શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.5.1

૧.૫.૧હોતૃપ્રવરણમ્
સ વૈ પ્રવરાયાશ્રાવયતિ । તદ્યત્પ્રવરાયાશ્રાવયતિ યજ્ઞો વા આશ્રાવણં યજ્ઞમભિવ્યાહૃત્યાથ હોતારં પ્રવૃણા ઇતિ તસ્માત્પ્રવરાયાશ્રાવયતિ -

સ ઇધ્મસંનહનાન્યેવાભિપદ્યાશ્રાવયતિ । સ યદ્વાનારભ્ય યજ્ઞમધ્વર્યુરાશ્રાવયેદ્વેપનો વા હ સ્યાદન્યાં વાર્ત્તિમાર્ચ્છેત્ -

તદ્ધૈકે । વેદે સ્તીર્ણાયૈ બર્હિરભિપદ્યાશ્રાવયન્તીધ્મસ્ય વા શકલમપચ્છિદ્યાભિપદ્યાશ્રાવયન્તીદં વૈ કિંચિદ્યજ્ઞસ્યેદં યજ્ઞમભિપદ્યાશ્રાવયામ ઇતિ વદન્તસ્તદુ તથા ન કુર્યાદેતદ્વૈ કિંચિદ્યજ્ઞસ્ય યૈરિધ્મઃ સંનદ્ધો ભવત્યગ્નિં સમ્મૃજન્તિ તદ્વેવ ખલુ યજ્ઞમભિપદ્યાશ્રાવયતિ તસ્માદિધ્મસંનહનાન્યેવાભિપદ્યાશ્રાવયેત્ -

સ આશ્રાવ્ય । ય એવ દેવાનાં હોતા તમેવાગ્રે પ્રવૃણીતેઽગ્નિમેવ તદગ્નયે ચૈવૈતદ્દેવેભ્યશ્ચ નિહ્નુતે યદહાગ્રેઽગ્નિં પ્રવૃણીતે તદગ્નયે નિહ્નુતેઽથ યો દેવાનાં હોતા તમગ્રે પ્રવૃણીતે તદુ દેવેભ્યો નિહ્નુતે -

સ આહ । અગ્નિર્દેવો દૈવ્યો હોતેત્યગ્નિર્હિ દેવાનાં હોતા તસ્માદાહાગ્નિર્દેવો દૈવ્યો હોતેતિ તદગ્નયે ચૈવ દેવેભ્યશ્ચ નિહ્નુતે યદહાગ્રેઽગ્નિમાહ તદગ્નયે નિહ્નુતેઽથ યો દેવાનાં હોતા તમગ્ર આહ તદુ દેવેભ્યો નિહ્નુતે -

દેવાન્યક્ષદ્વિદ્વાંશ્ચિકિત્વાનિતિ । એષ વૈ દેવાનનુવિદ્વાન્યદગ્નિઃ સ એનાનનુવિદ્વાનનુષ્ઠ્યા યક્ષદિત્યેવૈતદાહ -

મનુષ્વદ્ભરતવદિતિ । મનુર્હ વા અગ્રે યજ્ઞેનેજે તદનુકૃત્યેમાઃ પ્રજા યજન્તે તસ્માદાહ મનુષ્વદિતિ મનોર્યજ્ઞ ઇત્યુ વા આહુસ્તસ્માદ્વેવાહ મનુષ્વદિતિ -

ભરતવદિતિ । એષ હિ દેવેભ્યો હવ્યં ભરતિ તસ્માદ્ભરતોઽગ્નિરિત્યાહુરેષ ઉ વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રાણો ભૂત્વા બિભર્તિ તસ્માદ્વેવાહ ભરતવદિતિ -

અથાર્ષેયં પ્રવૃણીતે । ઋષિભ્યશ્ચૈવૈનમેતદ્દેવેભ્યશ્ચ નિવેદયત્યયમ્મહાવીર્યો યો યજ્ઞં પ્રાપદિતિ તસ્માદાર્ષેયં પ્રવૃણીતે -

પરસ્તાદર્વાક્પ્રવૃણીતે । પરસ્તાદ્ધ્યર્વાચ્યઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે જ્યાયસસ્પતય ઉ ચૈવૈતન્નિહ્નુત ઇદં હિ પિતૈવાગ્રેઽથ પુત્રોઽથ પૌત્રસ્તસ્માત્પરસ્તાદર્વાક્પ્રવૃણીતે -

સ આર્ષેયમુક્ત્વાહ । બ્રહ્મણ્વદિતિ બ્રહ્મ હ્યગ્નિસ્તસ્માદાહ બ્રહ્મણ્વદિત્યા ચ વક્ષદિતિ તદ્યા એવૈતદ્દેવતા આવોઢ્વા આહ તા એવૈતદાહા ચ વક્ષદિતિ -

બ્રાહ્મણા અસ્ય યજ્ઞસ્ય પ્રાવિતાર ઇતિ । એતે વૈ બ્રાહ્મણા યજ્ઞસ્ય પ્રાવિતારો યેઽનૂચાના એતે હ્યેનં તન્વત એત એનં જનયન્તિ તદુ તેભ્યો નિહ્નુતે તસ્માદાહ બ્રાહ્મણા અસ્ય યજ્ઞસ્ય પ્રાવિતાર ઇતિ -

અસૌ માનુષ ઇતિ । તદિમં માનુષં હોતારં પ્રવૃણીતે હોતા હૈષ પુરાથૈતર્હિ હોતા -

સ પ્રવૃતો હોતા । જપતિ દેવતા ઉપધાવતિ યથાનુષ્ઠ્યા દેવેભ્યો વષટ્કુર્યાદ્યથાનુષ્ઠ્યા દેવેભ્યો હવ્યં વહેદ્યથા ન હ્વલેદેવં દેવતા ઉપધાવતિ -

તત્ર જપતિ એતતત્ત્વા દેવ સવિતર્વૃણત ઇતિ તત્સવિતારં પ્રસવાયોપધાવતિ સ હિ દેવાનાં પ્રસવિતાગ્નિં હોત્રાયેતિ તદગ્નયે ચૈવૈતદ્દેવેભ્યશ્ચ નિહ્નુતે યદહાગ્રેઽગ્નિમાહ તદગ્નયે નિહ્નુતેઽથ યો દેવાનાં હોતા તમગ્ર આહ તદુ દેવેભ્યો નિહ્નુતે -

સહ પિત્રા વૈશ્વાનરેણેતિ । સમ્વત્સરો વૈ પિતા વૈશ્વાનરઃ પ્રજાપતિસ્તત્સંવત્સરાયૈવૈતત્પ્રજાપતયે નિહ્નુતેઽગ્ને પૂષન્બૃહસ્પતે પ્ર ચ વદ પ્ર ચ યજેત્યનુવક્ષ્યન્વા એતદ્યક્ષ્યન્ભવતિ તદૈતાભ્ય એવૈતદ્દેવતાભ્યો નિહ્નુતે યૂયમનુબ્રૂત યૂયં યજતેતિ -

વસૂનાં રાતૌ સ્યામ । રુદ્રાણામુર્વ્યાયાં સ્વાદિત્યા અદિતયે સ્યામાનેહસ ઇત્યેતે વૈ ત્રયા દેવા યદ્વસવો રુદ્રા આદિત્યા એતેષામભિગુપ્તૌ સ્યામેત્યેવૈતદાહ -

જુષ્ટામદ્ય દેવેભ્યો વાચમુદ્યાસમિતિ । જુષ્ટમદ્ય દેવેભ્યોઽનૂચ્યાસમિત્યેવૈતદાહ તદ્ધિ સમૃદ્ધં યો જુષ્ટં દેવેભ્યોઽનુબ્રવત્ -

જુષ્ટાં બ્રહ્મભ્ય ઇતિ । જુષ્ટમદ્ય બ્રાહ્મણેભ્યોઽનૂચ્યાસમિત્યેવૈતદાહ તદ્ધિ સમૃદ્ધં યો જુષ્ટં બ્રાહ્મણેભ્યોઽનુબ્રવત્ -

જુષ્ટાં નરાશંસાયેતિ । પ્રજા વૈ નરસ્તત્સર્વાભ્યઃ પ્રજાભ્ય આહ તદ્ધિ સમૃદ્ધં યશ્ચ વેદ યશ્ચ ન સાધ્વન્વવોચત્સાધ્વન્વવોચદિત્યેવ વિસૃજ્યન્તે યદદ્ય હોતૃવર્યે જિહ્મં ચક્ષુઃ પરાપતત્ અગ્નિષ્ટત્પુનરાભ્રિયાજ્જાતવેદા વિચર્ષણિરિતિ યથા યાનગ્રેઽગ્નીન્હોત્રાય પ્રાવૃણત તે પ્રાધન્વન્નેવં યન્મેઽત્ર પ્રવરેણામાયિ તન્મેપુનરાપ્યાયયેત્યેવૈતદાહ તથો હાસ્યૈતત્પુનરાપ્યાયતે -

અથાધ્વર્યું ચાગ્નીધં ચ સમ્મૃશતિ । મનો વા અધ્વર્યુર્વાગ્ઘોતા તન્મનશ્ચૈવૈતદ્વાચં ચ સંદધાતિ -

તત્ર જપતિ । ષણ્મોર્વીરંહસસ્પાન્ત્વગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચાપશ્ચ વાજશ્ચાહશ્ચ રાત્રિશ્ચેત્યેતા
મા દેવતા આર્ત્તેર્ગોપાયન્ત્વિત્યેવૈતદાહ તસ્યો હિ ન હ્વલાસ્તિ યમેતા દેવતા આર્ત્તેર્ગોપાયેયુઃ -

અથ હોતૃષદનમુપાવર્તતે । સ હોતૃષદનાદેકં તૃણં નિરસ્યતિ નિરસ્તઃ પરાવસુરિતિ પરાવસુર્હ વૈ નામાસુરાણાં હોતા સ તમેવૈતદ્ધોતૃષદનાન્નિરસ્યતિ -

અથ હોતૃષદન ઉપવિશતિ । ઇદમહમર્વાવસોઃ સદને સીદામીત્યર્વાવસુર્વૈ નામ દેવાનાં હોતા તસ્યૈવૈતત્સદને સીદતિ -

તત્ર જપતિ વિશ્વકર્મસ્તનૂપા અસિ મા મોદોષિષ્ટં મા મા હિંસિષ્ટમેષ વાં લોક ઇત્યુદઙ્ઙેજત્યન્તરા વા એતદાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચાસ્તે તદુ તાભ્યાં નિહ્નુતે મા મો દોષિષ્ટં મા મા હિંસિષ્ટમિતિ તથા હૈનમેતૌ ન હિંસ્તઃ -

અથાગ્નિમીક્ષમાણો જપતિ । વિશ્વે દેવાઃ શાસ્તન મા યથેહ હોતા વૃતો મનવૈ યન્નિષદ્ય પ્ર મે બ્રૂત ભાગધેયં યથા વો યેન પથા હવ્યમા વો વહાનીતિ યથા યેભ્યઃ પક્વં સ્યાત્તાન્બ્રૂયાદ્વનુ મા શાસ્ત યથા વ આહરિષ્યામિ યથા વઃ પરિવેક્ષ્યામીત્યેવમેવૈતદ્દેવેષુ પ્રશાસનમિચ્છતેઽનુ મા શાસ્ત યથા વોઽનુષ્ઠ્યા વષટ્કુર્યામનુષ્ઠ્યા હવ્યં વહેયમિતિ તસ્માદેવં જપતિ -