શિવ પુરાણ · અધ્યાય 2.2

અથ દ્વિતીયા રુદ્રસંહિતાયા દ્વિતીયઃ સતીખણ્ડઃ
૧ રુદ્રબ્રહ્માણં સંધ્યાખ્યસ્વસુતારૂપદર્શનેન મોહિતં દૃષ્ટ્વા દક્ષાદ્યૈસ્તત્પુત્રૈઃ સહ તં નિર્ભત્સ્ય સ્વસ્થાનં ગતેઽમર્ષિતબ્રહ્મણો રુદ્રમોહાર્થપ્રલયકરણમ્ । હઠાચ્છક્ત્યુત્પાસનયા રુદ્રમોહાય સ્વસુતાદ્દક્ષાત્સતીનામકકન્યોત્પાદનં તયા સહ રુદ્રસ્ય વિવાહઃ । તયા રમમાણસ્ય રુદ્રસ્ય દક્ષેણ વિરોધસ્તત્સંબંધેન રુદ્રરહિતદક્ષયજ્ઞારંભઃ તસ્મિન રુદ્રભાગાનવલોકાત્સતીકોપેન યજ્ઞવિધ્વંસઃ, પુનઃ સંધાનં, જ્વાલામુખ્યુત્પત્ત્યાદિવર્ણનમ્
૨ નિર્ગુણશિવસ્ય દ્વિરૂપભવનં તતસ્તસ્ય રુદ્રાદિત્રિધાભવનમ, શ્રષ્ટુબ્રહ્મણઃ સકાશાત્ સુરાસુરનરાદિપ્રજાનાં પ્રજાપતીનાં ચાવિર્ભાવઃ, ,પ્રસન્નમનસ્કવિધાસકાશાત્સંમોહિનીસંધ્યોત્પત્ત્યુક્તિઃ, મદનોત્પત્તિતત્સ્વરૂપૈષ્વર્યં દાનાદિવર્ણનમ્ ।
૩ બ્રહ્મણઃ સકાશાત્કામસ્ય નામકર્માદ્યૈશ્વર્યપ્રાપ્તૌ તેન વિધિતત્પુત્રોપરિ સાક્ષાત્પ્રયોગકરણાત્પિતૃ સર્ગોત્પત્તિમવલોક્ય ક્રુદ્ધસ્ય બ્રહ્મણ: શાપપ્રાપ્તિન્મોચનાદિવર્ણનમ્ ।
૪ દક્ષકન્યયા રત્યા સહ મદનસ્ય વિવાહવર્ણનમ્ । રતિરૂપવર્ણનમ્ । શિવમાયામોહેન કામશાપવિસ્મરણાત્સ્વકન્યાયા યોગ્યવરપ્રાપ્તિજન્યાનંદાદિવર્ણનઞ્ચ ।
૫ સંઘ્યાયાસ્તપસ્તુષ્ટ શિવાદનેકવરલાભઃ પૂર્વરૂપત્યાગશ્ચ, અન્યદપિ તચ્ચરિત્રવર્ણનમ્ ।
૬ સંઘ્યાકૃતતપસ્તુષ્ટશિવસ્ય સંધ્યાકૃતસ્તોત્રવર્ણનં, શિવપ્રસાદાત્તસ્યા અનેકવરપ્રાપ્તિઃ ।
૭ સંધ્યાયા મેધાતિથિસત્રગમનં તત્રાલક્ષિતત્વેન શરીરત્યાગાત્સૂર્યલોકગમનં, તતસ્તસ્ય, અરુંધતીનામપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, વશિષ્ઠેન તસ્યા વિવાહઃ, તયોઃ શક્ત્યાદિપુત્રોત્પત્તિઃ ।
૮ રુદ્રોપહાસરુષ્ટનારદસંતોષાર્થં રુદ્રસંમોહનાય પ્રેષિતયોઃ કામરત્યોર્વસંતાદિસહચરસાધનેન કામસ્ય રુદ્રલોકપ્રયાણવર્ણનમ્ ।
૯ વસંતાદિસામગ્રીયુક્તસ્યાપિ મદનસ્ય રુદ્રમોહનાશક્તત્વેન વિમનસ્કત્વવર્ણનં, પુનશ્ચ વિધેરાજ્ઞયા મારનામકગણૈઃ સહ યત્ર યત્ર શિવગમનં તત્ર તત્ર ગચ્છતો મદનસ્ય શ્રમવૈફલ્યાત્સ્વલોકગતિ: ।
૧૦અમોહિતશિવકામસ્વધામગતૌ ખિન્નવિધેર્વિષ્ણુસ્તુતિઃ, શિવમહિમસ્મૃતિદાનેન વિષ્ણુકૃતવિધેર્બોધઃ, શક્તિરવતારગ્રહણે તદશ્ચર્યાયાં દક્ષસ્ય પ્રવર્તનેન શક્તિપ્રાકટયાચ્છિવવિવાહાદિસંભવોપાયસૂચનવર્ણનમ્ ।
૧૧ હર્યુપદિષ્ટવિધિસ્તુત્યાઽવિર્ભૂય શિવા દક્ષાદુત્પદ્ય રુદ્રે મોહયિષ્યામીતિ વિધયે વરં દદૌ ।
૧૨ બ્રહ્મપ્રેરિતશક્ત્યારાધનપ્રવૃત્તદક્ષસ્ય બહુકાલેન શક્તિદર્શનમ્, મત્કન્યાત્વેન રુદ્ર મોહયેતિ દક્ષયાચ્ઞ્ચોક્તિઃ ।
૧૩ બ્રહ્મનિદેશેન પ્રજાસર્ગે પ્રવૃત્તસ્ય દક્ષસ્ય બ્રહ્મોક્ત્યા અસિક્નીનામકપંચજનકન્યયા વિવાહઃ । મૈથુનધર્મણોત્પાદિતાનાં દક્ષપુત્રાણાં નારદસ્ય નિવૃત્તિ માગોંપદેશેન વૈરાગ્યપ્રાપ્તિ; તન્નારદકર્માસહિષ્ણોર્દક્ષાન્નારદસ્ય શાપપ્રાપ્ત્યાદિવર્ણનમ્।
૧૪ દક્ષસ્ય ષષ્ઠિકન્યાસર્ગાણાં વર્ણનં, તાસાં વિવાહાદિવર્ણનં ચ, તતો દક્ષગૃહે સાક્ષાચ્છિવશક્તિપ્રાદુર્ભાવમહોત્સવર્ણનં, શક્તિવાલબાલનાદ્યુક્તિશ્ચ ।
૧૫ બ્રહ્માનારદાભ્યાં સદૃશવરપ્રાપ્તિરૂપવરોપલબ્ધ્યનંતરં માત્રનુજ્ઞયા સત્યા દ્વાદશમાસાત્મકશિવાર્ચનવ્રતાચરણં વિષ્ણ્વાદિસર્વદેવાનાં ચ તદવલોકનેનાનંદવર્ણનમ્ । સસ્ત્રીકયોર્વિધિવિષ્ણ્વોઃ શિવલોકગમનં તત્સ્તોત્રકરણં ચ ।
૧૬ સ્વાગમનપ્રયોજનકથનાનંતર યુક્તસ્ત્રીસ્વીકરણં વિના સૃષ્ટયસમ્ભવે ઇતિ બ્રહ્મહરિભ્યોઽમુક્તસંગસ્યાપિ શિવસ્ય તયોરાગ્રહાદ્વિવાહસ્વીકારસ્ય વર્ણનમ્ ।
૧૭ દક્ષકન્યાયા નંદાવ્રતપૂર્ત્યુત્તરં શિવસ્ય દર્શનં તન્મનોભિલષિતપ્રાપ્તિવર્ણનં, બ્રહ્મણા સહ દક્ષગૃહે રથેન શિવસ્યાગમનાદિવર્ણનં ચ ।
૧૮ વિષ્ણ્વાદિદેવૈર્મરીચ્યાદિ ઋષિગણૈઃ સહ શિવસ્ય સતીવરણાર્થં દક્ષગૃહગમનં, શિવસતી વિવાહ વર્ણનં ચ ।
૧૯સતીશિવવિવાહોત્સવે સતીરૂપાવલોકનેન બ્રહ્મસ્તદ્વિષયકકામુકત્વર્ણનં, અનુરોધાચ્છિવસ્ય વિધિહને પ્રાવૃત્તિઃ, વિષ્ણુપ્રાર્થનયા ચ બ્રહ્મવધ નિવૃત્તિઃ ।
૨૦ સતીશિવવિવાહોત્સવે બ્રહ્મણો વિરૂપતાવર્ણનં, પુનશ્ચ મર્ત્યલોકે ચ તદ્રૂપેણૈવ બ્રહ્મણઃ પૂજ્યતાપ્રાપ્તિરૂપવરલાભવર્ણનમ્ ।
૨૧ સતીશિવકૈલાસગમનં, તત્ર ચા લૌકિકચેષ્ટયા તયોર્વિહરણમ્ ।
૨૨ પર્જન્યકાલે નિલયનિર્માણાય સત્યા પ્રેરિતસ્ય શિવસ્ય મત્સ્થાને મેઘાનાં ગત્યભાવ ઇત્યુક્તિઃ । સતીચ્છયા હિમાલયે શિવયોઃ ક્રીડાયા વર્ણનમ્ ।
૨૩ વિષયોપભોગાજ્જાતવિરાગાયા: શિવાયા લોકશિક્ષણાર્થ સભેદસ્વરૂપભક્તિભાવકથનં તથા મોક્ષાદ્યનેકશાસ્ત્રોદ્દેશકથનં ચ ।
૨૪ લીલયા પૃથિવ્યામટતો: સતીશિવયોર્વને વિરહિણં રામં પ્રણમન્તં શિવમવલોક્ય શંકિતાયાઃ સત્યા રામપરીક્ષાયા વર્ણનમ્ ।
૨૫ શિવસતી વિયોગકારણવર્ણનમ્ ।
૨૬ રામપરીક્ષાર્થં સીતારૂપેણ ગતાયાઃ સત્યાઃ રામમોહાયોગાત્પશ્ચાત્તાપઃ, વિષ્ણવે શિવસ્વાધિકારાર્પણમ્, સત્રે દક્ષશિવયોર્વિરોધકારણવર્ણનં ચ ।
૨૭ દક્ષપ્રજાપતે રુદ્રભાગરહિતયજ્ઞે દેવાદીનામાગતિઃ તત્ર રુદ્રમદૃષ્ટ્વા દધીચે યજ્ઞવાટાન્નિર્ગમનમ્, તત્પક્ષપાતિબ્રાહ્મણનામપિ નિર્ગમે શિવવિધિનો યજ્ઞપ્રવૃત્તિરેવેતિ વર્ણનમ્ ।
૨૮ ગંધમાદને સખીજનસહિતાયાઃ સત્યા રોહિણ્યા સહ ચંદ્રસ્ય દક્ષયજ્ઞગમનમવલોક્ય સ્વગમનેચ્છાપ્રકટનં બોધનેઽપિ સાગ્રહાયૈ શિવાજ્ઞાપ્રદાનમ્ ।
૨૯ દક્ષયજ્ઞે ગતાયાઃ સત્યા દક્ષાદવમાનઃ, સર્વદેવાનાં તત્કૃતતિરસ્કારવર્ણનં, દક્ષાય સત્યયા શિવમાહાત્મ્યકથનં ચ ।
૩૦ સત્યા યોગાત્સ્વેચ્છયા તત્ર દેહત્યાગે કૃતે ભૃગુણા શિવગણેષુ પરાભૂતેષ્વપિ વિઘ્નદર્શનાદ્દેવાદીનાં સાધ્વસોત્પત્તિવર્ણનમ્ ।
૩૧ દક્ષયજ્ઞે દેવવાણીદ્વારા દક્ષકૃતૌ તિરસ્કારદર્શનં ભવિષ્યત્કથનં ચ ।
૩૨ ભુગુપરાજિતસ્વગણદ્વારા સતીદેહત્યાગાદિવૃત્તશ્રવણાત્ક્રુદ્ધસ્ય શિવસ્ય જટાયા વીરભદ્રમહાકાલીજ્વરાદીનાં પ્રાદુર્ભાવઃ, તેભ્યો દક્ષતત્પક્ષીયાણાં સંહારાય શિવાજ્ઞેતિ વર્ણનમ્ ।
૩૩ શિવાજ્ઞયા દક્ષયક્ષસંહારાર્થચલિતયોઃ કાલીવીરભદ્રયોઃ સેનાસમારોહસ્ય વર્ણનમ્ ।
૩૪ કૈલાસાચ્છિવગણૈઃ સહ દક્ષનાશાય નિર્ગતે વીરભદ્રયજ્ઞવાટસ્થાનાં દેવાદીનામુત્પાતદર્શનાદ્ભયોત્પત્તિ:, દેવવાણ્યા શિવનિંદકસ્ય દક્ષસ્ય મહાભયસૂચને વિષ્ણુપ્રાર્થનેત્યુક્તિઃ ।
૩૫ વિષ્ણું પ્રતિ દક્ષસ્ય તદ્વિજ્ઞપ્તિઃ, શિવનિંદકસ્ય રક્ષણે કેષામપિ સામર્થ્યં નેતિ તાત્પર્યગર્ભિતહરેરુક્તિઃ, એતત્કર્મણા તવ વીરભદ્રાન્મૃત્યુરસ્મદાદીનાં ચ મૃત્યુસમશાસનં ભવિષ્યતીતિ ચ તદુક્તિઃ, શિવસામર્થ્યમપ્યવર્ણિતેન ।
૩૬ શિવમાયામોહિતૈર્લોકપાલવીરભદ્રસ્ય સંગ્રામ:, તસ્મિંશ્ચ તેષાં સર્વેષાં પરાભવઃ, તતો વિષ્ણુવીરભદ્રયોઃ સંવાદોત્તરં સંગ્રામોન્મુખત્વાદિકથનમ્
૩૭ વિષ્ણ્વાદિદેવૈવીંરભદ્રાદિશિવગણાનાં સહ દારુણસંગ્રામસ્ય વર્ણનં, તયા ચેદં સર્વં સતીકૃતં મત્વા પરાભૂતાનાં દેવાનાં સ્વસ્વસ્થાનગમનમ્, જયશાલિવીરભદ્રકૃતદેવર્ષિગણાનાં દન્તત્રોટનશ્મશ્રુલુઞ્ચનાદ્યુપદ્રવો યજ્ઞવિધ્વસનં ચ, તતો દક્ષસ્ય દીક્ષિતસ્યાપિ વીરભદ્રકૃતશિરશ્છેદાદિવર્ણનમ્।
૩૮ શિવપ્રભાવજ્ઞવિષ્ણોઃ શિવં વિના દેવૈઃ સહ દક્ષસ્યગમને કારણકથનપ્રસંગેન દધીચર્ષિક્ષુવરાજ્ઞોઃ • સ્વસ્વશ્રૈષ્ઠ્યવિષયકવિવાદ કથનં, ક્ષુવયોઃ સકાશાદ્દધીચેઃ પરાભવઃ, મૃત્યુંજયપ્રભાવાદ્દધીચેરમરત્વપ્રાપ્તિઃ, તસ્માત્પરભૂતસ્ય ક્ષુવયોર્હરેરારાધનાદિવર્ણનમ્ ।
૩૯ દધીચં પ્રતિ દ્વિજરૂપેણ ક્ષુવથુક્ષત્રિયકાર્યાર્થં વિષ્ણોર્ગમનમ્ દધીચવિષ્ણ્વોઃ ક્ષુવનિમિત્તકો મહાન્કલહઃ, દધીચસ્ય શવાદ્વિષ્ણોઃ પરાભવઃ, દધીચ સકાશા વૈ: સહ વિષ્ણો, શાપપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ ।
૪૦ દક્ષપ્રજાપતિનિધનજદુઃખેન ખિન્નસ્યબ્રહ્મણ દેવૈઃ સહ વૈકુંઠગમનં, દક્ષસંજીવનયજ્ઞસંધાનાય દેવૈઃ સહ કૈલાસે વિષ્ણોગમનં કૈલાસવર્ણનં ચ ।

૪૧ સતીવિરહિણોઽપિ શિવસ્ય વિષ્ણુકૃતસ્વાપરાધખ્યાપનપ્રદર્શિકા સ્તુતિઃ ।
૪૨ સ્તુત્યા પ્રસન્નસ્ય શિવસ્ય યજ્ઞસાધનોપાયકથનમ્ ।
૪૩ વીરભદ્રદગ્ધશિરસઃ પ્રજાપતેર્વસ્તશિર: સંધાનાજ્જીવનોપાયકથનં, યજ્ઞાનુસંધાનપ્રકારઃ, સતીખંડશ્રવણપઠનફલાવાપ્તિકથનં ચ । ।
ઇતિ દ્વિતીયાયા રુદ્રસંહિતાયા દ્વિતીય સતીખંડ: ।