શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.8

બ્રાહ્મણમ્ ૦૧ શાન્તિબ્રાહ્મણમ્
૧ શાન્તિબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચ તદેવં યદ્વિજ્ઞાનં કેવલમમૃતત્વસાધનં સ આત્મા નિરુપાધિકઃ અશનાયાદ્યતીતો યદેવ સાક્ષાદપરોઽક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સ સર્વાન્તરો નેતિનેત્યાદિલક્ષણઃ કાણ્ડદ્વયેન નિર્દ્ધારિતોઽધુના તસ્યૈવોપાધિવૈશિષ્ટ્યમાપન્નસ્ય પ્રમાણપ્રમેયાદિવ્યવહારવિષયતામુપગતસ્યાભ્યુદયફલાનાં ક્રમમુક્તિફલાનાં કર્મસમૃદ્ધ્યર્થાનાં ચેતિ ત્રિવિધોપાસનાનાં પૂર્વત્રાનુક્તાનાં પ્રતિપાદનં, તત્ર સર્વોપાસ્ત્યઙ્ગભૂતાનાં ૐકારો દમો દાનં દયેતિ પદાર્થાનાં વિધિત્સયાં શ્રુતિમુખેન પૂર્વમાત્મયાથાત્મ્યવિજ્ઞાનસિદ્ધયે મિથ્યાભૂતકાર્યકારણસમ્બન્ધમાશ્રિત્ય તાત્પર્યેણ વ્યાખ્યાતસ્ય બ્રહ્મણો યચ્છુદ્ધં સ્વરૂપં તસ્ય પૂર્વોપાત્તકાર્યકારણસમ્બન્ધસ્ય હેયત્વં દ્યોતયિતુમનુવાદકરણં, તત્ર લક્ષ્યં તત્પદાર્થં દર્શયિત્વા લક્ષ્યસ્ય ત્વત્પદાર્થસ્ય પ્રદર્શનં, ત્વમ્પદાર્થસ્ય પૂર્ણત્વે હેતુમભિધાયૈક્યજ્ઞાનફલસ્ય નિરૂપણં, તતો ધ્યાનવિધાનાર્થં તસ્મિન્વિનિયુક્તં મન્ત્રમભિધાય તદ્વ્યાખ્યાનમુખેનોંકારપ્રતીકં કાર્યકારણોભયવિધં બ્રહ્મ ધ્યેયમિતિ પ્રતિપાદનં, તતઃ પ્રણવસ્ય યથોક્તબ્રહ્મવાચકત્વમસ્તીત્યુપપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૨ દમદાનદયેતિ ત્રિકોપદેશબ્રાહ્મણમ્
૨ દમદાનદયેતિ ત્રિકોપદેશબ્રાહ્મણમ્-- તત્ર ચ બાહ્યસાધનસ્ય દમાદિસાધનત્રયસ્ય વિધાનં, તત્ર તેનાપિ વિશિષ્ટ એવં બાહ્યાભ્યન્તરશુચિઃ સન્સર્વોપાસ્તિષ્વધિક્રિયતે-અતસ્તદ્વિધાનાયાખ્યાયિકારૂપસ્યાર્થવાદસ્યાભિધાનં, લિઙ્ગદર્શનપૂર્વકં દેવમનુષ્યાસુરેભ્યઃ પ્રજાપતિના દત્તસ્યાનુશાસનસ્ય વિધાનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૩ સૂર્યાગ્ન્યોરુપસ્થાનબ્રાહ્મણમ્
૩ સૂર્યાગ્ન્યોરુપસ્થાનબ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચ દમાદિયુક્તસ્યાપિ શરીરપાતે તુ નામૃતત્વં આધ્યાત્મિકવાય્વાદિદેવતાપ્રતિબન્ધકત્વાદ્દેહસ્યૈવ સૂક્ષ્મતાં ગતસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વા ચ્ચેત્યાશઙ્કાયાં તસ્યા નિરાકરણં, તત્ર સૂર્યાગ્ન્યોરુપસ્થાનસ્ય પ્રતિપાદનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૪ હૃદયબ્રહ્મોપાસનબ્રાહ્મણમ્
૪ હૃદયબ્રહ્મોપાસનબ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચ સોપાધિકસ્ય બ્રહ્મણો નિરુપાધિકસ્વરૂપેઽનધિકૃતાનાં ધ્યાનભેદસ્યોપવર્ણનં, તત્ર પ્રજાપતિર્દેવાદીનામનુશાસ્તેતિ સામાન્યતઃ શ્રવણાદ્દક્ષાદિષ્વપિ પ્રજાપતિત્વશઙ્કા મા ભૂદિતિ પ્રજાપતેર્વિશેષ્યત્વેન પ્રતિપાદનં, તત્રોક્તહૃદયસ્યોપાસ્યાર્થં બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદનં, હૃદયસ્ય સૂક્ષ્મત્વાત્પ્રજાપતેશ્ચ સર્વાત્મકત્વાત્કથં હૃદયસ્ય પ્રજાપતિના સહૈક્યમિત્યાશઙ્કાયાં તત્સમાધાનકથનં, તત ઉપાસ્યત્વેન સિદ્ધસ્ય હૃદયસ્ય પ્રશંસાર્થં તન્નામાક્ષરૈકદેશોપાસનસ્ય નિરૂપણં, તત્ર ક્રમેણ ત્રયાણામક્ષરાણાં સોપપત્તિકં વિવરણં, એતદ્વિજ્ઞાનફલકથનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૫ હૃદયબ્રહ્મણઃ સત્યમિત્યુપાસનાવિધિબ્રાહ્મણમ્
૫ હૃદયબ્રહ્મણઃ સત્યમિત્યુપાસનાવિધિબ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચૈતસ્યૈવ હૃદયાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સત્યમિત્યુપાસનાન્તરસ્ય સપ્રકારકં વિધાનં, તત્ર તસ્ય સ્વરૂપકથનપૂર્વકં તદ્વિજ્ઞાનફલસ્યાભિધાનં, કૈમુતિકન્યાયેન ફલાન્તરસ્યાભિધાનં, કથમીદૃગ્વિધજ્ઞાનાદુપાસકસ્યેદં ફલમિત્યપેક્ષાયામુક્તોપાસકસ્યાનુવાદપૂર્વકં હેતોરભિધાનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૬ સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્તુતિબ્રાહ્મણમ્
૬ સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્તુતિબ્રાહ્મણમ્-- તત્ર ચાદૌ સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રશંસાર્થં પ્રથમજત્વં સાધયિત્વાઽશબ્દોપલક્ષિતાન્મૂલકારણાત્સૂત્રોત્પત્તિં ચાભિધાય તસ્ય મહત્ત્વપ્રતિપાદનં, તતસ્તસ્ય યક્ષત્વં નિરૂપયિતુમુત્પન્નાદ્વિરાડાત્મનઃ સકાશાદિન્દ્રાદિદેવતાસૃષ્ટેઃ પ્રતિપાદનં, તત્ર યક્ષત્વં પ્રસાધ્ય હૃદયબ્રહ્મવદસ્યાપિ સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રશંસાર્થં વર્ણત્રયાત્મત્વં ચ પ્રસાધ્ય સફલમક્ષરત્રયસ્વરૂપપ્રદર્શનં, એવં વિશિષ્ટસત્યોપાસ્તિમુક્ત્વાઽધુના તસ્યૈવાધ્યાત્મિકાધિદૈવિકસંસ્થાનભેદવૈશિષ્ટયં કલ્પયિત્વા તદુપાસ્તેરભિધાનં, તતઃ કથં તાવન્યોઽન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતાવિત્યપેક્ષાયાં પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભાવેનેત્યભિધાનં, તતો જ્ઞાતારિષ્ટઃ પુમાન્કથં નામ હિતમાચરેદિત્યભિપ્રાયેણ શ્રુતિમુખતશ્ચક્ષુરાદિત્યપુરુષપ્રસઙ્ગાગતસ્યારિષ્ટદર્શનસ્ય પ્રતિપાદનં, ઉક્તસ્ય પ્રકૃતયોઃ પરસ્પરોપકાર્યોપકારકત્વસ્ય નિગમનં, એવં સ્થાનદ્વયસમ્બન્ધિ સત્યબ્રહ્મણો ધ્યાનમુક્ત્વાઽધુના તસ્યૈવાધિદૈવિકવ્યાહૃત્યવયવકત્વેન આધ્યાત્મિકવ્યાહૃત્યવયવકત્વેન ચ ધ્યાનસ્ય સોપપત્તિકં નામવિશેષાભિધાનસહિતં સફલં નિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૭ વિદ્યુદ્બ્રહ્મોપાસનાબ્રાહ્મણમ્
૭ વિદ્યુદ્બ્રહ્મોપાસનાબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચૈતસ્યૈવ સત્યબ્રહ્મણોઽશેષપાપધ્વંસ । કસ્યોપાસનાન્તરસ્યાભિધાનં, તત્ર વિદ્યુચ્છબ્દનિર્વચનં, એવં વિદ્યુદ્બ્રહ્મોપાસિતુરુપાસ્યાનુગુણં ફલં ભવતીતિ નિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૮ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાગ્રન્થો વા મનોમયપુરુષોપાસનાબ્રાહ્મણમ્
૮ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાગ્રન્થો વા મનોમયપુરુષોપાસનાબ્રાહ્મણમ્-- તત્ર ચોપાધીનામનેકત્વાત્પ્રત્યેકમનેકવિશેષણત્વાચ્ચ તથૈવ પ્રકૃતસ્ય બ્રહ્મણો મનૌપાધિકસ્યોપાસનવિધાનં, તસ્ય ધ્યાનાર્થમૌપાધિકસ્વરૂપકથનદ્વારા સ્થાનવિશેષસ્યાભિધાનમ્ , તત્ર દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોરભિધાનમ્, એવમુપાસિતુઃ ફલનિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૦૯ વેદત્રયીવાગ્ધેનૂપાસનાબ્રાહ્મણમ્
૯ વેદત્રયીવાગ્ધેનૂપાસનાબ્રાહ્મણમ્ --તત્ર ચ પુનસ્તસ્યૈવ બ્રહ્મણો વાઙ્મયધેનુસમ્બન્ધેનોપાસનસ્ય મહાફલાર્થત્વેન વિધાનમ્, તત્રોપાસને નિમિત્તભૂતસ્ય ધેનુસામાન્યત્વસ્ય સાર્વાત્મ્યેનોપપાદનમ્ , તત્ર સ્તનાનાં વિનિયોગકથનમ્ , વત્સત્વસમ્પાદનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૦ જઠરસ્થવૈશ્વાનરોપાસનાબ્રાહ્મણમ્
૧૦ જઠરસ્થવૈશ્વાનરોપાસનાબ્રાહ્મણમ્ -- તત્ર ચ પ્રકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ કૌક્ષેયાગ્નિત્વમાપન્નસ્યાપરોઽક્ષત્વં દર્શયિતું પુનરુપાસનાન્તરસ્ય વિધાનમ્, તત્રાગ્નેઃ સ્વરૂપકથનમ્, તત્સદ્ભાવે માનકથનં ચ, તતઃ પ્રાસઙ્ગિકમરિષ્ટદર્શનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૧ જ્વરાદિવ્યાધ્યાદેસ્તપસ્ત્વોપાસનાબ્રાહ્મણમ્
૧૧ જ્વરાદિવ્યાધ્યાદેસ્તપસ્ત્વોપાસનાબ્રાહ્મણમ્ - તત્ર ચૈવં બ્રહ્મોપાસનાનાં કેષાઞ્ચિત્ફલવતાં કથનાનન્તરં--અબ્રહ્મોપાસનાનાં કેષાઞ્ચિત્ફલવતાં પ્રદર્શનં, તત્ર વ્યાધૌ-પ્રેતસ્યારણ્યં પ્રત્યાહરણે - પ્રેતસ્યાગ્નાવભ્યાધાને ચ પરમતપોબુદ્ધિકરણપ્રતિપાદનં, તત્સહૈવોક્તોપાસનાનાં ફલપ્રતિપાદનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૨ સર્વાસામુપાસનાનાં ગતેઃ ફલસ્ય ચ વિધાયકં બ્રાહ્મણમ્
૧૨ સર્વાસામુપાસનાનાં ગતેઃ ફલસ્ય ચ વિધાયકં બ્રાહ્મણમ્ --તત્ર ચાસ્મિન્પ્રકરણે ઉક્તાનાં સર્વોપાસનાનાં ગતેરનુક્તફલસ્ય ચ પ્રદર્શનમ્ , તત્ર છિદ્રપ્રમાણકથનમ્ , ગન્તવ્યસ્થાનકથનમ્ , ગચ્છતો વિરાડાત્મા વિશ્રામસ્થાનમિતિ કથનં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૩ અન્નપ્રાણયોરેકબ્રહ્મોપાસનાવિધાયકં બ્રાહ્મણમ્
૧૩ અન્નપ્રાણયોરેકબ્રહ્મોપાસનાવિધાયકં બ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચ પુનઃ પ્રકૃતબ્રહ્મોપાસનમેવાનુસૃત્ય શ્રુતિમુખેન " વિ રમ્" ઇતિ ગુણદ્વયવિશિષ્ટાન્નપ્રાણોપાધિકબ્રહ્મોપાસનં વિશિષ્ટફલકં વિધાતુમાદૌ તસ્યૈતસ્યૈવોપાસ્યત્વસ્ય નિર્ણયાર્થાયા યુક્તેરભિધાનમ્, તતોઽન્નપ્રાણયોરેકત્વેન બ્રહ્મદૃષ્ટિઃ કાર્યેત્યેતસ્યાર્થસ્યેતિહાસકથનદ્વારા દૃઢીકરણમ્, તતઃ કથં જ્ઞાનાત્કૃતકૃત્યઃ સ્યાદિત્યપેક્ષાયામનપ્રાણયોઃ સશક્તિકયોરેકત્વવિજ્ઞાનાત્તથા સ્યાન્ન કેવલયોરેકત્વવિજ્ઞાનાદિત્યાશયેન તયોઃ શક્તિભૂતસ્ય ગુણદ્વયસ્ય ક્રમેણોપદેશકરણકથનમ્, " વિ-રમ્" ઇત્યેતયોર્ગુણયોઃ સોપપત્તિકં સ્વરૂપપ્રતિપાદનમ્ , એવમુપાસિતુઃ ફલનિરૂપણં ચેતિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૪ પ્રાણોપાસનાબ્રાહ્મણમ્

૧૪ પ્રાણોપાસનાબ્રાહ્મણમ્--તત્ર ચ પુનસ્તસ્યૈવ બ્રહ્મણ ઉક્થાદિગુણપૂગવિશિષ્ટત્વેનોપાસનસ્ય વિધાનમ્, તત્રોક્થસ્વરૂપકથનમ્ , એવમુપાસનસ્ય ક્રમેણ દૃષ્ટમદૃષ્ટં ચ ફલં ભવતીતિ પ્રતિપાદનમ્ , તતઃ પ્રાણસ્ય યોક્તૃતાગુણવત્ત્વેનોપાસનસ્ય વિધાનમ્, તત્ર પ્રાણે યજુઃશબ્દપ્રવૃત્તેઃ પ્રદર્શનમ્ , એવમુપાસિતુઃ પૂર્વવત્ફલનિરૂપણમ્, તતઃ પ્રાણસ્ય સર્વપ્રાણિસમ્યગ્ગમનહેતુત્વગુણવૈશિષ્ટ્યેનોપાસનસ્ય વિધાનમ્, પૂર્વવદત્રાપિ પ્રાણે સામશબ્દપ્રવૃત્તેઃ પ્રદર્શનમ્ , પૂર્વવદુપાસનફલનિરૂપણમ્, તતઃ પ્રાણસ્ય પાલકગુણવત્ત્વેનોપાસનસ્ય વિધાનમ્ , તત્ર પ્રાણસ્ય ક્ષત્ત્રશબ્દાભિધેયત્વપ્રસાધનમ્ , એતદ્વેદનફલનિરૂપણં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્ ૧૫ ગાયત્રબ્રહમોપાસનાબ્રાહ્મણમ્
૧૫ ગાયત્રબ્રહ્મોપાસનબ્રાહ્મણમ્-તત્ર ચ હૃદયાદ્યનેકોપાધિવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાસનાભિધાનાનન્તરમધુના ગાયત્ર્યુપાધિવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાસનસ્ય વિધાનં, તસ્યા એતસ્યા ગાયત્ર્યાઃ ક્રમેણ પાદત્રયસ્ય સોપપત્તિકં સ્વરૂપનિરૂપણં, તતઃ શબ્દલક્ષણાયાસ્ત્રિપદાયા ગાયત્ર્યાસ્તુરીયપાદસ્ય સ્વરૂપોપપાદનં, તતસ્ત્રૈલોક્યત્રૈવિદ્યપ્રાણાદિત્રયલક્ષણપાદત્રયવતી ગાયત્રી તુરીયે દર્શતે પદે પરોરજસિ પ્રતિષ્ઠિતેતિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદનં, તત્તુરીયં પદં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યભિધાનં, સત્યં ચ ચક્ષુરેવેત્યુપપાદનં, તત્સત્યં બલે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યભિધાનં, બલં ચ પ્રાણ એવેત્યુપપાદનં, ગાયત્રીશબ્દનિર્વચનં, પ્રસઙ્ગાન્મતાન્તરં દૃષ્ટ્વા બટવે ઉપદેશ્યા ગાયત્રી ઇયમેવ ભવિષ્યતીતિ વિભ્રમો માઽભૂદિત્યભિપ્રેત્ય મતાન્તરં દૂષયિતું તસ્યોપન્યસનમ્,
એવમ્પ્રાસઙ્ગિકમુક્ત્વા ગાયત્રીજ્ઞાનફલકથનાભિપ્રાયેણ ગાયત્રીવિદઃ પ્રશંસનં, તત એવમુક્તગાયત્ર્યુપાસનાસઙ્ગ્રહવિષયકસ્યૈવ મન્ત્રસ્યૈહિકફલવિશેષોપાયકથનાર્થમવતારણં, તત્ર પ્રવૃદ્ધદ્વેષવન્તમ્પ્રતિ-ઉક્તોપસ્થાનમન્ત્રે ઊહપ્રદર્શનેનાભિચારિકસ્યોપસ્થાનાન્તરસ્યાભિધાનં, કામિનમ્પ્રતિ પુનરાભિચારિકસ્યોપસ્થાનાન્તરસ્યાભિધાનં, તતો ગાયત્રીમુખવિજ્ઞાનમન્તરેણ તદ્વિજ્ઞાનં પૂર્ણં ન ભવતિ-અતસ્તદ્વિધાનાર્થમર્થવાદસ્યાભિધાનં, તત્ર ગાયત્ર્યા મુખમગ્નિરિતિ બુડિલર્ષેર્જનકરાજસ્ય ચ સંવાદેન નિરૂપણં, એતદ્ગાયત્રીવિજ્ઞાનવેદનફલનિરૂપણં ચેત્યાદિ ।