શિવ ગીતા · અધ્યાય 14

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્યદિ તે રૂપં સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહમ્ ।
નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્દૃદ્યં નિરઞ્જનમ્

સર્વધર્મવિહીનં ચ મનોવાચામગોચરમ્ ।
સર્વવ્યાપિતયાત્માનમીક્ષતે સર્વતઃ સ્થિતમ્

અઆત્મવિદ્યાતપોમૂલં તદ્રહ્મોપનિષત્પરમ્ ॥
અમૂર્તં સર્વભૂતાત્માકારં કારણકારણમ્

યત્તદદ્રેશયમગ્રાહ્યં તદ્બ્રાહ્યં વા કથં ભવેત્ ॥
અત્રોપાયમજાનાનસ્તેન ભિન્નોઽસ્મિ શંકર

શ્રીશિવ ઉવાચ ॥
ક્ષૃણુ રામ પ્રવક્ષ્યામિ તત્રોપાયં મહાભુજ ।
સગુણોપાસનાભિસ્તુ ચિત્તૈકાગ્ર્યં વિધાય ચ ।
સ્થૂલસૌરામ્ભિકાન્યાયાત્તત્ર ચિત્તં પ્રવર્તયેત્

તસ્મિન્નન્નમયે પિણ્ડે સ્થૂલદેહે તનૂભૃતામ્ ।
જન્મવ્યાધિજરામૃત્યુનિલયે વર્તતે દૃઢા ।
આત્મબુદ્ધિરહંમાનાત્કદાચિન્નૈવ હીયતે

આત્મા ન જાયતે નિત્યો મ્રિયતે વા કથંચન

યજ્જાયતેઽસ્તિ વિપરિણમતે વર્ધતેઽપિ ચ ॥
ક્ષીયતે નશ્યતીત્યેતે ષઙ્ભાવા વપુષઃ સ્મૃતાઃ

આત્મનો ન વિકારિત્વં ઘટસ્થનભસો યથા ।
એવમાત્માઽવપુસ્તસ્માદિતિ સંચિન્તયેદ્બુધઃ

મૂષાનિક્ષિપ્તહેમાભઃ કોશઃ પ્રાણમયો ભવેત્ ॥
ક્ષુત્પિપાસાપરાભૂતો નાયમાત્મા યતો જડઃ

ચિદૂપ આત્મા યેનૈવ સ્વદેહમભિપશ્યતિ ।
અઆત્મૈવ હિ પરં બ્રહ્મ નિર્લેપઃ સુખનીરધિઃ

ન તદશ્નાતિ કિંચૈતન્તદ્યદક્ષાતિ કિંચન

તતઃ પ્રાણમયે કોશે કોશોઽસ્ત્યેવ મનોમયઃ ॥
સ સંકલ્પવિકલ્પાત્મા બુદ્ધીન્દ્રિયસમાયુતઃ । ૧૩ ॥
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો મોહો માત્સર્યમેવ ચ ।
મદક્ષ્ચેત્યરિષડવર્ગો મમતેચ્છાદયોઽપિ વા ।
મનોમયસ્ય કોશસ્ય ધર્મા એતસ્ય તત્ર તુ

યા કર્મવિષયા બુદ્ધિર્વેદશાસ્ત્રાર્ભનિશ્ચિતા ।
સા તુ જ્ઞાનેન્દ્રિયૈઃ સાર્ધ વિજ્ઞાનમયકોશતઃ

ઇહ કર્તૃત્વાભિમાની સ એવ તુ ન સંશયઃ ॥
ઇહામુત્ર ગતિસ્તસ્ય સ જીવો વ્યાવહારિકઃ

વ્યોમાદિસાત્વિકાંશેભ્યો જાયન્તે ધીન્દ્રિયાણિ તુ ।
વ્યોમ્નઃ શ્રોત્રં ભુવો ઘ્રાણં જલાજ્જિહ્વાઽથ તેજસઃ

ચક્ષુર્વાયોસ્ત્વગુત્પન્ના તેષાં ભૌતિકતા તતઃ

વ્યોમાદીનાં સમસ્તાનાં સાત્વિકાંશેભ્ય એવ તુ।
જાયેતે બુદ્ધિમનસી ર્બુંદ્ધિઃ સ્યાન્નિશ્ચયાત્મિકા

વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનિ કમેંન્દ્રિયાણિ તુ ।
વ્યોમાદીનાં રજોંશેભ્યો વ્યસ્તેભ્યસ્તાન્યનુક્રમાત્

સમસ્તેભ્યો રજોંશેભ્યઃ પઞ્ચપ્રાણાદિવાયવઃ ।
જાયન્તે સપ્તદશકમેવં લિઙ્ગશરીરકમ્

એતલ્લિઙ્ગશરીરં તુ તપ્તાયઃપિણ્ડવદ્યતઃ ॥
પરસ્પરાધ્યાસયોગાત્સાક્ષિચૈતન્યસંયુતમ્

તદાનન્દમયઃ કોશો ભોક્ત્ત્ત્રત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
વિદ્યાકર્મફલાદીનાં ભોક્ત્તેહામુત્ર સ સ્મૃત:। ૨૩ ।
યદાઽધ્યાસં વિહાયૈષ સ્વસ્વરૂપેણ તિષ્ઠતિ ॥
અવિદ્યામાત્રસંયુક્તઃ સાક્ષ્યાત્મા જાયતે તદા

દ્રષ્ટાન્તઃકરણાદીનામનુભૂતેઃ સ્મૃતેરપિ ॥
અતોઽન્તઃકરણાધ્યાસાદધ્યાસિત્વેન ચાત્મનઃ । ।
ભોકૃત્વં સાક્ષિતા ચેતિ દ્વૈધં તૈસ્યોપપદ્યતે

આતપશ્ચાપિ તચ્છાયા તત્પ્રકાશે વિરાજતે ।
એકો ભોજયિતા તત્ર ભુઙ્કેઽન્યઃ કર્મણઃ ફલમ્

ક્ષેત્રજ્ઞં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ પ્રગ્રહં તુ મનસ્તથા

ઇન્દ્રિયાણિ હયાન્વિદ્ધિ વિષયાસ્તેષુ ગોચરાઃ ।
ઇન્દ્રિયૈર્મનસા યુક્તં ભોક્તારં વિદ્ધિ પૂરુષમૂ

એવં શાન્ત્યાદિમુક્તઃ સત્રુપાસ્તે યઃ સદા દ્વિજઃ ॥
ઉધ્દાટથોદ્ધાટયૈકમેકં યથેવ કદલીતરોઃ

વલ્કલાનિ તતઃ પશ્ચાલ્લભતે સારમુત્તમમૂ ।
તથૈવ પઞ્ચકોશેષુ મનઃ સંક્રામયન્ક્રમાત્

તેષાં મધ્યે તતઃ સારમાત્માનમપિ વિન્દતિ

એવં મનઃ સમાધાય સંયતો મનસિ દ્વિજઃ ।
અથ પ્રવર્તયેચ્ચિતં નિરાકારે પરાત્મનિ

તતો મનઃ પ્રગૃહ્ણાતિ પરાત્માનં હિ કેવલમ્ ॥
યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમસ્થૂલાદ્યુક્તિગોચરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્શ્રવણેનૈવ પ્રવર્તન્તે જનાઃ કથમ્ ॥
વેદશાસ્ત્રાર્થસંપન્ના યજ્વાનઃ સત્યવાદિનઃ

શૃણ્વન્તોઽપિ તથાત્માનં જાનતે નૈવ કેચન ।
જ્ઞાત્વાપિ મન્વતે મિથ્યા કિમેતત્તવ માયયા

શ્રીશિવ ઉવાચ ।
એવમેવ મહાબાહો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
દૈવી હોષા। ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા

મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે ।
અભક્તા યે મહાબાહો મમ શ્રદ્ધાવિવર્જિતાઃ

ફલં કામયમાનાસ્તે ચૈહિકામુષ્મિકાદિકમ્ ।
ક્ષયિષ્ણ્વલ્પં સાતિશયં તતઃ કર્મફલં મતમ્

તદવિજ્ઞાય કર્માણિ યે કુર્વન્તિ નરાધમાઃ ॥
માતુઃ પતન્તિ તે ગર્ભે મૃત્યોર્વક્રે પુનઃ પુનઃ

નાનાયોનિષુ જાતસ્ય દેહિનો યસ્ય કસ્યચિત્ ।
કોટિજન્માર્જિતૈઃ પુણ્યૈર્મયિ ભક્તિઃ પ્રજાયતે

સ એવ લભતે જ્ઞાનં મદ્ભક્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
નાન્યકર્માણિ કુર્વાણો જન્મકોટિશતૈરપિ

તતઃ સર્વ પરિત્યજ્ય મદ્ભક્તિં સમુદાહર

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય મામેર્ક શરર્ણ વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ

યત્કરોષિ યદક્ષ્નાસિ યજ્જુહોષિ દદાસિ યત્ ।
યત્તપસ્યસિ રામ ત્વં તત્કુરુષ્વ મદર્પણમ્ ॥
તતઃ પરતરં નાસ્તિ ભક્તિર્મયિ રઘૂત્તમ