શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 4.4

બ્રાહ્મણ ૧ સાવિત્રગ્રહઃ
૧ સાવિત્રગ્રહઃ-તત્ર સાવિત્રં ગ્રહં વિધાતું તસ્ય મનસ્ત્વપ્રાણત્વરૂપેણાભિધ્યાનં, સોપપત્તિકં સોમયજ્ઞસ્ય પ્રતિસવનં સંવ- ત્સરરૂપેણ વિભાવનં, તદર્થં તૃતીયસવને સવિતુઃ સર્વર્તુરૂપત્વાત્તત્સમ્બન્ધાત્સાવિત્રગ્રહસ્યાપિ ઋતુગ્રહસમ્પત્તિકત્વપ્રદર્શનં, સકારણં સાવિત્રગ્રહસ્યોપાંશુપાત્રેણ વાઽન્તર્યામપાત્રેણ વા ગ્રહણવિધાનં, પુનરુપક્ષીણે તસ્ય સાર્થવાદમાગ્રયણાદ્ગ્રહણવિધાનં, વિહિતે ગ્રહણે મૈત્રસ્ય વિનિયોજનં, ગૃહીતસ્ય સોમરસસ્ય ખરે સાદનં ન વિધેયમિતિ સકારણં નિષેધકથનમ્, અનુવષટ્કારવર્જ્યં આશ્રાવણાદીતિકર્તવ્યતાસહિતં હોમવિધાનમ્ ।
વૈશ્વદેવગ્રહઃ - તત્ર અભક્ષિતેન પાત્રેણ વૈશ્વદેવગ્રહગ્રહણવિધાનં, વૈશ્વદેવગ્રહસ્ય મનોરૂપસ્ય સવિતુઃ કૃતાનુકરાનુવર્ત્મત્વેન પ્રાણોદાનત્વેન ચ પ્રશંસનં, પ્રસંગા- ત્તૃતીયસવનસ્ય વૈશ્વદેવત્વમભિધાય વૈશ્વદેવગ્રહસ્ય ઋગ્યજુઃસામસમ્બન્ધપ્રદર્શનં, તસ્ય સાર્થવાદં પૂતભૃતો ગ્રહણવિધાનં સોપપત્તિકમપુરોરુક્કતયા ગ્રહણવિધાનં ચ, વિહિતં ગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, ગૃહીતસ્ય સોમસ્ય ખરે સાદનવિધાનં, હોત્રા વૈશ્વદેવશસ્ત્રે શંસ્યમાને દ્વિદૈવત્યપાત્રાણાં વિમોક્ષણં વિધેયમિતિ કથનં, તત્ર કારણા- દ્યુપન્યાસશ્ચેતિ
૨.બ્રાહ્મણ ૨ સૌમ્યશ્ચરુઃ
૨ સૌમ્યશ્ચરુઃ તત્ર સૌમ્યસ્ય ચરોઃ સોપપત્તિકં પ્રચરણવિધાનં, સૌમ્યસ્ય ચરોર્દેવપિત્રોરુભયોર્હવિષ્ટ્વમુક્ત્વા તન્નિમિત્તકકલહનિવારણાય તસ્ય વૈશ્વદેવ્યે તૃતીયસવનેઽનુવાક્યાવર્જં પ્રચરણવિધાનં, પ્રાક્પશ્ચાદુભયતોઽન્યતરતો વાઽઽજ્યેન પરિયજનસહિતસ્ય સધર્મકસ્ય સૌમ્યસ્ય ચરોર્હોમવિધાનમ્ ।
પાત્નીવતગ્રહઃ - તત્ર પૂર્વં પ્રચરણ્યા સ્રુચા ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ગૃહીત્વાઽધ્વર્યો શાલાકૈર્યથોપકીર્ણં યથાપૂર્વં ધિષ્ણ્યાનાં વ્યાઘારણવિધાનં, તદૈવ પ્રતિપ્રસ્થાતુઃ પાત્નીવતગ્રહસ્ય ગ્રહણવિધાનં તત્સાધનત્વેન યદિ સાવિત્રો ગ્રહ ઉપાંશુપાત્રેણ ગૃહીતશ્ચેદસ્યાન્તર્યામપાત્રેણ ગ્રહણં યદિ સાવિત્રો ગ્રહ અન્તર્યામપાત્રેણ ગૃહીતશ્ચેદસ્યોપાંશુપાત્રેણ ગ્રહણં ચેતિ વ્યવસ્થિતવિભાષયા પાત્રસ્ય વિધાનં, તદપિ ગ્રહણમ- પુરોરુક્કતયા કર્તવ્યમિતિ વિધાનં, વિહિતં ગ્રહણમનૂદ્ય તત્ર મન્ત્રસ્ય વિનિયોજનં, સાર્થવાદં પ્રચરણીશેષેણાજ્યેન પત્નીવતગ્રહસ્ય શ્રયણકરણ ( મિશ્રણકરણ) કથનં, પ્રસગાત્સ્ત્રીણાં પિત્ર્યસ્ય ધનસ્ય વા ષડ્વિધસ્ય સ્ત્રીધનસ્ય દાયસ્યા- નીશ્વરત્વોપવર્ણનમ્, ઉક્તે શ્રયણે મન્ત્રાભિધાનં, સાર્થવાદં સપ્રૈષં સધર્મકં સમન્ત્રકં સભક્ષં ચ પાત્નીવતગ્રહહોમવિધાનં તત્ર પ્રૈષે ઉક્થ્યાદિસોમસંસ્થાસુ વિશેષાભિધાનં ચેત્યાદિ
૩.બ્રાહ્મણ ૩ હારિયોજનગ્રહઃ
૩ હારિયોજનગ્રહઃ - તત્ર હારિયોજનગ્રહવિધાયિન્યાખ્યાયિકા, હારિયોજનગ્રહસ્યાતિરિક્તત્વપ્રતિપાદનં, સકારણં દ્રોણકલશેઽપુરોરુક્કતયા ગ્રહણવિધાન, વિહિતે ગ્રહણે મંત્રસ્ય વિનિયોજનં, ગૃહીતે સોમરસે સમંત્રકં ધાનાનામાવાપવિધાનં, સકારણં સધર્મકમુન્નેતુર્હારિયોજનગ્રહહોમવિધાનં, ભક્ષાર્થં ધાનાનાં વિભજ્ય ગ્રહણવિધાનમ્, અત્ર દ્રોણકલશભક્ષવિષયે હોતુરેવ ભક્ષ ઇત્યેકીયમતમનૂદ્ય તન્નિરસ્ય ચ સર્વર્ત્વિજાં ભક્ષ ઇત્યસ્ય સ્વમતસ્ય પ્રતિષ્ઠાપનં, સર્વર્ત્વિક્કર્તૃકં ધાનાનાં સમંત્રકં પ્રાણભક્ષમર્થાદવઘ્રાણં કૃત્વા તાસાં સકારણમુત્તરવેદાવેવ નિવપનવિધાનં, સાર્થવાદં પૂર્ણપાત્રાણાં સમવમર્શનં વિધાય તત્ર મન્ત્રં વિનિયુજ્ય ચ પૂર્ણપાત્રસ્થાભિરદ્ભિર્મુખોપસ્પર્શનવિધાનં ચેતિ,
૪.બ્રાહ્મણ ૪ સમિષ્ટયજુઃ
૪ સમિષ્ટયજુઃ - તત્ર જ્યોતિષ્ટોમાઙ્ગભૂતાનાં સમિષ્ટયજુઃસંજ્ઞકાનાં હોમાનામપૂર્વો નવસંખ્યાવિશિષ્ટઃ સોપપત્તિકૌત્પત્તિવિધિઃ, સમિષ્ટયજુઃશબ્દનિર્વચનમ્, એતેષાં નવાનાં સમિષ્ટયજુર્હોમાનાં મધ્યે પ્રથમસ્ય ત્રિકસ્ય યજમાનાપ્યાયનં, દ્વિતીયસ્ય ત્રિકસ્ય દેવતાવિસર્જનમુત્તમસ્યત્રિકસ્ય યજ્ઞપ્રતિષ્ઠાપનં ચેત્યેવં પ્રયોજનનિરૂપણં, વિહિતેષુ સમિષ્ટયજુર્હોમેષુ ક્વચિત્ક્વચિદ્વ્યાખ્યાનસહિતાનાં મંત્રાણાં વિનિયોગપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
૫.બ્રાહ્મણ ૫ અવભૃથસ્નાનમ્
૫ અવભૃથસ્નાનં-તત્રાદાવપ્સ્વવતરણસ્ય સકારણમૃજીષસ્યાપોઽભ્યવહરણસ્ય ચ વિધાનં પ્રસઙ્ગાદવભૃથશબ્દનિર્વચનં ચ, સમિષ્ટયજુરન્તે બર્હિર્હોમાત્પ્રાક્સોમમભિતો વર્તમાનસ્ય ચમસાદ્યુપકરણજાતસ્ય ચાત્વાલં પ્રતિ નિનયનવિધાનં, કૃષ્ણવિષાણાયા મેખલાયાશ્ચાધ્વર્યોશ્ચાત્વાલે પ્રાસનવિધાનં, વિહિતે પ્રાસને સોપપત્તિકં મંત્રસ્ય વિનિયોજનમ્, અધ્વર્યોર્યજમાનાય
ઉરું હિ
ઇતિ મંત્રસ્ય વાચનકથનં, તથા પ્રસ્તોત્રે સપ્રયોજનસામગાનપ્રૈષદાનકથનં, તત્ર સામાગ્નેય્યામતિછંદસ્કાયામૃચિ ગેયમિતિ પ્રતિપાદનં તત્સામમંત્રપ્રદર્શનં ચ, સ્યન્દમાનાનામપાં મધ્યે યત્ર સ્થિરા આપસ્તત્રદેશે ઉદઙ્ નિષ્ક્રમ્ય જઘનેન ચાત્વાલમિત્યાદ્યુક્તપ્રકારકસંચરમાર્ગેણ સર્વેષાં ગમનવિધાનમ્, અધ્વર્યોરપોઽવક્રમયતે યજમાનાય
નમો વરુણાય
ઇતિ મૈત્રસ્ય વાચનકથનમ્, અપ્સ્યવતરણાનન્તરં ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન સમિત્પૂર્વકં સમંત્રકં સપ્રયોજનમનીકવત્યાજ્યાહુતિહોમવિધાનં, ચતુર્ગૃહીતેન જૌહવેનાજ્યેન સકારણમપબર્હિષા ચતુર્ણાં પ્રયાજાનામનુષ્ઠાનવિધાનં, પ્રયાજાનંતરં પ્રધાનો વારુણયાગસ્તત્ર તસ્ય વારુણ- સ્થયૈકકપાલસ્ય પુરોડાશસ્યોત્પત્તિવિધિકથનં, સેતિકર્તવ્યતાકઃ પ્રધાનો વારુણયાગઃ તત્ર ધર્મેષુ અવદ્યતોઽનુવાચનમિતિ વિશેષકથનં, સેતિકર્તવ્યતાકઃ સૌવિષ્ટકૃદાગ્નિવરુણો યાગો ધર્મકૃતોઠ્યદ્યતોઽનુવાચનવિશેષશ્ચેતિ
કથનમ્, અવભૃથેષ્ટૌ ષડાહુતિપક્ષમભિધાય તસ્યર્તુસંવત્સરસમ્પત્ત્યોપપાદનં તથા દશાહુતિપક્ષમભિધાય વિરાડાત્મસમ્પત્યોપપાદનમ્, અનયોઃ પક્ષયોઃ ક્રમાદાદિત્યાનામાઙ્ગિરસાનાં ચ માર્ગત્વમુપવર્ણ્ય યજમાનેચ્છયાઽન્યતરઃપક્ષોઽનુષ્ઠેય ઇતિ નિરૂપણં સાર્થવાદં ઋજીષકુમ્ભસ્ય સમંત્રકં સહેતુકં જલે પ્લાવનવિધાનમ્, આપ્લાવિતં કુંભં જલે વિસૃજ્ય યજમાનકર્તૃકં સમંત્રકં સહેતુકં તદુપસ્થાનવિધાનમ્, અધ્વર્યોરૃજીષકુમ્ભસ્ય સમંત્રકં સહેતુકં જલસ્યાન્તર્મજ્જનકરણવિધાનં, નાનમન્યોન્યપૃષ્ઠપ્રધાવનમન્યદ્વાસઃ પરિધાનં સ્નાનફલં ગમનોપદિષ્ટસંચરમાર્ગેણ પુનરેત્ય યજમાનસ્યાહવનીયે સમંત્રકં સમિધોઽભ્યાધાનં તત્પ્રયોજનં ચેત્યાદિ શેષાવભૃથકર્મવિધાનં ચેતિ ।