શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.2.1

સ વૈ કપાલાન્યેવાન્યતર ઉપદધાતિ । દૃષદુપલે અન્યતરસ્તદ્વા એતદુભયં સહ ક્રિયતે તદ્યદેતદુભયં સહ ક્રિયતે -

શિરો હ વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યત્પુરોડાશઃ સ યાન્યેવેમાનિ શીર્ષ્ણઃ કપાલાન્યેતાન્યેવાસ્ય કપાલાનિ મસ્તિષ્ક એવ પિષ્ટાનિ તદ્વા એતદેકમઙ્ગમેકં સહ કરવાવ સમાનં કરવાવેતિ તસ્માદ્વા એતદુભયં સહ ક્રિયતે -

સ યઃ કપાલાન્યુપદધાતિ । સ ઉપવેષમાદત્તે ધૃષ્ટિરસીતિ સ યદેનેનાગ્નિં ધૃષ્ણ્વિવોપચરતિ તેન ધૃષ્ટિરથ યદેનેન યજ્ઞ ઉપાલભત ઉપેવ વા એનેનૈતદ્વેવેષ્ટિ તસ્માદુપવેષો નામ -

તેન પ્રાચોઽઙ્ગારાનુદૂહતિ । અપાગ્ને અગ્નિમામાદં જહિ નિષ્ક્રવ્યાદં સેધેત્યયં વા આમાદ્યેનેદં મનુષ્યાઃ પક્ત્વાશ્નન્ત્યથ યેન પુરુષં દહન્તિ સ ક્રવ્યાદેતાવેવૈતદુભાવતોઽપહન્તિ -

અથાઙ્ગારમાસ્કૌતિ । આ દેવયજં વહેતિ યો દેવયાટ્ તસ્મિન્ હવીંષિ શ્રપયામ તસ્મિન્યજ્ઞં તનવામહા ઇતિ તસ્માદ્વા આસ્કૌતિ -

તં મધ્યમેન કપાલેનાભ્યુપદધાતિ । દેવા હ વૈ યજ્ઞં તન્વાનાસ્તેઽસુરરક્ષસેભ્ય આસઙ્ગાદ્બિભયાંચક્રુર્નેન્નોઽધસ્તાન્નાષ્ટ્રારક્ષાંસ્યુપોત્તિષ્ઠાનિત્યગ્નિર્હિ રક્ષસામપહન્તા તસ્માદેવમુપદધાતિ તદ્યદેષ એવ ભવતિ નાન્ય એષ હિ યજુષ્કૃતો મેધ્યસ્તસ્માન્મધ્યમેન કપાલેનાભ્યુપદધાતિ -

સ ઉપદધાતિ । ધ્રુવમસિ પૃથિવીં દૃંહેતિ પૃથિવ્યા એવ રૂપેણૈતદેવ દૃંહત્યેતેનૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમવબાધતે બ્રહ્મવનિ ત્વા ક્ષત્રવનિ સજાતવન્યુપદધામિ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વધાયેતિ બહ્વી વૈ યજુઃસ્વાશીસ્તદ્બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચાશાસ્ત ઉભે વીર્ય સજાતવનીતિ ભૂમા વૈ સજાતાસ્તદ્ભૂમાનમાશાસ્ત ઉપદધામિ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વધાયેતિ યદિ નાભિચરેદ્યદ્ય અભિચરેદમુષ્ય વધાયેતિ બ્રૂયાદભિનિહિતમેવ સવ્યસ્ય પાણેરઙ્ગુલ્યા ભવતિ -

અથાઙ્ગારમાસ્કૌતિ । નેદિહ પુરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યાવિશાનિતિ બ્રાહ્મણો હિ રક્ષસામપહન્તા તસ્માદભિનિહિતમેવ સવ્યસ્ય પાણેરઙ્ગુલ્યા ભવતિ -

અથાઙ્ગારમધ્યૂહતિ । અગ્ને બ્રહ્મ ગૃભ્ણીષ્વેતિ નેદિહ પુરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યાવિશાનિત્યગ્નિર્હિ રક્ષસામપહન્તા તસ્માદેનમધ્યૂહતિ -

અથ યત્પશ્ચાત્તદુપદધાતિ । ધરુણમસ્યન્તરિક્ષં દૃંહેત્યન્તરિક્ષસ્યૈવ રૂપેણૈતદેવ દૃંહત્યેતેનૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમવબાધતે બ્રહ્મવનિ ત્વા ક્ષત્રવનિ સજાતવન્યુપદધામિ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વધાયેતિ -

અથ યત્પુરસ્તાત્તદુપદધાતિ । ધર્ત્રમસિ દિવં દૃંહેતિ દિવ એવ રૂપેણૈતદેવ દૃંહત્યેતેનૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમવબાધતે બ્રહ્મવનિ ત્વા ક્ષત્રવનિ સજાતવન્યુપદધામિ ભ્રાતૃવ્યસ્ય વધાયેતિ -

અથ યદ્દક્ષિણતસ્તદુપપધાતિ । વિશ્વાભ્યસ્ત્વાશાભ્ય ઉપદધામીતિ સ યદિમાંલ્લોકાનતિ ચતુર્થમસ્તિ વા ન વા તેનૈવૈતદ્દ્વિષન્તમ્ભ્રાતૃવ્યમવબાધતેઽનદ્ધા વૈ તદ્યદિમાંલ્લોકાનતિ ચતુર્થમસ્તિ વા ન વાનદ્ધો તદ્યદ્વિશ્વા આશાસ્તસ્માદાહ વિશ્વાભ્યસ્ત્વાશાભ્ય ઉપદધામીતિ તૂષ્ણીં વૈ વેતરાણિ કપાલાન્યુપદધાતિ ચિત સ્થોર્ધ્વચિત ઇતિ વા -

અથાઙ્ગારૈરભ્યૂહતિ । ભૃગૂણામઙ્ગિરસાં તપસા તપ્યધ્વમિત્યેતદ્વૈ તેજિષ્ઠં તેજો યદ્ભૃગ્વઙ્ગિરસાં સુતપ્તાન્યસન્નિતિ તસ્માદેનમભ્યૂહતિ -

અથ યો દૃષદુપલે ઉપદધાતિ । સ કૃષ્ણાજિનમાદત્તે શર્માસીતિ તદવધૂનોત્યવધૂતં રક્ષોઽવધૂતા અરાતય ઇતિ સોઽસાવેવ બન્ધુસ્તત્પ્રતીચીનગ્રીવમુપસ્તૃણાત્યદિત્યાસ્ત્વગસિ પ્રતિ ત્વાદિતિર્વેત્ત્વિતિ સોઽસાવેવ બન્ધુઃ -

અથ દૃષદમુપદધાતિ । ધિષણાસિ પર્વતી પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્વેત્ત્વિતિ ધિષણા હિ પર્વતી હિ પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્વેત્ત્વિતિ તત્સંજ્ઞામેવૈતત્કૃષ્ણાજિનાય ચ વદતિ નેદન્યોઽન્યં હિનસાવ ઇતીયમેવૈષા પૃથિવી રૂપેણ -

અથ શમ્યામુદીચીનાગ્રામુપદધાતિ । દિવ સ્કમ્ભનીરસીત્યન્તરિક્ષમેવ રૂપેણાન્તરિક્ષેણ હીમે દ્યાવાપૃથિવી વિષ્ટબ્ધે તસ્માદાહ દિવ સ્કમ્ભનીરસીતિ -

અથોપલામુપદધાતિ । ધિષણાસિ પાર્વતેયી પ્રતિ ત્વા પર્વતી વેત્ત્વિતિ કનીયસી હ્યેષા દુહિતેવ ભવતિ તસ્માદાહ પાર્વતેયીતિ પ્રતિ ત્વા પર્વતી વેત્ત્વિતિ પ્રતિ હિ સ્વઃ સંજાનીતે તત્સંજ્ઞામેવૈતદ્દૃષદુપલાભ્યાં વદતિ નેદન્યોઽન્યં હિનસાત ઇતિ દ્યૌરેવૈષા રૂપેણ હનૂ એવ દૃષદુપલે જિહ્વૈવ શમ્યા તસ્માચ્છમ્યયા સમાહન્તિ જિહ્વયા હિ વદતિ -

અથ હવિરધિવપતિ । ધાન્યમસિ ધિનુહિ દેવાનિતિ ધાન્યં હિ દેવાન્ધિનવદિત્યુ હિ હવિર્ગૃહ્યતે -

અથ પિનષ્ટિ । પ્રાણાય ત્વોદાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વા દીર્ઘામનુ પ્રસિતિમાયુષે ધામિતિ પ્રોહતિ દેવો વઃ સવિતા હિરણ્યપાણિઃ પ્રતિગૃભ્ણાત્વચ્છિદ્રેણ પાણિના ચક્ષુષે ત્વેતિ -

તદ્યદેવં પિનષ્ટિ । જીવં વૈ દેવાનાં હવિરમૃતમમૃતાનામથૈતદુલૂખલમુસલાભ્યાં દૃષદુપલાભ્યાં હવિર્યજ્ઞં ઘ્નન્તિ -

સ યદાહ । પ્રાણાય ત્વોદાનાય ત્વેતિ તત્પ્રાણોદાનૌ દધાતિ વ્યાનાય ત્વેતિ તદ્વ્યાનં દધાતિ દીર્ઘામનુ પ્રસિતિમાયુષે ધામિતિ તદાયુર્દધાતિ દેવો વઃ સવિતા હિરણ્યપાણિઃ પ્રતિગૃભ્ણાત્વચ્છિદ્રેણ પાણિના સુપ્રતિગૃહીતાન્યસન્નિતિ ચક્ષુષે ત્વેતિ તચ્ચક્ષુર્દધાત્યેતાનિ વૈ જીવતો ભવન્ત્યેવમુ હૈતજ્જીવમેવ દેવાનાં હવિર્ભવત્યમૃતમમૃતાનાં તસ્માદેવં પિનષ્ટિ પિંષન્તિ પિષ્ટાન્યભીન્ધતે કપાલાનિ -

અથૈક આજ્યં નિર્વપતિ । યદ્વા આદિષ્ટં દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે યાવદ્દેવત્યં તદ્ભવતિ તદિતરેણ યજુષા ગૃહ્ણાતિ ન વા એતત્કસ્યૈ ચન દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્ણન્નાદિશતિ યદાજ્યં તસ્માદનિરુક્તેન યજુષા ગૃહ્ણાતિ મહીનાં પયોઽસીતિ મહ્ય ઇતિ હ વા એતાસામેકં નામ યદ્ગવાં તાસાં વા એતત્પયો ભવતિ તસ્માદાહ મહીનાં પયોઽસીત્યેવમુ હાસ્યૈતત્ખલુ યજુષૈવ ગૃહીતં ભવતિ તસ્માદ્વેવાહ મહીનાં પયોઽસીતિ -