શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.1.4

૧.૧.૪ પુરોડાશકરણમ્
અથ કૃષ્ણાજિનમાદત્તે । યજ્ઞસ્યૈવ સર્વત્વાય યજ્ઞો હ દેવેભ્યોઽપચક્રામ સ કૃષ્ણો ભૂત્વા ચચાર તસ્ય દેવા અનુવિદ્ય ત્વચમેવાવચ્છાયાજહ્રુઃ - ૧.૧.૪.
તસ્ય યાનિ શુક્લાનિ ચ કૃષ્ણાનિ ચ લોમાનિ । તાન્યૃચાં ચ સામ્નાં ચ રૂપં યાનિ શુક્લાનિ તાનિ સામ્નાં રૂપં યાનિ કૃષ્ણાનિ તાન્યૃચાં યદિ વેતરથા યાન્યેવ કૃષ્ણાનિ તાનિ સામ્નાં રૂપં યાનિ શુક્લાનિ તાન્યૃચાં યાન્યેવ બભ્રૂણીવ હરીણિ તાનિ યજુષાં રૂપમ્ - ૧.૧.૪.
સૈષા ત્રયી વિદ્યા યજ્ઞઃ । તસ્યા એતચ્છિલ્પમેષ વર્ણસ્તદ્યત્કૃષ્ણાજિનં ભવતિ યજ્ઞસ્યૈવ સર્વત્વાય તસ્માત્કૃષ્ણાજિનમધિ દીક્ષન્તે યજ્ઞસ્યૈવ સર્વત્વાય તસ્માદધ્યવહનનમધિપેષણં ભવત્યસ્કન્નં હવિરસદિતિ તદ્યદેવાત્ર તણ્ડુલો વા પિષ્ટં વા સ્કન્દાત્તદ્યજ્ઞે યજ્ઞઃ પ્રતિતિષ્ઠાદિતિ તસ્માદધ્યવહનનમધિપેષણં ભવતિ - ૧.૧.૪.
અથ કૃષ્ણાજિનમાદત્તે । શર્માસીતિ ચર્મ વા એતત્કૃષ્ણસ્ય તદસ્ય તન્માનુષં શર્મ દેવત્રા તસ્માદાહ શર્માસીતિ તદવધૂનોત્યવધૂતં રક્ષોઽવધૂતા અરાતય ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા એવૈતદ્રક્ષાંસ્યતોઽપહન્ત્યતિનત્યેવ પાત્રાણ્યવધૂનોતિ યદ્ધ્યસ્યામેધ્યમભૂત્તદ્ધ્યસ્યૈતદવધૂનોતિ - ૧.૧.૪.
તત્પ્રતીચીનગ્રીવમુપસ્તૃણાતિ । અદિત્યાસ્ત્વગસિ પ્રતિ ત્વાદિતિર્વેત્ત્વિતીયં વૈ પૃથિવ્યદિતિસ્તસ્યા અસ્યૈ ત્વગ્યદિદમસ્યામધિ કિઞ્ચ તસ્માદાહાદિત્યાસ્ત્વગસીતિ પ્રતિ ત્વાદિતિર્વેત્ત્વિતિ પ્રતિ હિ સ્વઃ સં જાનીતે તત્સંજ્ઞામેવૈતત્કૃષ્ણાજિનાય ચ વદતિ નેદન્યોઽન્યં હિનસાત ઇત્યભિનિહિતમેવ સવ્યેન પાણિના ભવતિ - ૧.૧.૪.
અથ દક્ષિણેનોલૂખલમાહરતિ । નેદિહ પુરા નાષ્ટ્રા રક્ષાંસ્યાવિશાનિતિ બ્રાહ્મણો હિ રક્ષસામપહન્તા તસ્માદભિનિહિતમેવ સવ્યેન પાણિના ભવતિ - ૧.૧.૪.
અથોલૂખલં નિદધાતિ । અદ્રિરસિ વાનસ્પત્યો ગ્રાવાસિ પૃથુબુધ્ન ઇતિ વા તદ્યથૈવાદઃ સોમં રાજાનં ગ્રાવભિરભિષુણ્વન્ત્યેવમેવૈતદુલૂખલમુસલાભ્યાં દૃષદુપલાભ્યાં હવિર્યજ્ઞમભિષુણોત્યદ્રય ઇતિ વૈ તેષામેકં નામ તસ્માદાહાદ્રિરસીતિ વાનસ્પત્ય ઇતિ વાનસ્પત્યો હ્યેષ ગ્રાવાસિ પૃથુબુધ્ન ઇતિ ગ્રાવા હ્યેષ પૃથુબુધ્નો હ્યેષ પ્રતિ ત્વાદિત્યાસ્ત્વગ્વેત્ત્વિતિ તત્સંજ્ઞામેવૈતત્કૃષ્ણાજિનાય ચ વદતિ નેદન્યોઽન્યં હિનસાત
ઇતિ - ૧.૧.૪.
અથ હવિરાવપતિ । અગ્નેસ્તનૂરસિ વાચો વિસર્જનમિતિ યજ્ઞો હિ તેનાગ્નેસ્તનૂર્વાચો વિસર્જનમિતિ યાં વા અમૂં હવિર્ગ્રહીષ્યન્વાચં યચ્છત્યત્ર વૈ તં વિસૃજતે તદ્યદેતામત્ર વાચં વિસૃજત એષ હિ યજ્ઞ ઉલૂખલે પ્રત્યષ્ઠાદેષ હિ પ્રાસારિ તસ્માદાહ વાચો વિસર્જનમિતિ - ૧.૧.૪.
સ યદિદં પુરા માનુષીં વાચં વ્યાહરેત્ । તત્રો વૈષ્ણવીમૃચં વા યજુર્વા જપેદ્યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુસ્તદ્યજ્ઞં પુનરારભતે તસ્યો હૈષા પ્રાયશ્ચિત્તિર્દેવવીતયે ત્વા ગૃહ્ણામીતિ દેવાનવદિત્યુ હિ હવિર્ગૃહ્યતે - ૧.૧.૪.
અથ મુસલમાદત્તે । બૃહદ્ગ્રાવાસિ વાનસ્પત્ય ઇતિ બૃહદ્ગ્રાવા હ્યેષ વાનસ્પત્યો હ્યેષ તદવદધાતિ સ ઇદં દેવેભ્યો હવિઃ શમીષ્વ સુશમિ શમીષ્વેતિ સ ઇદં દેવેભ્યો હવિઃ સંસ્કુરુ સાધુ સંસ્કૃતં સંસ્કુર્વિત્યેવૈતદાહ - ૧.૧.૪.
અથ હવિષ્કૃતમુદ્વાદયતિ । હવિષ્કૃદેહિ હવિષ્કૃદેહીતિ વાગ્વૈ હવિષ્કૃદ્વાચમેવૈતદ્વિસૃજતે વાગુ વૈ યજ્ઞસ્તદ્યજ્ઞમેવૈતત્પુનરુપહ્વયતે - ૧.૧.૪.
તાનિ વા એતાનિ । ચત્વારિ વાચ એહીતિ બ્રાહ્મણસ્યાગહ્યાદ્રવેતિ વૈશ્યસ્ય ચ રાજન્યબન્ધોશ્ચાધાવેતિ શૂદ્રસ્ય સ યદેવ બ્રાહ્મણસ્ય તદા હૈતદ્ધિ યજ્ઞિયતમમેતદુ હ વૈ વાચઃ શાન્તતમં યદેહીતિ તસ્માદેહીત્યેવ બ્રૂયાત્ - ૧.૧.૪.
તદ્ધ સ્મૈતત્પુરા । જાયૈવ હવિષ્કૃદુપોત્તિષ્ઠતિ તદિદમપ્યેતર્હિ ય એવ કશ્ચોપોત્તિષ્ઠતિ સ યત્રૈષ હવિષ્કૃતમુદ્વાદયતિ તદેકો દૃષદુપલે સમાહન્તિ તદ્યદેતામત્ર વાચં પ્રત્યુદ્વાદયન્તિ - ૧.૧.૪.
મનોર્હ વા ૠષભ આસ । તસ્મિન્નસુરઘ્ની સપત્નઘ્ની વાક્પ્રવિષ્ટાસ તસ્ય હ સ્મ
શ્વસથાદ્રવથાદસુરરક્ષસાનિ મૃદ્યમાનાનિ યન્તિ તે હાસુરાઃ સમૂદિરે પાપં બત નોઽયમૃષભઃ સચતે કથં ન્વિમં દભ્નુયામેતિ કિલાતાકુલી ઇતિ હાસુરબ્રહ્માવાસતુઃ - ૧.૧.૪.
તૌ હોચતુઃ । શ્રદ્ધાદેવો વૈ મનુરાવં નુ વેદાવેતિ તૌ હાગત્યોચતુર્મનો યાજયાવ ત્વેતિ કેનેત્યનેનર્ષભેણેતિ તથેતિ તસ્યાલબ્ધસ્ય સા વાગપચક્રામ - ૧.૧.૪.
સા મનોરેવ જાયાં મનાવીં પ્રવિવેશ । તસ્યૈ હ સ્મ યત્ર વદન્ત્યૈ શૃણ્વન્તિ તતો હ સ્મૈવાસુરરક્ષસાનિ મૃદ્યમાનાનિ યન્તિ તે હાસુરાઃ સમૂદિર ઇતો વૈ નઃ પાપીયઃ સચતે ભૂયો હિ માનુષી વાગ્વદતીતિ કિલાતાકુલી હૈવોચતુઃ શ્રદ્ધાદેવો વૈ મનુરાવં ન્વેવ વેદાવેતિ તૌ હાગત્યોચતુર્મનો યાજયાવ ત્વેતિ કેનેત્યનયૈવ જાયયેતિ તથેતિ તસ્યા આલબ્ધાયૈ સા વાગપચક્રામ - ૧.૧.૪.
સા યજ્ઞમેવ યજ્ઞપાત્રાણિ પ્રવિવેશ । તતો હૈનાં ન શેકતુર્નિર્હન્તું સૈષાસુરઘ્ની વાગુદ્વદતિ સ યસ્ય હૈવંવિદુષ એતામત્ર વાચં પ્રત્યુદ્વાદયન્તિ પાપીયાંસો હૈવાસ્ય સપત્ના ભવન્તિ - ૧.૧.૪.
સ સમાહન્તિ । કુક્કુટોઽસિ મધુજિહ્વ ઇતિ મધુજિહ્વો વૈ સ દેવેભ્ય આસીદ્વિષજિહ્વોઽસુરેભ્યઃ સ યો દેવેભ્ય આસીઃ સન એધીત્યેવૈતદાહેષમૂર્જમાવદ ત્વયા વયં સઙ્ઘાતં સઙ્ઘાતં જેષ્મેતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ - ૧.૧.૪.
અથ શૂર્પમાદત્તે । વર્ષવૃદ્ધમસીતિ વર્ષવૃદ્ધં હ્યેતદ્યદિ નડાનાં યદિ વેણૂનાં યદીષીકાણાં વર્ષમુ હ્યેવૈતા વર્ધયતિ - ૧.૧.૪.
અથ હવિર્નિર્વપતિ । પ્રતિ ત્વા વર્ષવૃદ્ધં વેત્ત્વિતિ વર્ષવૃદ્ધા ઉ હ્યેવૈતે યદિ વ્રીહયો યદિ યવા વર્ષમુ હ્યેવૈતાન્વર્ધયતિ તત્સંજ્ઞામેવૈતચ્છૂર્પાય ચ વદતિ નેદન્યોઽન્યં હિનસાત ઇતિ - ૧.૧.૪.
અથ નિષ્પુનાતિ । પરાપૂતં રક્ષઃ પરાપૂતા અરાતય ઇત્યથ તુષાન્પ્રહન્ત્યપહતં રક્ષ ઇતિ તન્નાષ્ટ્રા એવૈતદ્રક્ષાંસ્યતોઽપહન્તિ - ૧.૧.૪.
અથાપવિનક્તિ । વાયુર્વો વિવિનક્ત્વિત્યયં વૈ વાયુર્યોઽયં પવત એષ વા ઇદં સર્વં વિવિનક્તિ યદિદં કિંચ વિવિચ્યતે તદેનાનેષ એવૈતદ્વિવિનક્તિ સ યદૈત એતત્પ્રાપ્નુવન્તિ યત્રૈનાનધ્યપવિનક્તિ - ૧.૧.૪.
અથાનુમન્ત્રયતે । દેવો વઃ સવિતા હિરણ્યપાણિઃ પ્રતિગૃભ્ણાત્વચ્છિદ્રેણ પાણિના સુપ્રતિગૃહીતા અસન્નિત્યથ ત્રિઃ ફલીકરોતિ ત્રિવૃદ્ધિ યજ્ઞઃ - ૧.૧.૪.
તદ્ધૈકે દેવેભ્યઃ શુન્ધધ્વં દેવેભ્યઃ શુન્ધધ્વમિતિ ફલીકુર્વન્તિ તદુ તથા ન કુર્યાદાદિષ્ટં વા એતદ્દેવતાયૈ હવિર્ભવત્યથૈતદ્વૈશ્વદેવં કરોતિ યદાહ દેવેભ્યઃ શુન્ધધ્વમિતિ તત્સમદં કરોતિ તસ્માદુ તૂષ્ણીમેવ ફલીકુર્યાત્ - ૧.૧.૪.