગવઃ ॥
નીહારં કલ્પયામાસ સદ્યઃ પુણ્યબલેન વૈ

નીહારે ચ સમુત્પન્ને તમસા રાત્રિસંનિભે ॥
વ્યવાયચકિતા બાલા પુનઃ પ્રોવાચ તમ્મુનિમ્

યોગિન્નમોઘવીર્ય્યસ્ત્વં ભુક્ત્વા ગન્તાસિ માં યદિ ॥
સગર્ભા સ્યાં તદા સ્વામિન્કા ગતિર્મે ભવેદિતિ

કન્યાવ્રતં મહાબુદ્ધે મમ નષ્ટં ભવિષ્યતિ ॥
હસિષ્યતિ તદા લોકાઃ પિતરં કિં બ્રવીમ્યહમ્

॥ પરાશર ઉવાચ ॥
રમ બાલે મયા સાર્દ્ધં સ્વચ્છન્દં કામજૈ રસૈઃ॥
સ્વીયાભિલાષમાખ્યાહિ પૂરયામ્યધુના પ્રિયે

મદાજ્ઞાસત્યકરણાન્નામ્ના સત્યવતી ભવ ॥
વન્દનીયા તથાશેષૈર્યોગિભિસ્ત્રિદશૈરપિ

સત્યવત્યુવાચ ॥
જાનતે ન પિતા માતા ન વાન્યે ભુવિ માનવાઃ ॥
કન્યાધર્મો ન મે હન્યાદ્યદિ સ્વીકુરુ માન્તદા

પુત્રશ્ચ ત્વત્સમો નાથ ભવેદદ્ભુતશક્તિમાન્ ॥
સૌગન્ધ્યં સર્વદાંગે મે તારુણ્યં ચ નવંનવમ્

પરાશર ઉવાચ ॥
શૃણુ પ્રિયે તવાભીષ્ટં સર્વં પૂર્ણં ભવિષ્યતિ ॥
વિષ્ણ્વંશસંભવઃ પુત્રો ભવિતા તે મહાયશાઃ

કિંચિદ્વૈ કારણં વિદ્ધિ યતોઽહં કામપીડિતઃ॥
દૃષ્ટ્વા ચાપ્સરસારૂપં નામુહ્યન્મે નમઃ ક્વચિત્

મીનગન્ધાં સમાલક્ષ્ય ત્વાં મોહવશગોઽભવમ્ ॥
ન બાલે ભાલપટ્ટસ્થો બ્રહ્મલેખોઽન્યથા ભવેત્

પુરાણકર્તા પુત્રસ્તે વેદશાખાવિભાગકૃત્॥
ભવિષ્યતિ વરારોહે ખ્યાતકીર્તિર્જગત્ત્રયે

ઇત્યુક્ત્વા તાં સુરમ્યાઙ્ગીં ભુક્ત્વા યોગવિશારદઃ ॥
વવ્રાજ શીઘ્રં યમુનાજલે સ્નાત્વા મહામુને

સાપિ ગર્ભં દધારાશુ દ્વાદશાત્મસમપ્રભમ્ ॥
અસૂત સૂર્ય્યજાદ્વીપે કામદેવમિવાત્મજમ્

વામે કમણ્ડલું બિભ્રદ્દક્ષિણે દણ્ડમુત્તમમ્ ॥
પિશંગીભિર્જટાભિશ્ચ રાજિતો મહસાં ચયઃ

જાતમાત્રસ્તુ તેજસ્વી માતરં પ્રત્યભાષત ॥
ગચ્છ માતર્યથાકામં ગચ્છામ્યહમતઃ પરમ્

માતર્યદા ભવેત્કાર્યં તવ કિંચિદ્ધૃદીપ્સિતમ્॥
સંસ્મૃતશ્ચાગમિષ્યામિ ત્વદિચ્છાપૂર્તિહેતવે

ઇત્યુક્ત્વા માતૃચરણાવભિવાદ્ય તપોનિધિઃ ॥
જગામ ચ તપઃ કર્ત્તું તીર્થં પાપવિશોધનમ્

સાપિ પિત્રન્તિકં યાતા પુત્રસ્નેહાકુલા સતી ॥
સ્મરન્તી ચરિતં સૂનોર્વર્ણયન્તી સ્વભાગ્યકમ્

દ્વીપે જાતો યતો બાલસ્તેન દ્વૈપાયનોઽભવત્ ॥
વેદશાખાવિભજનાદ્વેદવ્યાસઃ પ્રકીર્તિતઃ

તીર્થરાજં પ્રથમતો ધર્મકામાર્થ મોક્ષદમ્ ॥
નૈમિષં ચ કુરુક્ષેત્રં ગઙ્ગાદ્વારમવન્તિકામ્

અયોધ્યાં મથુરાં ચૈવ દ્વારકામમરાવતીમ્ ॥
સરસ્વતીં સિંધુસઙ્ગં ગંગા સાગરસંગમમ્

કાઞ્ચીં ચ ત્ર્યમ્બકં ચાપિ સપ્તગોદાવરીતટમ્॥
કાલઞ્જરં પ્રભાસં ચ તથા બદરિકાશ્રમમ્

મહાલયન્તથોંકારક્ષેત્રં વૈ પુરુષોત્તમમ્ ॥
ગોકર્ણં ભૃગુકચ્છં ચ ભૃગુતુંગં ચ પુષ્કરમ્

શ્રીપર્વતાદિતીર્થાનિ ધારાતીર્થં તથૈવ ચ ॥
ગત્વાવગાહ્ય વિધિના ચચાર પરમન્તપઃ

એવન્તીર્થાન્યનેકાનિ નાનાદેશસ્થિતાનિ હ॥
પર્ય્યટન્કાલિકાસૂનુઃ પ્રાપદ્વારાણસીમ્પુરીમ્।5.44.૫૦॥
યત્ર વિશ્વેશ્વરઃ સાક્ષાદન્નપૂર્ણા મહેશ્વરી ॥
ભક્તાનામમૃતન્દાતું વિરાજેતે કૃપાનિધી

પ્રાપ્ય વારાણસીતીર્થં દૃષ્ટ્વાથ મણિકર્ણિકામ્ ॥
કોટિજન્માર્જિતં પાપં તત્યાજ સ મુનીશ્વરઃ

દૃષ્ટ્વા લિંગાનિ સર્વાણિ વિશ્વેશપ્રમુખાનિ ચ ॥
સ્નાત્વા સર્વેષુ કુણ્ડેષુ વાપીકૂપસરસ્સુ ચ

નત્વા વિનાયકાન્સર્વાન્ગૌરીઃ સર્વાઃ પ્રણમ્ય ચ ॥
સમ્પૂજ્ય કાલરાજં ચ ભૈરવં પાપભક્ષણમ્

દણ્ડનાયકમુખ્યાંશ્ચ ગણાન્સ્તુત્વા પ્રયત્નતઃ ॥
આદિકેશવમુખ્યાંશ્ચ કેશવાન્પરિતોષ્ય ચ

લોલાર્કમુખ્યસૂર્યાંશ્ચ પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુનઃ ॥
કૃત્વા પિણ્ડપ્રદાનાનિ સર્વતીર્થેષ્વતન્દ્રિતઃ

સ્થાપયામાસ પુણ્યાત્મા લિંગં વ્યાસેશ્વરાભિધમ્ ॥
યદ્દર્શનાદ્ભવેદ્વિપ્ર નરો વિદ્યાસુ વાક્પતિઃ

લિંગાન્યભ્યર્ચ્ય વિશ્વેશપ્રમુખાનિ સુભક્તિતઃ ॥
અસકૃચ્ચિન્તયામાસ કિં લિગં ક્ષિપ્રસિદ્ધિદમ્

યમારાધ્ય મહાદેવં વિદ્યાઃ સર્વા લભેમહિ ॥
પુરાણકર્તૃતાશક્તિર્મમાસ્તુ યદનુગ્રહાત્

શ્રીદમોંકારનાથં વા કૃત્તિવાસેશ્વરં કિમુ ॥
કેદારેશન્તુ કામેશં ચન્દ્રેશં વા ત્રિલોચનમ્

કાલેશં વૃદ્ધકાલેશં કાલશેશ્વરમેવ વા॥
જ્યેષ્ઠેશં જમ્બુકેશં વા જૈગીષવ્યેશ્વરન્તુ વા

દશાશ્વમેધમીશાનં દ્રુમિચણ્ડેશમેવ વા ॥
દૃક્કેશં ગરુડેશં વા ગોકર્ણેશં ગણેશ્વરમ્

પ્રસન્નવદનેશં વા ધર્મ્મેશં તારકેશ્વરમ્ ॥
નન્દિકેશં નિવાસેશં પત્રીશં પ્રીતિકેશ્વરમ્

પર્વતેશં પશુપતિં હાટકેશ્વરમેવ વા ॥
બૃહસ્પતીશ્વરં વાથ તિલભાણ્ડેશમેવ વા

ભારભૂતેશ્વરં કિં વા મહાલક્ષ્મીશ્વરં તુ વા ॥
મરુતેશન્તુ મોક્ષેશં ગંગેશં નર્મદેશ્વરમ્

કૃષ્ણેશં પરમેશાનં રત્નેશ્વરમથાપિ વા ॥
યામુનેશં લાંગલીશં શ્રીમદ્વિશ્વેશ્વરં વિભુમ્

અવિમુક્તેશ્વરં વાથ વિશાલાક્ષીશમેવ વા ॥
વ્યાઘ્રેશ્વરં વરાહેશં વિદ્યેશ્વરમથાપિ વા

વરુણેશં વિધીશં વા હરિકેશેશ્વરન્તુ વા ॥
ભવાનીશં કપર્દ્દીશં કન્દુકેશ મજેશ્વરમ્

વિશ્વકર્મેશ્વરં વાથ વીરેશ્વરમથાપિ વા ॥
નાદેશં કપિલેશં ચ ભુવનેશ્વરમેવ વા

બાષ્કુલીશં મહાદેવં સિદ્ધીશ્વરમથાપિ વા ॥
વિશ્વેદેવેશ્વરં વીરભદ્રેશં ભૈરવેશ્વરમ્

અમૃતેશં સતીશં વા પાર્વતીશ્વરમેવ વા ॥
સિદ્ધેશ્વરં મતંગેશં ભૂતીશ્વરમથાપિ વા

આષાઢીશં પ્રકામેશં કોટિરુદ્રેશ્વરન્તથા ॥
મદાલસેશ્વરં ચૈવ તિલપર્ણેશ્વરં કિમુ

કિં વા હિરણ્યગર્ભેશં કિં વા શ્રીમધ્યમેશ્વરમ્ ॥
ઇત્યાદિકોટિલિંગાનાં મધ્યેઽહં કિમુપાશ્રયે

ઇતિ ચિન્તાતુરો વ્યાસઃ શિવભક્તિરતાત્મવાન્॥
ક્ષણં વિચારયામાસ ધ્યાનસુસ્થિરચેતસા

આજ્ઞાતં વિસ્મૃતં તાવન્નિષ્પન્નો મે મનોરથઃ ॥
સિદ્ધૈઃ સંપૂજિતં લિંગં ધર્મ્મકામાર્થમોક્ષદમ્

દર્શનાત્સ્પર્શનાદ્યસ્ય ચેતો નિર્મલતામિયાત્ ॥
ઉદ્ધાટિતં સદૈવાસ્તિ દ્વારં સ્વર્ગસ્ય યત્ર હિ

અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે સિદ્ધક્ષેત્રે હિ તત્પરમ્ ॥
યત્રાસ્તે પરમં લિંગં મધ્યમેશ્વરસંજ્ઞકમ્

ન મધ્યમેશ્વરાદન્યલ્લિંગં કાશ્યાં હિ વિદ્યતે ॥
યદ્દર્શનાર્થમાયાન્તિ દેવાઃ પર્વણિપર્વણિ

અતઃ સેવ્યો મહાદેવો મધ્યમેશ્વરસંજ્ઞકઃ ॥
અસ્યારાધનતો વિપ્રા બહવઃ સિદ્ધિમાગતાઃ

યઃ પ્રધાનતયા કાશ્યા મધ્યે તિષ્ઠતિ શઙ્કરઃ ॥
સ્વપુરીજન સૌખ્યાર્થમતોઽસૌ મધ્યમેશ્વરઃ

તુમ્બુરુર્નામ ગંધર્વો દેવર્ષિર્નારદસ્તથા॥
અમુમારાધ્ય સંપન્નો ગાનવિદ્યાવિશારદૌ

અમુમેવ સમારાધ્ય વિષ્ણુર્મોક્ષપ્રદોઽભવત્॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સ્રષ્ટૃપાલકહારકાઃ

ધનાધીશઃ કુબેરોઽપિ વામદેવો હિ શૈવરાટ્॥
ખટ્વાંગો નામ ભૂપાલોઽનપત્યોઽપત્યવાનભૂત્

અપ્સરાશ્ચન્દ્રભામાખ્યા નૃત્યન્તી નિજભાવતઃ ॥
સદેહા કોકિલાલાપા લિંગમધ્યે લયં ગતા

શ્રીકરો ગોપિકાસૂનુઃ સેવિતા મધ્યમેશ્વરમ્ ॥
ગાણપત્યં સમાલેભે શિવસ્ય કરુણાત્મનઃ

ભાર્ગવો ગીષ્પતિશ્ચોભૌ દેવૌ દૈત્યસુરાર્ચિતૌ॥
વિદ્યાપારંગમૌ જાતૌ પ્રસાદાન્મધ્યમેશિતુઃ

અહમપ્યત્ર સંપૂજ્ય મધ્યમેશ્વરમીશ્વરમ્ ॥
પુરાણકર્તૃતાશક્તિં પ્રાપ્સ્યામિ તરસા ધુવમ્

ઇતિ કૃત્વા મતિં ધીરો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ॥
ભાગીરથ્યમ્ભસિ સ્નાત્વા જગ્રાહ નિયમં વ્રતી

ક્વચિત્પર્ણાશનો ભૂત્ત્વા ફલશાકાશનઃ ક્વચિત્ ॥
વાતભુગ્જલભુક્ક્વાપિ ક્વચિન્નિરશનવ્રતી

ઇત્યાદિ નિયમૈર્યોગી ત્રિકાલં મધ્યમેશ્વરમ્ ॥
પૂજયામાસ ધર્મ્માત્મા નાનાવૃક્ષોદ્ભવૈઃ ફલૈઃ

ઇત્થં બહુતિથે કાલે વ્યતીતે કાલિકાસુતઃ ॥
સ્નાત્વા ત્રિપથગાતોયે યાવદાયાતિ સ પ્રગે

મધ્યમેશ્વરમીશાનં ભક્તાભીષ્ટવરપ્રદમ્ ॥
તાવદ્દદર્શ પુણ્યાત્મા મધ્યેલિંગં મહેશ્વરમ્

ઉમાભૂષિતવામાંગં વ્યાઘ્રચર્મ્મોત્તરીયકમ્॥
જટાજૂટચલદ્ગંગાતરંગૈશ્ચારુવિગ્રહમ્

લસચ્છારદબાલેન્દુચન્દ્રિકાચન્દિતાલકમ્ ॥
ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાઙ્ગં કર્પૂરાર્જુનવિગ્રહમ્

કર્ણાન્તાયતનેત્રં ચ વિદ્રુમારુણદચ્છદમ્ ॥
પંચવર્ષાકૃતિ બાલં બાલકોચિતભૂષણમ્

દધાનં કોટિકન્દર્પ્પદર્પહાનિ તનુદ્યુતિમ્ ॥
નગ્રં પ્રહસિતાસ્યાબ્જં ગાયન્તં સામ લીલયા

કરુણાપારપાથોધિં ભક્તવત્સલનામકમ્ ॥
આશુતોષમુમાકાન્તં પ્રસાદસુમુખં હરમ્

સમાલોક્ય સ્તુતિં ચક્રે પ્રેમગદ્ગયા ગિરા ॥
યોગીનામપ્યગમ્યન્તં દીનબન્ધું ચિદાત્મકમ્

વેદવ્યાસ ઉવાચ ॥
દેવદેવ મહાભાગ શરણાગતવત્સલ॥
વાઙ્મનઃ કર્મદુષ્પાપ યોગિનામપ્યગોચર

મહિમાનં ન તે વેદા વિદામાસુરુમાપતે ॥
ત્વમેવ જગતઃ કર્તા ધર્તા હર્તા તથૈવ ચ

ત્વમાદ્યઃ સર્વદેવાનાં સચ્ચિદાનંદ ઈશ્વરઃ ॥
નામગોત્રે ન વા તે સ્તઃ સર્વજ્ઞોઽસિ સદાશિવ

ત્વમેવ પરમં બ્રહ્મ માયાપાશનિવર્તકઃ॥
ગુણત્રયૈર્ન લિપ્તસ્ત્વં પદ્મપત્રમિવાંભસા

ન તે જન્મ ન વા શીલં ન દેશો ન કુલં ચ તે॥
ઇત્થં ભૂતોપીશ્વરત્વં ત્રિલોક્યાઃ કામમાવહે

ન ચ બ્રહ્મા ન લક્ષ્મીશો ન ચ સેન્દ્રા દિવૌકસઃ॥
ન યોગીન્દ્રા વિદુસ્તત્ત્વં યસ્ય તં ત્વામુપાસ્મહે

ત્વત્તઃ સર્વં ત્વં હિ સર્વં ગૌરીશસ્ત્વં પુરાન્તકઃ॥
ત્વં બાલસ્ત્વં યુવા વૃદ્ધસ્તં ત્વાં હૃદિ યુનજ્મ્યહમ્ ॥

નમસ્તસ્મૈ મહેશાય ભક્તધ્યેયાય શમ્ભવે ॥
પુરાણપુરુષાયાદ્ધા શંકરાય પરાત્મને

ઇતિ સ્તુત્વા ક્ષિતૌ યાવદ્દણ્ડવન્નિપપાત સઃ॥
તાવત્સ બાલો હૃષ્ટાત્મા વેદવ્યાસમભાષત

વરં વૃણીષ્વ ભો યોગિન્યસ્તે મનસિ વર્તતે ॥
નાદેયં વિદ્યતે કિંચિદ્ભક્તાધીનો યતોઽસ્મ્યહમ્

તત ઉત્થાય હૃષ્ટાત્મા મુનિર્વ્યાસો મહાતપાઃ ॥
પ્રત્યબ્રવીત્કિમજ્ઞાતં સર્વજ્ઞસ્ય તવ પ્રભો

સર્વાન્તરાત્મા ભગવાઞ્છર્વઃ સર્વપ્રદો ભવાન્ ॥
યાઞ્ચાં પ્રતિનિયુઙ્ક્તે માં કિમીશો દૈન્યકારિણીમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વ્યાસસ્યામલચેતસઃ ॥
શુચિ સ્મિત્વા મહાદેવો બાલરૂપધરોઽબ્રવીત્

બાલ ઉવાચ ॥
ત્વયા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠ યોઽભિલાષઃ કૃતો હૃદિ ॥
અચિરેણૈવ કાલેન સ ભવિષ્યત્યસંશયઃ

કણ્ઠે સ્થિત્વા તવ બ્રહ્મન્નન્તર્યામ્યહમીશ્વરઃ ॥
સેતિહાસપુરાણાનિ સમ્યઙ્નિર્યાપયામ્યહમ્

અભિલાષાષ્ટકં પુણ્યં સ્તોત્રમેતત્ત્વયેરિતમ્॥
વર્ષં ત્રિકાલં પઠનાત્કામદં શમ્ભુસદ્મનિ

એતત્સ્તોત્રસ્ય પઠનં વિદ્યાબુદ્ધિવિવર્દ્ધનમ્ ॥
સર્વસંપત્કરં પ્રોક્તં ધર્મદં મોક્ષદં નૃણામ્

પ્રાતરુત્થાય સુસ્નાતો લિંગમભ્યર્ચ્ય શાંકરમ્ ॥
વર્ષં પઠન્નિદં સ્તોત્રં મૂર્ખોઽપિ સ્યાદ્બૃહસ્પતિઃ

।
સ્ત્રિયા વા પુરુષેણાપિ નિયમાલ્લિંગસન્નિધૌ ॥
વર્ષં જપ્તમિદં સ્તોત્રં બુદ્ધિં વિદ્યાઞ્ચ વર્દ્ધયેત્

ઇત્યુક્ત્વા સ મહાદેવો બાલો લિંગે ન્યલીયત ॥
વ્યાસોઽપિ મુંચન્નશ્રૂણિ શિવપ્રેમાકુલોઽભવત્

એવં લબ્ધવરો વ્યાસો મહેશાન્મધ્યમેશ્વરાત॥
અષ્ટાદશ પુરાણાનિ પ્રણિનાય સ્વલીલયા

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવઞ્ચ શૈવં ભાગવતં તથા ॥
ભવિષ્યં નારદીયં ચ માર્કંડેયમતઃ પરમ્

આગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્ત લિંગં વારાહમેવ ચ ॥
વામનાખ્યં તતઃ કૌર્મં માત્સ્યં ગારુડમેવ ચ

સ્કાન્દં તથૈવ બ્રહ્માણ્ડાખ્યં પુરાણં ચ કીર્તિતમ્ ॥
યશસ્યં પુણ્યદં નૄણાં શ્રોતૄણાં શાંકરં યશ

સૂત ઉવાચ ॥
અષ્ટાદશપુરાણાનામ્પૂર્વં નામોદિતન્ત્વયા ॥
કુરુ નિર્વચનં તેષામિદાનીં વેદવિત્તમ

વ્યાસ ઉવાચ ॥
અયમેવ કૃતઃ પ્રશ્નસ્તણ્ડિના બ્રહ્મયોનિના॥
નન્દિકેશ્વરમુદ્દિશ્ય સ યદાહ બ્રવીમિ તત્

નન્દિકેશ્વર ઉવાચ॥
યત્ર વક્તા સ્વયન્તણ્ડે બ્રહ્મા સાક્ષાચ્ચતુર્મુખઃ॥
તસ્માદ્બ્રહ્મં સમાખ્યાતં પુરાણં પ્રથમં મુને।૧૨૫।
પદ્મકલ્પસ્ય માહાત્મ્યન્તત્ર યસ્યામુદાહૃતમ્ ॥
તસ્માત્પાદ્મં સમાખ્યાતં પુરાણં ચ દ્વિતીયકમ્

પરાશરકૃતં યત્તુ પુરાણં વિષ્ણુબોધકમ્ ॥
તદેવ વ્યાસકથિતં પુત્રપિત્રોરભેદતઃ

યત્ર પૂર્વોત્તરે ખણ્ડે શિવસ્ય ચરિતં બહુ ॥
શૈવમેતત્પુરાણં હિ પુરાણજ્ઞા વદન્તિ ચ

ભગવત્યાશ્ચ દુર્ગાયાશ્ચરિતં યત્ર વિદ્યતે ॥
તત્તુ ભાગવતં પ્રોક્તં નનુ દેવીપુરાણકમ્

નારદોક્તં પુરાણન્તુ નારદીયં પ્રચક્ષતે ॥
યત્ર વક્તાઽભવત્તણ્ડે માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ

માર્કણ્ડેયપુરાણં હિ તદાખ્યાતં ચ સપ્તમમ્ ॥
અગ્નિયોગાત્તદાગ્નેયં ભવિષ્યોક્તેર્ભવિષ્યકમ્

વિવર્તનાદ્બ્રહ્મણસ્તુ બ્રહ્મવૈવર્તમુચ્યતે ॥
લિંગસ્ય ચરિતોક્તત્વાત્પુરાણં લિંગમુચ્યતે

વરાહસ્ય ચ વારાહં પુરાણં દ્વાદશં મુને ॥
યત્ર સ્કન્દઃ સ્વયં શ્રોતા વક્તા સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

તત્તુ સ્કાન્દં સમાખ્યાતં વામનસ્ય તુ વામનમ્ ॥
કૌર્મં કૂર્મસ્ય ચરિતં માત્સ્યં મત્સ્યેન કીર્તિતમ્

ગરુડસ્તુ સ્વયં વક્તા યત્તદ્ગારુડસંજ્ઞકમ્ ॥
બ્રહ્માણ્ડચરિતોક્તત્વાદ્બ્રહ્માણ્ડં પરિકીર્તિતમ્

સૂત ઉવાચ ॥
અયમેવ મયાઽકારિ પ્રશ્નો વ્યાસાય ધીમતે ॥
તતઃ સર્વપુરાણાનાં મયા નિર્વચનં શ્રુતમ્

એવં વ્યાસસમુત્પન્નઃ સત્યવત્યાં પરાશરાત્ ॥
પુરાણસંહિતાશ્ચક્રે મહાભારતમુત્તમમ્

પરાશરેણ સંયોગઃ પુનઃ શન્તનુના યથા ॥
સત્યવત્યા ઇવ બ્રહ્મન્નઃ સંશયિતુમર્હસિ

સકારણેયમુત્પત્તિઃ કથિતાશ્ચર્ય્યકારિણી ॥
મહતાં ચરિતે ચૈવ ગુણા ગ્રાહ્યા વિચક્ષણૈઃ

ઇદં રહસ્યં પરમં યઃ શૃણોતિ પઠત્યપિ ॥
સ સર્વપાપનિર્મુક્ત ઋષિલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પઞ્ચમ્યામુમાસંહિતાયાં વ્યાસોત્પત્તિવર્ણનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ