શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.4.1

૪.૪.૧ સાવિત્રગ્રહઃ
મનો હ વા અસ્ય સવિતા । તસ્માત્સાવિત્રં ગૃહ્ણાતિ પ્રાણો હ વા અસ્ય સવિતા તમેવાસ્મિન્નેતત્પુરસ્તાત્પ્રાણં દધાતિ યદુપાંશુ ગૃહ્ણાતિ તમેવાસ્મિન્નેતત્પશ્ચાત્પ્રાણં દધાતિ યત્સાવિત્રં ગૃહ્ણાતિ તાવિમા ઉભયતઃ પ્રાણૌ હિતૌ યશ્ચાયમુપરિષ્ટાદ્યશ્ચાધસ્તાત્ -

ઋતવો વૈ સંવત્સરો યજ્ઞઃ । તેઽદઃ પ્રાતઃસવને પ્રત્યક્ષમવકલ્પ્યન્તે યદૃતુગ્રહાન્ગૃહ્ણાત્યથૈતત્પરોઽક્ષં માધ્યન્દિને સવનેઽવકલ્પ્યન્તે યદૃતુપાત્રાભ્યાં મરુત્વતીયાન્ગૃહ્ણાતિ ન વા અત્રર્તુભ્ય ઇતિ કં ચન ગ્રહં ગૃહ્ણન્તિ નર્તુપાત્રાભ્યાં કશ્ચન ગ્રહો ગૃહ્યતે -

એષ વૈ સવિતા ય એષ તપતિ । એષ ઉ એવ સર્વ ઋતવસ્તદૃતવઃ સંવત્સરસ્તૃતીયસવને પ્રત્યક્ષમવકલ્પ્યન્તે તસ્માત્સાવિત્રં ગૃહ્ણાતિ -

તં વા ઉપાંશુપાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ । મનો હ વા ઽઽઅસ્ય સવિતા પ્રાણ ઉપાંશુસ્તસ્માદુપાંશુપાત્રેણ ગૃહ્ણાત્યન્તર્યામપાત્રેણ વા સમાનં હ્યેતદ્યદુપાંશ્વન્તર્યામૌ પ્રાણોદાનૌ હિ -

આગ્રયણાદ્ગૃહ્ણાતિ । મનો હ વા અસ્ય સવિતાત્માઽઽગ્રયણ આત્મન્યેવૈતન્મનો દધાતિ પ્રાણો હ વા અસ્ય સવિતાઽઽત્માગ્રયણ આત્મન્યેવૈતત્પ્રાણં દધાતિ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । વામમદ્ય સવિતર્વામમુ શ્વો દિવેદિવે વામમસ્મભ્યં સાવીઃ વામસ્ય હિ ક્ષયસ્ય દેવ ભૂરેરયા ધિયા વામભાજઃ સ્યામ ઉપયામગૃહીતોઽસિ સાવિત્રોઽસિ ચનોધાશ્ચનોધા અસિ ચનો મયિ ધેહિ જિન્વ યજ્ઞં જિન્વ યજ્ઞપતિમ્ભગાયેતિ -

તં ગૃહીત્વા ન સાદયતિ । મનો હ વા અસ્ય સવિતા તસ્માદિદમસન્નં મનઃ પ્રાણો હ વા અસ્ય સવિતા તસ્માદયમસન્નઃ પ્રાણઃ સંચરત્યથાહ દેવાય સવિત્રેઽનુબ્રૂહીત્યાશ્રાવ્યાહ દેવાય સવિત્રે પ્રેષ્યેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ નાનુવષટ્કરોતિ મનો હ વા અસ્ય સવિતા નેન્મનોઽગ્નૌ પ્રવૃણજાનીતિ પ્રાણો હ વા અસ્ય સવિતા નેત્પ્રાણમગ્નૌ પ્રવૃણજાનીતિ -

વૈશ્વદેવગ્રહઃ
અથાભક્ષિતેન પાત્રેણ । વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ તદ્યદભક્ષિતેન પાત્રેણ વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ ન વૈ સાવિત્રસ્યાનુવષટ્કરોત્યેતસ્માદ્વૈ વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગ્રહીષ્યન્ભવતિ તદસ્ય વૈશ્વદેવેનૈવાનુવષટ્કૃતો ભવતિ -

યદ્વેવ વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । મનો હ વા અસ્ય સવિતા સર્વમિદં વિશ્વે દેવા ઇદમેવૈતત્સર્વં મનસઃ કૃતાનુકરમનુવર્ત્મ કરોતિ તદિદં સર્વં મનસઃ કૃતાનુકરમનુવર્ત્મ -

યદ્વેવ વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । પ્રાણો હ વા અસ્ય સવિતા સર્વમિદં વિશ્વે દેવાઅસ્મિન્નેવૈતત્સર્વસ્મિન્પ્રાણોદાનૌ દધાતિ તાવિમાવસ્મિન્ત્સર્વસ્મિન્પ્રાણોદાનૌ હિતૌ -

યદ્વેવ વૈશ્વદેવં ગ્રહં ગૃહ્ણાતિ । વૈશ્વદેવં વૈ તૃતીયસવનં તદુચ્યત એવ સામતો યસ્માદ્વૈશ્વદેવં તૃતીયસવનમુચ્યત ઋક્તોઽથૈતદેવ યજુષ્ટઃ પુરશ્ચરણતો યદેતં મહાવૈશ્વદેવં ગૃહ્ણાતિ -

તં વૈ પૂતભૃતો ગૃહ્ણાતિ । વૈશ્વદેવો વૈ પૂતભૃદતો હિ દેવેભ્ય ઉન્નયન્ત્યતો મનુષ્યેભ્યોઽતઃ પિતૃભ્યસ્તસ્માદ્વૈશ્વદેવઃ પૂતભૃત્ -

તં વા અપુરોરુક્કં ગૃહ્ણાતિ । વિશ્વેભ્યો હ્યેનં દેવેભ્યો ગૃહ્ણાતિ સર્વં વૈ વિશ્વેદેવા યદૃચો યદ્યજૂંષિ યત્સામાનિ સ યદેવૈનં વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો ગૃહ્ણાતિ તેનો હાસ્યૈષ પુરોરુઙ્માન્ભવતિ તસ્માદપુરોરુક્કં ગૃહ્ણાતિ -

અથાતો ગૃહ્ણાત્યેવ । ઉપયામગૃહીતોઽસિ સુશર્માસિ સુપ્રતિષ્ઠાન ઇતિ પ્રાણો વૈ સુશર્મા સુપ્રતિષ્ઠાનો બૃહદુક્ષાય નમ ઇતિ પ્રજાપતિર્વૈ બૃહદુક્ષઃ પ્રજાપતયે નમ ઇત્યેવૈતદાહ વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્ય એષ તે યોનિર્વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્ય ઇતિ સાદયતિ વિશ્વેભ્યો હ્યેનં દેવેભ્યો ગૃહ્ણાત્યથેત્ય પ્રાઙુપવિશતિ -

સ યત્રૈતાં હોતા શંસતિ । એકયા ચ દશભિશ્ચ સ્વભૂતે દ્વાભ્યામિષ્ટયે વિંશતી ચ તિસૃભિશ્ચ વહસે ત્રિંશતા ચ નિયુદ્ભિર્વાયવિહ તા વિમુઞ્ચેતિ તદેતસ્યાં વાયવ્યાયામૃચિ પાત્રાણિ વિમુચ્યન્તે વાયુપ્રણેત્રા વૈ પશવઃ પ્રાણો વૈ વાયુઃ પ્રાણેન હિ પશવશ્ચરન્તિ -

સ હ દેવેભ્યઃ પશુભિરપચક્રામ । તં દેવાઃ પ્રાતઃસવનેઽન્વમન્ત્રયન્ત સ નોપાવવર્ત તં માધ્યન્દિને સવનેઽન્વમન્ત્રયન્ત સ હ નૈવોપાવવર્ત તં તૃતીયસવનેઽન્વમન્ત્રયન્ત -

સ હોપાવર્ત્સ્યન્નુવાચ । યદ્વ ઉપાવર્તેય કિં મે તતઃ સ્યાદિતિ ત્વયૈવૈતાનિ પાત્રાણિ યુજ્યેરંસ્ત્વયા વિમુચ્યેરન્નિતિ તદેનેનૈતત્પાત્રાણિ યુજ્યન્તે યદૈન્દ્રવાયવાગ્રાન્પ્રાતઃસવને ગૃહ્ણાત્યથૈનેનૈતત્પાત્રાણિ વિમુચ્યન્તે યદાહ નિયુદ્ભિર્વાયવિહ તા વિમુઞ્ચેતિ પશવો વૈ નિયુતસ્તત્પશુભિરેવૈતત્પાત્રાણિ -

સ યત્પ્રાતઃસવન ઉપાવર્ત્સ્યત્ । ગાયત્રં વૈ પ્રાતઃસવનં બ્રહ્મ ગાયત્રી બ્રાહ્મણેષુ હ પશવોઽભવિષ્યન્નથ યન્માધ્યન્દિને સવન ઉપાવર્ત્સ્યદૈન્દ્રં વૈ માધ્યન્દિનં સવનં ક્ષત્રમિન્દ્રઃ ક્ષત્રિયેષુ હ પશવોઽભવિષ્યન્નથ યત્તૃતીયસવન ઉપાવર્તત વૈશ્વદેવં વૈ તૃતીયસવનં સર્વમિદં વિશ્વે દેવાસ્તસ્માદિમે સર્વત્રૈવ પશવઃ -