શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.3

અથ દ્વિતીયાયા રુદ્રસંહિતાયાસ્તૃતીય: પાર્વતીખણ્ડ:

૧ સત્યા હિમાલયોદરે જન્મધારણનિમિત્તકથનં, નારદોપદેશતશ્ચ પાર્વત્યાઃ પુનઃ શિવપ્રાપ્તિકથનં, હિમગિરેર્દ્વૈરૂપ્યનિરૂપણં, તેન ચ પિતૃકન્યકાયાં મેનાયા વિવાહાદિકથનમ્ ।
૨ મેનોત્પતિપ્રસંગાત્તિસૃણાં મેનકાદિપિતૃકન્યાનાં સનકાદિમુનિભ્યઃ શાપપ્રાપ્તિઃ, પ્રસન્નેભ્યસ્તેભ્યશ્ચ પુનઃ શાપનિર્મુક્તિપ્રકારસ્ય વર્ણનમ્ ।
૩ પાર્વત્યુત્પાત્તશિવપ્રાપ્તિકથાપ્રશ્નપ્રસંગે હિમવદ્ ગૃહે વિષ્ણ્વાદીનાં ગમનં તત્કૃતશિવસ્તુતિવર્ણનં ચ ।
૪ સતીવિરહજરુદ્રરોદનશ્રવણજાતદુઃખાનાં દેવાનાં દેવ્યાઃ સ્વરૂપદર્શનં, હિમવન્મેનાપ્રાર્થનાચ્ચ ત્વદ્ગૃહે મદાવિર્ભાવ ઇતિ તદુક્તિઃ, દેવકાર્યસંપાદનપ્રકારવર્ણનં ચ ।
૫ મેનારુદ્રતપોવર્ણનમ્, મેનાયાઃ શિવાયા જન્મકથનમ્, મેનાયાઃ શક્તિપ્રસાદાચ્છતપુત્રપ્રાપ્તિરૂપવરપ્રાપ્તિ: ।
૬ પાર્વત્યા મેનાયાઃ જન્મપ્રકારકથનમ્ ।
૭ પાર્વત્યા જન્મનિમિત્તસ્ય હિમવત્કૃતમહોત્સવસ્ય વર્ણનં, નામકરણસંસ્કારોત્તરં તસ્યા બાલક્રીડાવર્ણનં ચ ।
૮ સ્વકન્યાયાઃ પ્રારબ્ધાદિકં નારદાચ્છ્રુત્વા દિગંબરવિરક્તપતિપ્રાપ્તિરૂપં સ્વકન્યાદુર્દેવં ચ વિચિન્ત્ય દુઃખિતસ્ય હિમવતો નારદેન સહ સંભાષણમ્ ।
૯ યોગ્યવરોપલબ્ધ્યૈ પિત્રોઃ પાર્વત્યૈ શિવારાધાનોપદેશઃ, શિવસ્ય સ્વપ્ને અવિર્ભાવઃ, શ્રીરુદ્રસ્ય પાર્વતીપ્રાત્યૈ હિમિગિરિગમનં પાર્વત્યાશ્ચ તત્સેવાયાં નિયોગાદિરવર્ણિ ।
૧૦ પાર્વતીપ્રાપ્ત્યૈ તપશ્ચરતો રુદ્રસ્વભાલોત્પન્નધર્મવિદોભૌમોત્પત્તિઃ, સ્ત્રીરૂપિણ્યા ભૂમ્યાસ્વસ્તનદાનાદિના વર્ધિતસ્ય તસ્ય શિવકૃપયા ગ્રહત્ત્વપ્રાપ્તિશ્ચ વર્ણિતા ।
૧૧ગણૈઃ સહ શિવાં મનસિ નિધાય હિમગિરૌ રુદ્રસ્ય તપઃ સ્થિતિઃ, તત્ર હિમાચલસ્ય શિવદર્શનસંભાષણાદિવર્ણનં ચ ।
૧૨ એકદા પાર્વત્યા સાકં શિવદર્શનાયાગતસ્ય હિમગિરે: કન્યયા સહ ત્વયા કદાપિ નાગંતવ્યમિતિ શિવોક્તૌ ગિરિકૃત વિનયપ્રકાશઃ ।
૧૩ સાંખ્યવેદાંતાભિપ્રાયેણ શિવશક્ત્યોર્વિવાદોત્તરં ગિરિજાયા: સ્વસેવાયાં શિવાજ્ઞા ચિરમેકત્ર સ્થિતયોઃ શિવશક્ત્યોર્વિકારોત્પાદનાય દેવૈ: પ્રેષિતસ્ય કામસ્ય શિવકૃતદાહવર્ણનમ્ ।
૧૪ તારકાસુરોત્પત્તિપ્રસંગાદ્વજ્રાંગોત્પત્તિઃ, પુત્રાર્થં તસ્ય તપશ્ચરણેન પ્રસન્નાદ્વિધેર્વરપ્રાપ્તિશ્ચ ।
૧૫ તારકોત્પત્તિસમય પ્રસંગાદરિષ્ટસ્વરૂપવિવરણમ્ । તસ્ય ચોગ્રતપસા દેવાદીનાં ભયપ્રાપ્તિઃ, બ્રહ્મણઃ સકાશાત્તારકાસુરસ્ય વરદ્વયપ્રાપ્તિઃ, ભયાત્સર્વ દેવૈસ્તસ્ય સ્વસ્વૈશ્વર્યપ્રદાનં ચ ।
૧૬તારકત્રસ્તો દેવાનાં બ્રહ્મણે સ્વદુ:ખકથનમ્, શિવ પુત્રં વિના તદ્ધનને સર્વેષામશક્યત્વકથનોત્તરં હૈમવત્યા શિવસ્ય વિહિરુચ્યુત્પાદનત્યનાદખિલં દેવકાર્યં સંપત્સ્યત ઇત્યાદિપ્રકારેણ દેવાનાં બ્રહ્મકૃતસાંત્વનવર્ણનમ્ ।
૧૭ શક્રસ્ય કામમાહય તચ્છક્તિવર્ણનપૂર્વકં તસ્મૈ શિવશક્ત્યોર્વિવાહે પુત્રોત્પત્ત્યા તારકવધાદિસ્વકાર્યનિરૂપણં, કામસ્ય ચ હરજયે પ્રતિજ્ઞાય શિવનિકટગમનમ્ ।
૧૮ કામકૃત પાર્વતીવિષયકશિવમોહવર્ણનમ્ ।
૧૯ ક્રુદ્ધસ્ય હરસ્ય તૃતીયનેત્રોત્પન્નાગ્નિના કામદાહ વર્ણનમ્ । દેવપ્રાર્થનયા પુનઃ સંજીવનોક્તિશ્ચ ।
૨૦ કામદહનોત્તરં વાડવરૂપેણ શિવનેત્રોત્પન્નવહ્નિ જ્વાલાયાઃ સાગરગમનં, બ્રહ્માનુજ્ઞયા ચ સા સાગરેણ સ્વીકૃતા ।
૨૧ કામદાહોત્તરમંતર્હિતે શિવે હૈમવત્યાઃ શિવવિરહદુઃખવર્ણનમ્ નારદાત્પંચાક્ષરમંત્રોપદેશપ્રાપ્તેર્વર્ણનમ્ ।
૨૨ પુનશ્ચ શિવપ્રાપ્તયે પિત્રોરનુજ્ઞયા પાર્વત્યા મુનિ દુષ્કરં તપોઽકારિ ।
૨૩ પાર્વતીતપોગ્નિના ત્રૈલોક્યદાહપ્રસંગાદ્ભીતાનાં દેવાનાં બ્રહ્મલોકગમનં, વિષ્ણુના સાર્ધં ચ પાર્વતોતપસ્થાનાવલોકનોત્તરં શિવસંનિધિપ્રાપ્તિ વર્ણનં ચ ।
૨૪ બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદ્યાગ્રહાત્પાર્વતીપાણિગ્રહસ્ય શિવકૃત સ્વીકારવર્ણનમ્ ।
૨૫ શિવસ્મરણાત્સપ્તર્ષ્યાગમને પાર્વતીચ્છલાય તેષાં નિયોગઃ, નારદવાક્યવિશ્વાસોઽનર્થકર ઇતિ તૈરાગત્યોક્તાઽપિ ન ચચાલ સ્વમતાત્પાર્વતીતિ ।
૨૬ પાર્વતીનિશ્ચયપરીક્ષાર્થં જટિલસ્વરૂપેણાગતસ્ય શિવસ્ય શિવયા સંવાદ: ।
૨૭ પાર્વત્યા નિશ્ચયં દૃષ્ટ્વા પૂર્વજન્મન્યુનુભૂતેઽપિ નિરિચ્છશિવસંબંધાત્સ્વદેહપાતપ્રસંગે તત્પ્રાપ્ત્યર્થં યાતમાનાં ત્વાં ધિગિત્યેવં પ્રતારણપ્રવૃત્તો જટિલ: ।
૨૮ પાર્વત્યા દૃઢનિશ્ચયેન તુષ્ટઃ શિવસ્તાં નિજરૂપં પ્રદર્શ્ય ત્વાં સ્વીકરિષ્યે ઇત્યૂચે।
૨૯ મયા પૂર્વં દક્ષેણ કન્યાદાનસમયે ગ્રહા: સમ્યડ્ન પૂજિતા ઇતિ હેતોર્વિયોગપ્રસંગોઽનુભૂત તથા ઇતૌત્તરં મા ભૂદતસ્ત્વયા વિધિના હિમાલયાન્મત્પ્રાપ્તિઃ સંપાદનીયેત્યાદિપાર્વત્યુક્તિઃ ।
૩૦ શિવાંતર્ધાનંતરં મહોત્વસપૂર્વકં શિવાય સ્વપિતૃગૃહાગમનવર્ણનમ્ ।
૩૧ શિવયોર્વિવાહનિશ્ચયં શ્રુત્વા હિમાચલસ્યાનેન મોક્ષપ્રાપ્ત્યા પૃથિવ્યા મહતીહાનિરિતિ મત્વા તદઘટનાય દેવાનાં પ્રયત્નવર્ણનમ્ ।
૩૨ જટિલરૂપશિવવાક્યાદ્ભિન્નહૃદયાયા મેનાયા: શિવાય સ્વકન્યાઽપ્રદાને દુરાગ્રહઃ, શિવાજ્ઞયા ચ સપ્તર્ષીણાં હિમાલયસદનાગમનઞ્ચ ।
૩૩ પુનશ્ચારુન્ધતી સહિતસપ્તર્ષીણામનેકેતિહાસકથનેન હિમવન્મેનયોઃ સાંત્વનમ્ ।
૩૪ શિવયોર્વિવાહપ્રસંગેન વશિષ્ઠેનારણ્યેતિહાસકથનમ્ ।
૩૫ એતત્પ્રસંગેનૈવ પદ્માપિપ્પલાદચરિતવર્ણનમ્ ।
૩૬ વશિષ્ઠવચનાનંતરં સર્વેષાં શૈલાનામપિ સંમત્યા શિવાય કાલીપ્રદાને હિમાલયસ્ય નિશ્ચયવર્ણનં સપ્તર્ષીણાં શિવવિઆહઘટના સાધયિત્વા સ્વલોકગમનવર્ણનં ચ ।
૩૭-૩૮ સ્વબંધુસંમત્યા શિવં પ્રતિ હિમગિરે: પત્રિકાલેખનં શિવકૃતતત્સ્વીકાર: વિવાહાર્થં સર્વપર્વતાગમનં, વિવાહસામગ્રીવર્ણનં ચ ।
૩૯ વિશ્વકર્મણ: વિવાહમણ્ડપરચનાકૌશલ્યવર્ણનં તથા દેવાદિકાનાં નિવાસાર્થં સ્થલનિર્માણવર્ણનમ્ ।
૪૦ નારદદ્વારા બ્રહ્માદીનાં શિવનિમંત્રિતાનાં કૈલાસાગમનવર્ણનં તૈશ્ચ સહ હિમગિરિગૃહે શિવસ્યાગમનવર્ણનઞ્ચ ।
૪૧ વિવાહમંડપે વિશ્વકર્મણશ્ચાતુર્યેણ મોહિતાનાં દેવાનાં ભયોત્પતિતપત્રિવારણપ્રકારવર્ણનમ્ ।
૪૨ શિવસ્ય ગિરીણાં ચોપવિવાહસ્થલોત્સવ વર્ણનમ્ ।
૪૩ સ્વકન્યાવરં શિવં દ્રષ્ટુમાગતાયાં મેનાયાં મોહનાય શિવકૃતલીલાવર્ણનમ્ ।
૪૪ શિવલીલામોહિતાયા મેનાયા મોહનિવારણ કથનમ્ ।
૪૬ સર્વસ્ત્રીગણૈઃ સહ મેનયા મંડપદ્વારપ્રાપ્તવરસ્ય નીરાજનાવર્ણનમ્ ।
૪૭ હિમાલયમંડપે વરરૂપશિવસ્ય સુરાદિભિઃ સહ પ્રવેશપ્રકારકથનમ્ ।
૪૮ શિવાશિવયોવિવાહવિધિકથનં કન્યાદાનાદિપ્રકારવર્ણનઞ્ચ ।
૪૯ વિવાહહોમાદિસકલસંસ્કારાદિવર્ણનમ્ ।
૫૦ વિવાહમહોત્સવે લૌકિકરીત્યા સ્ત્રીવિનોદવર્ણનમ્ ।
૫૧ શિવં શક્તિયુતં વિલોક્ય કામસંજીવનાય રતિ પ્રાર્થના, કામસ્ય વિષ્ણુસમીપગમને શિવાજ્ઞાકામસંજીવનપ્રકારકથનં ચ ।
૫૨ હિમાલયગૃહે વરપક્ષીયજનભોજનસમારંભવર્ણનમ્ ।
૫૩ શિવયોર્વિવાહમહોત્સાહે દ્વિત્રદિનોત્સાહવર્ણનમ્ ।
૫૪ વધૂવરયોર્યાત્રાપ્રસંગે મેનાયાઃ પાર્વત્યૈ શિક્ષણમિષેણ પતિવ્રતાધર્મવર્ણનમ્ । લૌકિકરીત્યા વિવાહકૃત્યં સર્વં નિર્વર્ત્ય શિવયો કૈલાસગમનવર્ણનમ્ ।
ઇતિ દ્વિતીયાયા રુદ્રસંહિતાયાસ્તૃતીયઃ પાર્વતીખણ્ડ: