શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 10.2.6

સંવત્સરરૂપપ્રજાપતેરેકશતવિધત્વસ્ય સોપપત્તિકં સમ્પાદનમ્

સંવત્સરો વૈ પ્રજાપતિરેકશતવિધઃ તસ્યાહોરાત્રાણ્યર્ધમાસા માસા ઋતવઃ ષષ્ટિર્માસસ્યાહોરાત્રાણિ માસિ વૈ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણ્યાપ્યન્તે ચતુર્વિંશતિરર્ધમાસાસ્ત્રયોદશ માસાસ્ત્રય ઋતવસ્તાઃ શતં વિધાઃ સંવત્સર એવૈકશતતમી વિધા -

સ ઋતુભિરેવ સપ્તવિધઃ ષડૃતવઃ સંવત્સર એવ સપ્તમી વિધા તસ્યૈતસ્ય સંવત્સરસ્યૈતત્તેજો ય એષ તપતિ તસ્ય રશ્મયઃ શતં વિધા મણ્ડલમેવૈકશતતમી વિધા -

સ દિગ્ભિરેવ સપ્તવિધઃ યે પ્રાચ્યાં દિશિ રશ્મયઃ સૈકા વિધા યે દક્ષિણાયાં સૈકા યે પ્રતીચ્યાં સૈકા ય ઉદીચ્યાં સૈકા ય ઊર્ધ્વાયાં સૈકા યેઽવાચ્યાં સૈકા મણ્ડલમેવ સપ્તમી વિધા -

તસ્યૈતસ્ય પરસ્તાત્કામપ્રો લોકઃ અમૃતં વૈ કામપ્રમમૃતમેવાસ્ય તત્પરસ્તાત્તદ્યત્તદમૃતમેતત્તદ્યદેતદર્ચિર્દીપ્યતે -

તદેતદ્વસુ ચિત્રં રાધઃ તદેષ સવિતા વિભક્તાભ્યઃ પ્રજાભ્યો વિભજત્યપ્યોષધિભ્યોઽપિ વનસ્પતિભ્યો ભૂયૈવ હ ત્વેકાભ્યઃ પ્રયચ્છતિ કનીય ઇવૈકાભ્યસ્તદ્યાભ્યો ભૂયઃ પ્રયચ્છતિ તા જ્યોક્તમાં જીવન્તિ યાભ્યઃ કનીયઃ કનીયસ્તાઃ -

તદેતદૃચાભ્યુક્તં વિભક્તારં હવામહે વસોશ્ચિત્રસ્ય રાધસઃ સવિતારં નૃચક્ષસમિતિ તદેતત્સર્વમાયુર્દીર્ઘમનન્તં હિ તદ્યદિદમાહુર્દીર્ઘં ત આયુરસ્તુ સર્વમાયુરિહીત્યેષ તે લોક એતત્તેઽસ્ત્વિતિ હૈવૈતત્ -

પશ્યન્તી વાગ્વદતિ તદેતદેકશતવિધેન વૈવાપ્તવ્યં શતાયુતયા વા ય એવૈકશતવિધં વિધત્તે યો વા શતં વર્ષાણિ જીવતિ સ હૈવૈતદમૃતમાપ્નોતિ તસ્માદ્યે ચૈતદ્વિદુર્યે ચ ન લોક્યા શતાયુતેત્યેવાહુસ્તસ્માદુ હ ન પુરાયુષઃ સ્વકામી પ્રેયાદલોક્યં હૈત ઉ વાવ લોકા યદહોરાત્રાણ્યર્ધમાસા માસા ઋતવઃ સંવત્સરઃ -

તદ્યેઽર્વાગ્વિંશેષુ વર્ષેષુ પ્રયન્તિ અહોરાત્રેષુ તે લોકેષુ સજ્યન્તેઽથ યે પરોવિંશેષ્વર્વાક્ચત્વારિંશેષ્વર્ધમાસેષુ તેઽથ યે પરશ્ચત્વારિંશેષ્વર્વાક્-ષષ્ટેષુ માસેષુ તેઽથ યે પરઃષષ્ટેષ્વર્વાગશીતેષ્વૃતુષુ તેઽથ યે પરોઽશીતેષ્વર્વાક્શતેષુ સંવત્સરે તેઽથ ય એવ શતં વર્ષાણિ યો વા ભૂયાંસિ જીવતિ સ હૈવૈતદમૃતમાપ્નોતિ -

બહુભિર્હ વૈ યજ્ઞૈઃ એકમહરેકા રાત્રિર્મિતા સ ય એવૈકશતવિધં વિધત્તે યો વા શતં વર્ષાણિ જીવતિ સ હૈવૈનદદ્ધાતમામાપ્નોત્યેષ વા એકશતવિધં વિધત્તે ય એનં સંવત્સરં બિભર્તિ તસ્માદેનં સંવત્સરભૃતમેવ ચિન્વીતેત્યધિદેવતમ્ -

અથાધિયજ્ઞમ્ યાનમૂનેકશતમુદ્બાહૂન્પુરુષાન્મિમીતે સ વિધૈકશતવિધઃ સ ચિતિભિરેવ સપ્તવિધઃ ષડૃતવ્યવત્યશ્ચિતયોઽગ્નિરેવ સપ્તમી વિધા -

સ ઉ વા ઇષ્ટકૈકશતવિધઃ યાઃ પઞ્ચાશત્પ્રથમા ઇષ્ટકા યાશ્ચોત્તમાસ્તાઃ શતં વિધા અથ યા એતદન્તરેણેષ્ટકા ઉપધીયન્તે સૈવૈકશતતમી વિધા -

સ ઉ એવ યજુસ્તેજાઃ યજુરેકશતવિધો યાનિ પઞ્ચાશત્પ્રથમાનિ યજૂંષિ યાનિ ચોત્તમાનિ તાઃ શતં વિધા અથ યાન્યેતદન્તરેણ યજૂંષિ ક્રિયન્તે સૈવૈકશતતમી વિધૈવમુ સપ્તવિધ એકશતવિધો ભવતિ સ યઃ શતાયુતાયાં કામો ય એકશતવિધે સપ્તવિધેન હૈવ તમેવંવિદાપ્નોતિ -

એવં વાવ સર્વે યજ્ઞાઃ એકશતવિધા આઽગ્નિહોત્રાદૃગ્ભિર્યજુર્ભિઃ પદૈરક્ષરૈઃ કર્મભિઃ સામભિઃ સ યઃ શતાયુતાયાં કામો ય એકશતવિધે યઃ સપ્તવિધે યજ્ઞેનયજ્ઞેન હૈવ તમેવંવિદાપ્નોતીત્યુ એવાધિયજ્ઞમ્ -

અથાધ્યાત્મમ્ । પઞ્ચેમાશ્ચતુર્વિધા અઙ્ગુલયો દ્વે કલ્કુષી દોરંસફલકં ચાક્ષશ્ચ તત્પઞ્ચવિંશતિરેવમિમાનીતરાણ્યઙ્ગાનિ તાઃ શતં વિધા આત્મૈવૈકશતતમી વિધોક્તં સપ્તવિધતાયૈ -

સ ઉ એવ પ્રાણતેજાઃ પ્રાણૈકશતવિધોઽન્વઙ્ગમઙ્ગેઽઙ્ગે હિ પ્રાણઃ સ યઃ શતાયુતાયાં કામો ય એકશતવિધે યઃ સપ્તવિધે યઃ સર્વેષુ યજ્ઞેષુ વિદ્યયા હૈવ તમેવંવિદાપ્નોતિ સર્વૈર્હિ યજ્ઞૈરાત્માનં સમ્પન્નં વિદે -

ત્રીણિ વા ઇમાનિ પઞ્ચવિધાનિ સંવત્સરોઽગ્નિઃ પુરુષસ્તેષાં પઞ્ચ વિધા અન્નં પાનં શ્રીર્જ્યોતિરમૃતં યદેવ સંવત્સરેઽન્નં તદન્નં યા આપસ્તત્પાનં રાત્રિરેવ શ્રીઃ શ્રિયાં હૈતદ્રાત્ર્યાં સર્વાણિ ભૂતાનિ સંવસન્ત્યહર્જ્યોતિરાદિત્યોઽમૃતમિત્યધિદેવતં -

અથાધિયજ્ઞમ્ યદેવાગ્નાવન્નમુપધીયતે તદન્નં યા આપસ્તત્પાનં પરિશ્રિત એવશ્રીસ્તદ્ધિ રાત્રીણાં રૂપં યજુષ્મત્યો જ્યોતિસ્તદ્ધ્યહ્નાં રૂપમગ્નિરમૃતં તદ્ધ્યાદિત્યસ્ય રૂપમિત્યુ એવાધિયજ્ઞમ્ -

અથાધ્યાત્મમ્ યદેવ પુરુષેઽન્નં તદન્નં યા આપસ્તત્પાનમસ્થીન્યેવ શ્રીસ્તદ્ધિ પરિશ્રિતાં રૂપં મજ્જાનો જ્યોતિસ્તદ્ધિ યજુષ્મતીનાં રૂપં પ્રાણોઽમૃતં તદ્ધ્યગ્નેરૂપં પ્રાણોઽગ્નિઃ પ્રાણોઽમૃતમિત્યુ વા આહુઃ -

અન્નાદ્વા અશનાયા નિવર્તતે પાનાત્પિપાસા શ્રિયૈ પાપ્મા જ્યોતિષસ્તમોઽમૃતાન્મૃત્યુર્નિ હ વા અસ્માદેતાનિ સર્વાણિ વર્તન્તેઽપ પુનર્મૃત્યું જયતિ સર્વમાયુરેતિ ય એવં વેદ તદેતદમૃતમિત્યેવામુત્રોપાસીતાયુરિતીહ પ્રાણ ઇતિ હૈક ઉપાસતે પ્રાણોઽગ્નિઃ પ્રાણોઽમૃતમિતિ વદન્તો ન તથા વિદ્યાદધ્રુવં વૈ તદ્યત્પ્રાણસ્તં તે વિષ્યામ્યાયુષો ન મધ્યાદિતિ હ્યપિ યજુષાભ્યુક્તં તસ્માદેનદમૃતમિત્યેવામુત્રોપાસીતાયુરિતીહ તથો હ સર્વમાયુરેતિ -