શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 3.4.3

૩.૪.૩.પ્રવર્ગ્યકર્મણિ અવાન્તરદીક્ષા
આતિથ્યેન વૈ દેવા ઇષ્ટ્વા । તાન્ત્સમદવિન્દત્તે તાનૂનપ્ત્રૈઃ સમશામ્યંસ્ત એતસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિમૈચ્છન્યદન્યોઽન્યં પાપમવદન્નાહ પુરાવભૃથાત્પુનર્દીક્ષામવાકલ્પયંસ્ત એતામવાન્તરાં દીક્ષામપશ્યન્ -

તેઽગ્નિનૈવ ત્વચં વિપલ્યાઙ્ગયન્ત । તપો વા અગ્નિસ્તપો દીક્ષા તદવાન્તરાં દીક્ષામુપાયંસ્તદ્યદવાન્તરાં દીક્ષામુપાયંસ્તસ્માદવાન્તરદીક્ષા સંતરામઙ્ગુલીરાઞ્ચન્ત સંતરાં મેખલાં પર્યસ્તામેવૈનામેતત્સતીં પર્યાસ્યન્ત તથો એવૈષ એતદ્યદતઃ પ્રાચીનમવ્રત્યં વા કરોત્યવ્રત્યં વા વદતિ તસ્યૈવૈતત્પ્રાયશ્ચિત્તિં કુરુતે -

સોઽગ્નિનૈવ ત્વચં વિપલ્યઙ્ગયતે । તપો વા અગ્નિસ્તપો દીક્ષા તદવાન્તરાં દીક્ષામુપૈતિ સંતરામઙ્ગુલીરચતે સંતરાં મેખલાં પર્યસ્તામેવૈનામેતત્સતીમ્પર્યસ્યતે પ્રજામુ હૈવ તદ્દેવા ઉપાયન્ -

તેઽગ્નિનૈવ ત્વચં વિપલ્યાઙ્ગયન્ત । અગ્નિર્વૈ મિથુનસ્ય કર્તા પ્રજનયિતા તત્પ્રજામુપાયન્ત્સંતરામઙ્ગુલીરાઞ્ચન્ત સંતરાં મેખલાં તત્પ્રજામાત્મન્નકુર્વત તથો એવૈષ એતત્પ્રજામેવોપૈતિ -

સોઽગ્નિનૈવ ત્વચં વિપલ્યઙ્ગયતે । અગ્નિર્વૈ મિથુનસ્ય કર્તા પ્રજનયિતા તત્પ્રજામુપૈતિ સંતરામઙ્ગુલીરચતે સંતરાં મેખલાં તત્પ્રજામાત્મન્કુરુતે -

દેવાનામુ હ સ્મ દીક્ષિતાનામ્ । યઃ સમિદ્ધારો વા સ્વાધ્યાયં વા વિસૃજતે તં હ સ્મેતરસ્યૈવેતરં રૂપેણેતરસ્યેતરમસુરરક્ષસાનિ જિઘાંસન્તિ તે હ પાપં વદન્ત ઉપસમેયુરિતિ વૈ માં ત્વમચિકીર્ષીરિતિ મા જિઘાંસીરિત્યગ્નિર્હૈવ તથા નાન્યમુવાદાગ્નિં તથા નાન્યઃ -

તે હોચુઃ । અપીત્થં ત્વામગ્નેઽવાદિષૂરિતિ નૈવાહમન્યં ન મામન્ય ઇતિ -

તેઽવિદુઃ । અયં વૈ નો વિરક્ષસ્તમોઽસ્યૈવ રૂપમસામ તેન રક્ષાંસ્યતિમોક્ષ્યામહે તેન સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુવિષ્યામહ ઇતિ તેઽગ્નેરેવ રૂપમભવંસ્તેન રક્ષાંસ્યત્યમુચ્યન્ત તેન સ્વર્ગં લોકં સમાશ્નુવત તથો એવૈષ એતદગ્નેરેવ રૂપં ભવતિ તેન રક્ષાંસ્યતિમુચ્યતે તેન સ્વર્ગં લોકં સમશ્નુતે સ વૈ સમિધમેવાભ્યાદધદવાન્તરદીક્ષામુપૈતિ -

સ સમિધમભ્યાદધાતિ । અગ્ને વ્રતપાસ્ત્વે વ્રતપા ઇત્યગ્નિર્હિ દેવાનાં વ્રતપતિસ્તસ્માદાહાગ્ને વ્રતપાસ્ત્વે વ્રતપા ઇતિ યા તવ તનૂરિયં સા મયિ યો મમ તનૂરેષા સા ત્વયિ સહ નૌ વ્રતપતે વ્રતાનીતિ તદગ્નિના ત્વચં વિપલ્યઙ્ગયતેઽનુ મે દીક્ષાં દીક્ષાપતિર્મન્યતામનુ તપસ્તપસ્પતિરિતિ તદવાન્તરાં દીક્ષામુપૈતિ સંતરામઙ્ગુલીરચતે સંતરાં મેખલાં પર્યસ્તામેવૈતત્સતીં પર્યસ્યતે -

અથૈનમતો મદન્તીભિરુપચરન્તિ । તપો વા અગ્નિસ્તપો મદન્ત્યસ્તસ્માદેનમ્મદન્તીભિરુપચરન્તિ -

અથ મદન્તીભિરુપસ્પૃશ્ય । રાજાનમાપ્યાયયન્તિ તદ્યન્મદન્તીરુપસ્પૃશ્ય રાજાનમાપ્યાયયન્તિ વજ્રો વા આજ્યં રેતઃ સોમો નેદ્વજ્રેણાજ્યેન રેતઃ સોમં હિનસામેતિ તસ્માન્મદન્તીરુપસ્પૃશ્ય રાજાનમાપ્યાયયન્તિ-

તદાહુઃ । યસ્મા એતદાપ્યાયનં ક્રિયત આતિથ્યં સોમાય તમેવાગ્ર આપ્યાયયેયુરથાવાન્તરદીક્ષામથ તાનૂનપ્ત્રાણીતિ તદુ તથા ન કુર્યાદ્યજ્ઞસ્ય વા એવં કર્માત્ર વા એનાન્ત્સમદવિન્દત્તે સંશમમેવ પૂર્વમુપાયન્નથાવાન્તરદીક્ષામથાપ્યાયનમ્ -

તદ્યદાપ્યાયયન્તિ । દેવો વૈ સોમો દિવિ હિ સોમો વૃત્રો વૈ સોમ આસીત્તસ્યૈતચ્છરીરં
યદ્ગિરયો યદશ્માનસ્તદેષોઽશાના નામૌષધિર્જાયત ઇતિ હ સ્માહ શ્વેતકેતુરૌદ્દાલકિસ્તામેતદાહૃત્યાભિષુણ્વન્તિ તાં દીક્ષોપસદ્ભિસ્તાનૂનપ્ત્રૈરાપ્યાયનેન સોમં કુર્વન્તીતિ તથો એવૈનામેષ એતદ્દીક્ષોપસદ્ભિસ્તાનૂનપ્ત્રૈરાપ્યાયનેન સોમં કરોતિ -

મધુ સારઘમિતિ વા આહુઃ । યજ્ઞો હ વૈ મધુ સારઘમથૈત એવ સરઘો મધુકૃતો યદૃત્વિજસ્તદ્યથા મધુ મધુકૃતઆપ્યાયયેયુરેવમેવૈતદ્યજ્ઞમાપ્યાયયન્તિ -

યજ્ઞેન વૈ દેવાઃ । ઇમાં જિતિં જિગ્યુર્યૈષામિયં જિતિસ્તે હોચુઃ કથં ન ઇદમ્મનુષ્યૈરનભ્યારોહ્યં સ્યાદિતિ તે યજ્ઞસ્ય રસં ધીત્વા યથા મધુ મધુકૃતો નિર્ધયેયુર્વિદુહ્ય યજ્ઞં યૂપેન યોપયિત્વા તિરોઽભવન્નથ યદેનેનાયોપયંસ્તસ્માદ્યૂપો નામ -

તદ્વા ઋષીણામનુશ્રુતમાસ । તે યજ્ઞં સમભરન્યથાયં યજ્ઞઃ સમ્ભૃત એવં વા એષ યજ્ઞં સમ્ભરતિ યો દીક્ષતે વાગ્વૈ યજ્ઞસ્તદ્યદેવાત્ર યજ્ઞસ્ય નિર્ધીતં યદ્વિદુગ્ધં તદેવૈતત્પુનરાપ્યાયયતિ-

તે વૈ ષડ્ભૂત્વાપ્યાયયન્તિ । ષડ્વા ઋતવ ઋતવ એવૈતદ્ભૂત્વાપ્યાયયન્તિ -

ત આપ્યાયયન્તિ । અંશુરંશુષ્ટે દેવ સોમાપ્યાયતામિતિ તદસ્યાંશુમંશુમેવાપ્યાયયન્તીન્દ્રાયૈકધનવિદ ઇતીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા તસ્માદાહેન્દ્રાયેત્યેકધનવિદ ઇતિ શતંશતં હ સ્મ વા એષ દેવાન્પ્રત્યેકૈક એવાંશુરેકધનાનાપ્યાયતે દશદશ વા તુભ્યમિન્દ્રઃ પ્યાયતામા ત્વમિન્દ્રાય પ્યાયસ્વેતીન્દ્રો વૈ યજ્ઞસ્ય દેવતા સા યૈવ યજ્ઞસ્ય દેવતા તામેવૈતદાપ્યાયયત્યાત્વમિન્દ્રાય પ્યાયસ્વેતિ તદેતસ્મિન્નાપ્યાયનં દધાત્યાપ્યાયયાસ્માન્ત્સખીન્ત્સન્યા મેધયેતિ સ યત્સનોતિ તત્તદાહ યત્સન્યેત્યથ યદનુબ્રૂતે તદુ તદાહ યન્મેધયેતિ સ્વસ્તિ તે દેવ સોમ સત્યામશીયેત્યેકા વા એતેષામાશીર્ભવત્યૃત્વિજાં ચ યજમાનસ્ય ચ યજ્ઞસ્યોદૃચં ગચ્છેમેતિ યજ્ઞસ્યોદૃચં ગચ્છાનીત્યેવૈતદાહ -

અથ પ્રસ્તરે નિહ્નુવતે । ઉત્તરતૌપચારો વૈ યજ્ઞોઽથૈતદ્દક્ષિણેવાન્વિત્યાપ્યાયયન્ત્યગ્નિર્વૈ યજ્ઞસ્તદ્યજ્ઞં પૃષ્ઠતઃ કુર્વન્તિ તન્મિથ્યાકુર્વન્તિ દેવેભ્ય આવૃશ્ચ્યન્તે યજ્ઞો વૈ પ્રસ્તરસ્તદ્યજ્ઞં પુનરારભન્તે તસ્યો હૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિસ્તથો હૈષામેતન્ન મિથ્યાકૃતં ભવતિ ન દેવેભ્ય આવૃશ્ચ્યન્તે તસ્માત્પ્રસ્તરે નિહ્નુવતે -

તદાહુઃ । અક્તે નિહ્નુવીરાનનક્તા ઇત્યનક્તે હૈવ નિહ્નુવીરન્ન નુ પ્રહરણં હ્યેવાક્તસ્ય -

તે નિહ્નુવતે । એષ્ટા રાયઃ પ્રેષે ભગાય ઋતમૃતવાદિભ્ય ઇતિ સત્યં સત્યવાદિભ્ય ઇત્યૈવૈતદાહ નમો દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ તદાભ્યાં દ્યાવાપૃથિવીભ્યાં નિહ્નુવતે યયોરિદં સર્વમધિ -

અથાહ સમુલ્લુપ્ય પ્રસ્તરમ્ । અગ્નીન્મદન્ત્યાપા ઇતિ મદન્તીત્યગ્નીદાહ તાભિરેહીત્યુપર્યુપર્યગ્નિમતિહરતિ સ યન્નાનુપ્રહરત્યેતેન હ્યત ઊર્ધ્વાન્યહાનિ પ્રચરિષ્યન્ભવત્યથ યદુપર્યુપર્યગ્નિમતિહરતિ તદેવાસ્યાનુપ્રહૃતભાજનમ્ભવતિ તમગ્નીધે પ્રયચ્છતિ તમગ્નીન્નિદધાતિ -