શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.4.1

૮.૪.૧ અષ્ટાદશસ્તોમેષ્ટકોપધાનમ્
ચતુર્થીં ચિતિમુપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવાસ્તૃતીયાં ચિતિં ચિત્વા સમારોહન્નન્તરિક્ષં વૈ તૃતીયા ચિતિરન્તરિક્ષમેવ તત્સંસ્કૃત્ય સમારોહન્ -

તેઽબ્રુવન્ । ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવન્નિત ઊર્ધ્વમિચ્છતેતિ તે ચેતયમાના એતાં ચતુર્થીં ચિતિમપશ્યન્યદૂર્ધ્વમન્તરિક્ષાદર્વાચીનં દિવસ્તેષામેષ લોકોઽધ્રુવ ઇવાપ્રતિષ્ઠિત ઇવ મનસ્યાસીત્ -

તે બ્રહ્માબ્રુવન્ । ત્વામિહોપદધામહા ઇતિ કિં મે તતો ભવિષ્યતીતિ ત્વમેવ નઃ શ્રેષ્ઠં ભવિષ્યસીતિ તથેતિ તેઽત્ર બ્રહ્મોપાદધત તસ્માદાહુર્બ્રહ્મૈવ દેવાનાં શ્રેષ્ઠમિતિ તદેતયા વૈ ચતુર્થ્યા ચિત્યેમે દ્યાવાપૃથિવી વિષ્ટબ્ધે બ્રહ્મવૈ ચતુર્થી ચિતિસ્તસ્માદાહુર્બ્રહ્મણા દ્યાવાપૃથિવી વિષ્ટબ્ધે ઇતિ સ્તોમાનુપદધાતિ પ્રાણા વૈ સ્તોમાઃ પ્રાણા ઉ વૈ બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવૈતદુપદધાતિ -

યદ્વેવ સ્તોમાનુપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવાઃ પ્રજાપતિમબ્રુવંસ્ત્વામિહોપદધામહા ઇતિ તથેતિ સ વૈ નાબ્રવીત્કિં મે તતો ભવિષ્યતીતિ યદુ હ કિં ચ પ્રજાપતિર્દેવેષ્વીષે કિમસ્માકં તતો ભવિષ્યતીત્યેવોચુસ્તસ્માદુ હૈતદ્યત્પિતા પુત્રેષ્વિચ્છતે કિમસ્માકં તતો ભવિષ્યતીત્યેવાહુરથ યત્પુત્રાઃ પિતરિ તથેત્યેવાહૈવં હિ તદગ્રે પ્રજાપતિશ્ચ દેવાશ્ચ સમવદન્ત સ્તોમાનુપદધાતિ પ્રાણા વૈ સ્તોમાઃ પ્રાણા ઉ વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિમેવૈતદુપદધાતિ -

યદ્વેવ સ્તોમાનુપદધાતિ । યે વૈ તે પ્રાણા ઋષય એતાં ચતુર્થીં ચિતિમપશ્યન્યે ત એતેન રસેનોપાયંસ્ત એતે તાનેવૈતદુપદધાતિ સ્તોમાનુપદધાતિ પ્રાણા વૈ સ્તોમાઃ પ્રાણા ઉ વા ઋષય ઋષીનેવૈતદુપદધાતિ -

યદ્વેવ સ્તોમાનુપદધાતિ । પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં દેવતા આદાય વ્યુદક્રામંસ્તસ્ય યદૂર્ધ્વં મધ્યાદવાચીનં શીર્ષ્ણસ્તદસ્ય વાયુરાદાયોત્ક્રમ્યાતિષ્ઠદ્દેવતાશ્ચ ભૂત્વા સંવત્સરરૂપાણિ ચ -

તમબ્રવીત્ । ઉપ મેહિ પ્રતિ મ એતદ્ધેહિ યેન મે ત્વમુદક્રમીરિતિ કિં મે તતો ભવિષ્યતીતિ ત્વદ્દેવત્યમેવ મ એતદાત્મનો ભવિષ્યતીતિ તથેતિ તદસ્મિન્નેતદ્વાયુઃ પ્રત્યદધાત્ -

તદ્યા એતા અષ્ટાદશ પ્રથમાઃ । એતદસ્ય તદાત્મનસ્તદ્યદેતા અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતા આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતા અત્રોપદધાતિ સ્તોમાનુપદધાતિ પ્રાણા વૈ સ્તોમાઃ પ્રાણા ઉ વૈ વાયુર્વાયુમેવૈતદુપદધાતિ -

સ પુરસ્તાદુપદધાતિ । આશુસ્ત્રિવૃદિતિ ય એવ ત્રિવૃત્સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહાશુરિત્યેષ હિ સ્તોમાનામાશિષ્ઠોઽથો વાયુર્વા આશુસ્ત્રિવૃત્સ એષુ ત્રિષુ લોકેષુ વર્તતે તદ્યત્તમાહાશુરિત્યેષ હિ સર્વેષાં ભૂતાનામાશિષ્ઠો વાયુર્હ ભૂત્વા પુરસ્તાત્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

ભાન્તઃ પઞ્ચદશ ઇતિ । ય એવ પઞ્ચદશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહ ભાન્ત ઇતિ વજ્રો વૈ ભાન્તો વજ્રઃ પઞ્ચદશોઽથો ચન્દ્રમા વૈ ભાન્તઃ પઞ્ચદશઃ સ ચ પઞ્ચદશાહાન્યાપૂર્યતે પઞ્ચદશાપક્ષીયતે તદ્યત્તમાહ ભાન્ત ઇતિ ભાતિ હિ ચન્દ્રમાશ્ચન્દ્રમા હ ભૂત્વા દક્ષિણતસ્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

વ્યોમા સપ્તદશ ઇતિ । ય એવ સપ્તદશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહ વ્યોમેતિ પ્રજાપતિર્વૈ વ્યોમા પ્રજાપતિઃ સપ્તદશોઽથો સંવત્સરો વાવ વ્યોમા સપ્તદશસ્તસ્ય દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવસ્તદ્યત્તમાહ વ્યોમેતિ વ્યોમા હિ સંવત્સરઃ સંવત્સરો હ ભૂત્વોત્તરતસ્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

ધરુણ એકવિંશ ઇતિ । ય એવૈકવિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહ ધરુણ ઇતિ પ્રતિષ્ઠા વૈ ધરુણઃ પ્રતિષ્ઠૈકવિંશોઽથો અસૌ વા આદિત્યો ધરુણ એકવિંશસ્તસ્ય દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવેવાદિત્યો ધરુણ એકવિંશસ્તદ્યત્તમાહ ધરુણ ઇતિ યદા હ્યેવૈષોઽસ્તમેત્યથેદં સર્વં ધ્રિયત આદિત્યો હ ભૂત્વા પશ્ચાત્તસ્થૌ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાત્યથ સંવત્સરરૂપાણ્યુપદધાતિ -

પ્રતૂર્તિરષ્ટાદશ ઇતિ । ય એવાષ્ટાદશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ પ્રતૂર્તિરષ્ટાદશસ્તસ્ય દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સર એવ પ્રતૂર્તિરષ્ટાદશસ્તદ્યત્તમાહ પ્રતૂર્તિરિતિ સંવત્સરો હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રતિરતિ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

તપો નવદશ ઇતિ । ય એવ નવદશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ તપો નવદશસ્તસ્ય દ્વાદશ માસાઃ ષડૃતવઃ સંવત્સર એવ તપો નવદશસ્તદ્યત્તમાહ તપ ઇતિ સંવત્સરો હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ તપતિ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

અભીવર્તઃ સવિંશ ઇતિ । ય એવ સવિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વા અભીવર્તઃ સવિંશસ્તસ્ય દ્વાદશ માસાઃ સપ્તઽર્તવઃ સંવત્સર એવાભીવર્તઃ સવિંશસ્તદ્યત્તમાહાભીવર્ત ઇતિ સંવત્સરો હિ સર્વાણિ ભૂતાન્યભિવર્તતે તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

વર્ચો દ્વાવિંશ ઇતિ । ય એવ દ્વાવિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ વર્ચો દ્વાવિંશસ્તસ્ય દ્વાદશ માસાઃ સપ્તઽર્તવો દ્વે અહોરાત્રે સંવત્સર એવ વર્ચો દ્વાવિંશસ્તદ્યત્તમાહ વર્ચ ઇતિ સંવત્સરો હિ સર્વેષાં ભૂતાનાં વર્ચસ્વિતમસ્તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

સમ્ભરણસ્ત્રયોવિંશ ઇતિ। ય એવ ત્રયોવિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ સમ્ભરણસ્ત્રયોવિંશસ્તસ્ય ત્રયોદશ માસા સપ્તઽર્તવો દ્વે અહોરાત્રે સંવત્સર એવ સમ્ભરણસ્ત્રયોવિંશસ્તદ્યત્તમાહ સમ્ભરણ ઇતિ સંવત્સરો હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ સમ્ભૃતસ્તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

યોનિશ્ચતુર્વિંશ ઇતિ । ય એવ ચતુર્વિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ યોનિશ્ચતુર્વિંશસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસાસ્તદ્યત્તમાહ યોનિરિતિ સંવત્સરો હિ સર્વેષાં ભૂતાનાં યોનિસ્તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

ગર્ભાઃ પઞ્ચવિંશ ઇતિ । ય એવ પઞ્ચવિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ ગર્ભાઃ પઞ્ચવિંશસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસાઃ સંવત્સર એવ ગર્ભાઃ પઞ્ચવિંશસ્તદ્યત્તમાહ ગર્ભા ઇતિ સંવત્સરો હ ત્રયોદશો માસો ગર્ભો ભૂત્વઽર્તૂન્પ્રવિશતિ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

ઓજસ્ત્રિણવ ઇતિ । ય એવ ત્રિણવ સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહૌજ ઇતિ વજ્રો વા ઓજો વજ્રસ્ત્રિણવોઽથો સંવત્સરો વા ઓજસ્ત્રિણવસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસા દ્વે અહોરાત્રે સંવત્સર એવૌજસ્ત્રિણવસ્તદ્યત્તમાહૌજ ઇતિ સંવત્સરો હિ સર્વેષાં ભૂતાનામોજસ્વિતમસ્તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

ક્રતુરેકત્રિંશ ઇતિ । ય એવૈકત્રિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ ક્રતુરેકત્રિંશસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસાઃ ષડૃતવઃ સંવત્સર એવ ક્રતુરેકત્રિંશસ્તદ્યત્તમાહ ક્રતુરિતિ સંવત્સરો હિ સર્વાણિ ભૂતાનિ કરોતિ તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિંશ ઇતિ । ય એવ ત્રયસ્ત્રિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહ પ્રતિષ્ઠેતિ પ્રતિષ્ઠા હિ ત્રયસ્ત્રિંશોઽથો સંવત્સરો વાવ પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિંશસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસાઃ ષડૃતવો દ્વે અહોરાત્રે સંવત્સર એવ પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિંશસ્તદ્યત્તમાહ પ્રતિષ્ઠેતિ સંવત્સરો હિ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિંશ ઇતિ । ય એવ ચતુસ્ત્રિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિંશસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસાઃ સપ્તઽર્તવો દ્વે અહોરાત્રે સંવત્સર એવ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિંશસ્તદ્યત્તમાહ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપમિતિ સ્વારાજ્યં વૈ બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં સ્વારાજ્યં ચતુસ્ત્રિંશસ્તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

નાકઃ ષટ્ત્રિંશ ઇતિ । ય એવ ષટ્ત્રિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ નાકઃ ષટ્ત્રિંશસ્તસ્ય ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસા દ્વાદશ માસાસ્તદ્યત્તમાહ નાક ઇતિ ન હિ તત્ર ગતાય કસ્મૈ ચનાકં ભવત્યથો સંવત્સરો વાવ નાકઃ સંવત્સરઃ સ્વર્ગો લોકસ્તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

વિવર્તોઽષ્ટાચત્વારિંશ ઇતિ । ય એવાષ્ટાચત્વરિંશ સ્તોમસ્તં તદુપદધાત્યથો સંવત્સરો વાવ વિવર્તોઽષ્ટાચત્વારિંશસ્તસ્ય ષડ્વિંશતિરર્ધમાસાસ્ત્રયોદશ માસાઃ સપ્તઽર્તવો દ્વે અહોરાત્રે તદ્યત્તમાહ વિવર્ત ઇતિ સંવત્સરાદ્ધિ સર્વાણિ ભૂતાનિ વિવર્તન્તે તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ -

ધર્ત્રં ચતુષ્ટોમ ઇતિ । ય એવ ચતુષ્ટોમ સ્તોમસ્તં તદુપદધાતિ તદ્યત્તમાહ ધર્ત્રમિતિ પ્રતિષ્ઠા વૈ ધર્ત્રં પ્રતિષ્ઠા ચતુષ્ટોમોઽથો વાયુર્વાવ ધર્ત્રં ચતુષ્ટોમઃ સ આભિશ્ચતસૃભિર્દિગ્ભિ સ્તુતે તદ્યત્તમાહ ધર્ત્રમિતિ પ્રતિષ્ઠા વૈ ધર્ત્રં વાયુરુ સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રતિષ્ઠા તદેવ તદ્રૂપમુપદધાતિ સ વૈ વાયુમેવ પ્રથમમુપદધાતિ વાયુમુત્તમં વાયુનૈવ તદેતાનિ સર્વાણિ ભૂતાન્યુભયતઃ પરિગૃહ્ણાતિ -

તા વા એતાઃ । અષ્ટાદશેષ્ટકા ઉપદધાતિ તૌ દ્વૌ ત્રિવૃતૌ પ્રાણો વૈ ત્રિવૃદ્વાયુરુ પ્રાણો
વાયુરેષા ચિતિઃ -

યદ્વેવાષ્ટાદશ । અષ્ટાદશો વૈ સંવત્સરો દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સર એવ પ્રજાપતિરષ્ટાદશઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તત્કૃત્વોપદધાતિ -