શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.4.4

તિસ્ર ઉપસદિષ્ટયઃ

ગ્રીવા વૈ યજ્ઞસ્યોપસદઃ શિરઃ પ્રવર્ગ્યઃ । તસ્માદ્યદિ પ્રવર્ગ્યવાન્ભવતિ પ્રવર્ગ્યેણ પ્રચર્યાથોપસદ્ભિઃ પ્રચરન્તિ તદ્ગ્રીવાઃ પ્રતિદધાતિ -

તદ્યાઃ પૂર્વાહ્ણેઽનુવાક્યા ભવન્તિ । તા અપરાહ્ણે યાજ્યા યા યાજ્યાસ્તા અનુવાક્યાસ્તદ્વ્યતિષજતિ તસ્માદિમાનિ ગ્રીવાણાં પર્વાણિ વ્યતિષક્તાનીમાન્યસ્થીનિ -

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ । ઉભયે પ્રાજાપત્યાઃ પસ્પૃધિરે તતોઽસુરા એષુ લોકેષુ પુરશ્ચક્રિરેઽયસ્મયીમેવાસ્મિંલોકે રજતામન્તરિક્ષે હરિણીં દિવિ -

તદ્વૈ દેવા અસ્પૃણ્વત । ત એતાભિરુપસદ્ભિરુપાસીદંસ્તદ્યદુપાસીદંસ્તસ્માદુપસદો નામ તે પુરઃ પ્રાભિન્દન્નિમાંલ્લોકાન્પ્રાજયંસ્તસ્માદાહુરુપસદા પુરં જયન્તીતિ યદહોપાસતે તેનેમાં માનુષીં પુરં જયન્તિ -

એતાભિર્વૈ દેવા ઉપસદ્ભિઃ । પુરઃ પ્રાભિન્દન્નિમાંલ્લોકાન્પ્રાજયંસ્તથો એવૈષ એતન્નાહૈવાસ્મા અસ્મિઁલોકે કશ્ચન પુરઃ કુરુત ઇમાનેવૈતલ્લોકાન્પ્રભિનત્તીમાંલ્લોકાન્પ્રજયતિ તસ્માદુપસદ્ભિર્યજતે -

તા વા આજ્યહવિષો ભવન્તિ । વજ્રો વા આજ્યમેતેન વૈ દેવા વજ્રેણાજ્યેન પુરઃ પ્રાભિન્દન્નિમાંલ્લોકાન્પ્રાજયંસ્તથો એવૈષ એતેન વજ્રેણાજ્યેનેમાંલ્લોકાન્પ્રભિનત્તીમાંલ્લોકાન્પ્રજયતિ તસ્માદાજ્યહવિષો ભવન્તિ -

સ વા અષ્ટૌ કૃત્વો જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ । ચતુરુપભૃત્યથો ઇતરથાઽઽહુશ્ચતુરેવ કૃત્વો જુહ્વાં ગૃહ્ણીયાદષ્ટૌ કૃત્વ ઉપભૃતીતિ -

સ વા અષ્ટાવેવ કૃત્વો જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ । ચતુરુપભૃતિ તદ્વજ્રમભિભારં કરોતિ તેન
વજ્રેણાભિભારેણેમાંલ્લોકાન્પ્રભિનત્તીમાંલ્લોકાન્પ્રજયતિ -

અગ્નીષોમૌ વૈ દેવાનાં સયુજૌ । તાભ્યાં સાર્ધં ગૃહ્ણાતિ વિષ્ણવ એકાકિનેઽન્યતરમેવાઘારમાઘારયતિ યં સ્રુવેણ પ્રતિક્રામતિ વાઽઉત્તરમાઘારમાઘાર્યાભિજિત્યા અભિજયાનીતિ તસ્માદન્યતરમેવાઘારમાઘારયતિ યં સ્રુવેણ -

અથાશ્રાવ્ય ન હોતારં પ્રવૃણીતે । સીદ હોતરિત્યેવાહોપવિશતિ હોતા હોતૃષદન ઉપવિશ્ય પ્રસૌતિ પ્રસૂતોઽધ્વર્યુઃ સ્રુચાવાદત્તે -

સ આહાતિક્રામન્નગ્નયેઽનુબ્રૂહીતિ । આશ્રાવ્યાહાગ્નિં યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

અથાહ સોમાયાનુબ્રૂહીતિ । આશ્રાવ્યાહ સોમં યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

અથ યદુપભૃત્યાજ્યં ભવતિ । તત્સમાનયમાન આહ વિષ્ણવેઽનુબ્રૂહીત્યાશ્રાવ્યાહ વિષ્ણું યજેતિ વષટ્કૃતે જુહોતિ -

સ યત્સમાનત્ર તિષ્ઠન્જુહોતિ । ન યથેદં પ્રચરન્ત્સંચરત્યભિજિત્યા અભિજયાનીત્યથ યદેતા દેવતા યજતિ વજ્રમેવૈતત્સંસ્કરોત્યગ્નિમનીકં સોમં શલ્યં વિષ્ણું કુલ્મલં -

સંવત્સરો હિ વજ્રઃ । અગ્નિર્વા અહઃ સોમો રાત્રિરથ યદન્તરેણ તદ્વિષ્ણુરેતદ્વૈ પરિપ્લવમાનં સંવત્સરં કરોતિ -

સંવત્સરો વજ્રઃ । એતેન વૈ દેવાઃ સંવત્સરેણ વજ્રેણ પુરઃ પ્રાભિન્દન્નિમાંલ્લોકાન્પ્રાજયંસ્તથો એવૈષ એતેન સંવત્સરેણ વજ્રેણેમાંલ્લોકાન્પ્રભિનત્તીમાંલ્લોકાન્પ્રજયતિ તસ્માદેતા દેવતા યજતિ -

સ વૈ તિસ્ર ઉપસદ ઉપેયાત્ । ત્રયો વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરસ્યૈવૈતદ્રૂપં ક્રિયતે સંવત્સરમેવૈતત્સંસ્કરોતિ દ્વિરેકયા પ્રચરતિ દ્વિરેકયા -

તાઃ ષટ્ સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરસ્યૈવૈતદ્રૂપં ક્રિયતે સંવત્સરમેવૈતત્સંસ્કરોતિ -

યદ્યુ દ્વાદશોપસદ ઉપેયાત્ । દ્વાદશ વૈ માસાઃ સંવત્સરસ્ય સંવત્સરસ્યૈવૈતદ્રૂપં ક્રિયતે સંવત્સરમેવૈતત્સંસ્કરોતિ દ્વિરેકયા પ્રચરતિ દ્વિરેકયા -

તાશ્ચતુર્વિંશતિઃ સમ્પદ્યન્તે । ચતુર્વિંશતિર્વૈ સંવત્સરસ્યાર્ધમાસાઃ સંવત્સરસ્યૈવૈતદ્રૂપં ક્રિયતે સંવત્સરમેવૈતત્સંસ્કરોતિ -

સ યત્સાયમ્પ્રાતઃ પ્રચરતિ । તથા હ્યેવ સમ્પત્સમ્પદ્યતે સ યત્પૂર્વાહ્ણે પ્રચરતિ તજ્જયત્યથ યદપરાહ્ણે પ્રચરતિ સુજિતમસદિત્યથ યજ્જુહોતીદં વૈ પુરં યુદ્ધ્યન્તિ તાં જિત્વા સ્વાં સતીં પ્રપદ્યન્તે -

સ યત્પ્રચરતિ તદ્યુધ્યત્યથ યત્સંતિષ્ઠતે તજ્જયત્યથ યજ્જુહોતિ સ્વામેવૈતત્સતીં પ્રપદ્યતે -

સ જુહોતિ । યયા દ્વિરેકસ્યાહ્નઃ પ્રચરિષ્યન્ભવતિ યા તે અગ્નેઽયઃશયા તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ગહ્વરેષ્ઠા ઉગ્રં વચો અપાવધીત્ત્વેષં વચો અપાવધીત્સ્વાહેત્યેવંરૂપા હિ સાસીદયસ્મયી હિ સાઽઽસીત્ -

અથ જુહોતિ । યયા દ્વિરેકસ્યાહ્નઃ પ્રચરિષ્યન્ભવતિ યા તે અગ્ને રજઃશયા તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ગહ્વરેષ્ઠા ઉગ્રં વચો અપાવધીત્ત્વેષં વચો અપાવધીત્સ્વાહેત્યેવંરૂપા હિ સાઽઽસીદ્રજતા હિ સાઽઽસીત્ -

અથ જુહોતિ । યયા દ્વિરેકસ્યાહ્નઃ પ્રચરિષ્યન્ભવતિ યા તે અગ્ને હરિશયા તનૂર્વર્ષિષ્ઠા ગહ્વરેષ્ઠા । ઉગ્રં વચો અપાવધીત્ત્વેષં વચો અપાવધીત્સ્વાહેત્યેવંરૂપા હિ સાઽઽસીદ્ધરિણી હિ સાઽઽસીદ્યદ્યુ દ્વાદશોપસદ ઉપેયાચ્ચતુરહમેકયા પ્રચરેચ્ચતુરહમેકયા -

અથાતો વ્રતોપસદામેવ । પર ઉર્વીર્વા અન્યા ઉપસદઃ પરોઽહ્વીરન્યાઃ સ યાસામેકમ્પ્રથમાહં દોગ્ધ્યથ દ્વાવથ ત્રીંસ્તાઃ પરૌર્વીરથ યાસાં ત્રીન્પ્રથમાહં દોગ્ધ્યથ દ્વાવથૈકં તાઃ પરોઽહ્વીર્યા વૈ પરોઽહ્વીસ્તાઃ પરૌર્વીર્યાઃ પરૌર્વીસ્તાઃ પરોઽહ્વીઃ -

તપસા વૈ લોકં જયન્તિ । તદસ્યૈતત્પરઃ પર એવ વરીયસ્તપો ભવતિ પરઃપરઃ શ્રેયાંસં લોકં જયતિ વસીયાનુ હૈવાસ્મિંલ્લોકે ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્પરોઽહ્વીરુપસદ ઉપૈતિ તસ્માદુ પરોઽહ્વીરેવોપસદ ઉપેયાદ્યદ્યુ દ્વાદશોપસદ ઉપેયાત્ત્રીંશ્ચતુરહં દોહયેદ્દ્વૌ ચતુરહમેકં ચતુરહમ્ -