શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.5.17

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
અથ દૈત્યા મહાવીર્યાશ્શૂલૈઃ પરશુપટ્ટિશૈઃ ॥
નિજઘ્નુસ્સર્વદેવાંશ્ચ ભયવ્યાકુલમાનસાન્

દૈત્યાયુધૈઃ સમાવિદ્ધદેહા દેવાસ્સવાસવાઃ ॥
રણાદ્વિદુદ્રુવુસ્સર્વે ભયવ્યાકુલમાનસાઃ

પલાયનપરાન્દૃષ્ટ્વા હૃષીકેશસ્સુરાનથ ॥
વિષ્ણુર્વૈ ગરુડારૂઢો યોદ્ધુમભ્યાયયૌ દ્રુતમ્ ॥ ૩
સુદર્શનેન ચક્રેણ સર્વતઃ પ્રસ્ફુરન્રુચા ॥
સુશોભિતકરાબ્જશ્ચ રેજે ભક્તાભયંકરઃ

।
શંખખડ્ગગદાશાર્ઙ્ગધારી ક્રોધસમન્વિતઃ ॥
કઠોરાસ્ત્રો મહાવીરસ્સર્વયુદ્ધવિશારદઃ

ધનુષં શાર્ઙ્ગનામાનં વિસ્ફૂર્ય્ય વિનનાદ હ॥
તસ્ય નાદેન ત્રૈલોક્યં પૂરિતં મહતા મુને

શાર્ઙ્ગનિસ્સૃતબાણૈશ્ચ દિતિજાનાં શિરાંસિ વૈ॥
ચકર્ત્ત ભગવાન્ વિષ્ણુઃ કોટિશો રુટ્ સમાકુલઃ

અથારુણાનુજજવપક્ષવાતપ્રપીડિતાઃ ॥
વાત્યાધિવર્ત્તિતા દૈત્યા બભ્રમુઃ ખે યથા ઘનાઃ

તતો જલંધરો દૃષ્ટ્વા દૈત્યાન્વાત્યાપ્રપીડિતાન્ ॥
ચુક્રોધાતિ મહાદૈત્યો દેવવૃન્દભયંકરઃ

મર્દ્દયંતં ચ તં દૃષ્ટ્વા દૈત્યાન્ પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ॥
યોદ્ધુમભ્યાયયૌ વીરો વેગેન હરિણા સહ

સ ચકાર મહાનાદં દેવાસુરભયંકરમ્ ॥
દૈત્યાનામધિપઃ કર્ણા વિદીર્ણાઃ શ્રવણાત્તતઃ

ભયંઙ્કરેણ દૈત્યસ્ય નાદેન પૂરિતં તદા ॥
જલંધરસ્ય મહતા ચકમ્પે સકલં જગત્

તતસ્સમભવદ્યુદ્ધં વિષ્ણુદૈત્યેન્દ્રયોર્મહત્ ॥
આકાશં કુર્વતોર્બાણૈસ્તદા નિરવકાશવત્

તયોશ્ચ તેન યુદ્ધેન પરસ્પરમભૂન્મુને ॥
દેવાસુરર્ષિસિદ્ધાનાં ભીકરેણાતિવિસ્મયઃ

વિષ્ણુર્દૈત્યસ્ય બાણૌઘૈર્ધ્વજં છત્રં ધનુશ્શરાન્ ॥
ચિચ્છેદ તં ચ હૃદયે બાણેનૈકેન તાડયન્

તતો દૈત્યસ્સમુત્પત્ય ગદાપાણિસ્ત્વરાન્વિતઃ ॥
આહત્ય ગરુડં મૂર્ધ્નિ પાતયામાસ ભૂતલે

વિષ્ણું જઘાન શૂલેન તીક્ષ્ણેન પ્રસ્ફુરદ્રુચા ॥
હૃદયે ક્રોધસંયુક્તો દૈત્યઃ પ્રસ્ફુરિતાધરઃ

વિષ્ણુર્ગદાં ચ ખડ્ગેન ચિચ્છેદ પ્રહસન્નિવ ॥
તં વિવ્યાધ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈશ્શાર્ઙ્ગં વિસ્ફૂર્ય દૈત્યહા

વિષ્ણુર્જલંધરં દૈત્યં ભયદેન શરેણ હ ॥
ક્રોધાવિષ્ટોઽતિતીક્ષ્ણેન જઘાનાશુ સુરારિહા

આગતં તસ્ય તં બાણં દૃષ્ટ્વા દૈત્યો મહાબલઃ ॥
છિત્ત્વા બાણેન વિષ્ણું ચ જઘાન હૃદયે દ્રુતમ્

કેશવોઽપિ મહાબાહું વિક્ષિપ્તમસુરેણ તમ્॥
શરં તિલપ્રમાણેન ચ્છિત્ત્વા વીરો નનાદ હ

પુનર્બાણ સમાધત્ત ધનુષિ ક્રોધવેપિતઃ ॥
મહાબલોઽથ બાણેન ચિચ્છેદ સ શિલીમુખમ્

વાસુદેવઃ પુનર્બાણં નાશાય વિબુધદ્વિષઃ॥
ક્રોધેનાધત્ત ધનુષિ સિંહવદ્વિનનાદ હ

જલંધરોઽથ દૈત્યેન્દ્રઃ કોપચ્છિન્નાધરો બલી ॥
શરેણ શ્વેન શાર્ઙ્ગાખ્યં ધનુશ્ચિચ્છેદ વૈષ્ણવમ્

પુનર્બાણૈસ્સુતીક્ષ્ણૈશ્ચ જઘાન મધુસૂદનમ્ ॥
ઉગ્રવીર્યો મહાવીરો દેવાનાં ભયકારકઃ

સ ચ્છિન્નધન્વા ભગવાન્કેશવો લોકરક્ષ કઃ ॥
જલંધરસ્ય નાશાય ચિક્ષેપ સ્વગદાં પરામ્

સા ગદા હરિણા ક્ષિપ્તા જ્વલજ્જ્વલનસન્નિભા॥
અમોઘગતિકા શીઘ્રં તસ્ય દેહે લલાગ હ

તયા હતો મહાદૈત્યો ન ચચાલાપિ કિંચન॥
જલંધરો મદોન્મત્તઃ પુષ્પમાલાહતો યથા

તતો જલંધરઃ ક્રોધી દેવત્રાસકરોઽક્ષિપત્ ॥
ત્રિશૂલમનલાકારં હરયે રણદુર્મ્મદઃ

અથ વિષ્ણુસ્તત્ત્રિશૂલં ચિચ્છેદ તરસા દ્રુતમ્॥
નંદકાખ્યેન ખડ્ગેન સ્મૃત્વા શિવપદામ્બુજમ્

છિન્ને ત્રિશૂલે દૈત્યેન્દ્ર ઉત્પ્લુત્ય સહસા દ્રુતમ્ ॥
આગત્ય હૃદયે વિષ્ણું જઘાન દૃઢમુષ્ટિના

સોપિ વિષ્ણુર્મહાવીરોઽવિગણય્ય ચ તદ્વ્યથામ॥
જલંધરં ચ હૃદયે જઘાન દૃઢમુષ્ટિના

તતસ્તૌ બાહુયુદ્ધેન યુયુધાતે મહાબલૌ॥
બાહુભિર્મુષ્ટિભિશ્ચૈવ જાનુભિર્નાદયન્મહીમ્

એવં હિ સુચિરં યુદ્ધં કૃત્વા તેનાસુરેણ વૈ॥
વિસ્મિતોઽભૂન્મુનિશ્રેષ્ઠ હૃદિ ગ્લાનિમવાપ હ

અથ પ્રસન્નો ભગવાન્માયી માયાવિદાં વરઃ ॥
ઉવાચ દૈત્યરાજાનં મેઘગંભીરયા ગિરા

વિષ્ણુરુવાચ ॥
ભોભો દૈત્યવરશ્રેષ્ઠ ધન્યસ્ત્વં રણદુર્મદઃ ॥
મહાયુધવરૈર્યત્ત્વં ન ભીતો હિ મહાપ્રભુઃ

એભિરેવાયુધૈરુગ્રૈર્દૈત્યા હિ બહવો હતાઃ ॥
મહાજૌ દુર્મદા વીરાશ્છિન્નદેહા મૃતિં ગતાઃ

યુદ્ધેન તે મહાદૈત્ય પ્રસન્નોઽસ્મિ મહાન્ભવાન્ ॥
ન દૃષ્ટસ્ત્વત્સમો વીરસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

વરં વરય દૈત્યેન્દ્ર પ્રીતોઽસ્મિ તવ વિક્રમાત્ ॥
અદેયમપિ તે દદ્મિ યત્તે મનસિ વર્તતે

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વિષ્ણોર્માયાવિનો હરેઃ ॥
પ્રત્યુવાચ મહાબુદ્ધિર્દૈત્યરાજો જલંધરઃ

જલંધર ઉવાચ ॥
યદિ ભાવુક તુષ્ટોઽસિ વરમે તન્દદસ્વ મે ॥
મદ્ભગિન્યા મયા સાર્ધં મદ્ગેહે સગણો વસ

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
તદાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય મહાદૈત્યસ્ય ખિન્નધીઃ॥
તથાસ્ત્વિતિ ચ દેવેશો જગાદ ભગવાન્ હરિઃ

ઉવાસ સ તતો વિષ્ણુસ્સર્વદેવગણૈસ્સહ॥
જલંધરં નામ પુરમાગત્ય રમયા સહ

અથો જલંધરો દૈત્યસ્સ્વભગિન્યા ચ વિષ્ણુના ॥
ઉવાસ સ્વાલયં પ્રાપ્તો હર્ષાકુલિતમાનસઃ

જલંધરોઽથ દેવાનામધિકારેષુ દાનવાન્ ॥
સ્થાપયિત્વા સહર્ષસ્સન્પુનરાગાન્મહીતલમ્

દેવગંધર્વસિદ્ધેષુ યત્કિંચિદ્રત્નસંચિ તમ્ ॥
તદાત્મવશગં કૃત્વાઽતિષ્ઠત્સાગરનંદનઃ

પાતાલભવને દૈત્યં નિશુંભં સુમહાબલમ્ ॥
સ્થાપયિત્વા સ શેષાદીનાનય દ્ભૂતલં બલી

દેવગંધર્વસિદ્ધૌઘાન્ સર્પરાક્ષસમાનુષાન્ ॥
સ્વપુરે નાગરાન્કૃત્વા શશાસ ભુવનત્રયમ્

એવં જલંધરઃ કૃત્વા દેવાન્સ્વવશવર્તિનઃ ॥
ધર્મેણ પાલયામાસ પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્

ન કશ્ચિદ્વ્યાધિતો નૈવ દુઃખિતો ન કૃશસ્તથા॥
ન દીનો દૃશ્યતે તસ્મિન્ધર્માદ્રાજ્યં પ્રશાસતિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે દ્વિતીયાયાં રુદ્રસંહિતાયાં પઞ્ચમે યુદ્ધખણ્ડે જલંધરોપાખ્યાને વિષ્ણુજલંધરયુદ્ધવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ