શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 1.1.1

વ્રતમુપૈષ્યન્ । અન્તરેણાહવનીયં ચ ગાર્હપત્યં ચ પ્રાઙ્તિષ્ઠન્નપ ઉપસ્પૃશતિ તદ્યદપ ઉપસ્પૃશત્યમેધ્યો વૈ પુરુષો યદનૃતં વદતિ તેન પૂતિરન્તરતો મેધ્યા વા આપો મેધ્યો ભૂત્વા વ્રતમુપાયાનીતિ પવિત્રં વા આપઃ પવિત્રપૂતો વ્રતમુપાયાનીતિ તસ્માદ્વા અપ ઉપસ્પૃશતિ -

સોઽગ્નિમેવાભીક્ષમાણો વ્રતમુપૈતિ । અગ્ને વ્રતપતે વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્છકેયં તન્મે રાધ્યતામિત્યગ્નિર્વૈ દેવાનાં વ્રતપતિસ્તસ્મા એવૈતત્પ્રાહ વ્રતં ચરિષ્યામિ તચ્છકેયં તન્મે રાધ્યતામિતિ નાત્ર તિરોહિતમિવાસ્તિ -

અથ સંસ્થિતે વિસૃજતે । અગ્ને વ્રતપતે વ્રતમચારિષં તદશકં તન્મે રાધીત્યશકદ્ધ્યેતદ્યો યજ્ઞસ્ય સંસ્થામગન્નરાધિ હ્યસ્મૈ યો યજ્ઞસ્ય સંસ્થામગન્નેતેન ન્વેવ ભૂયિષ્ઠા ઇવ વ્રતમુપયન્ત્યનેન ત્વેવોપેયાત્ -

દ્વયં વા ઇદં ન તૃતીયમસ્તિ । સત્યં ચૈવાનૃતં ચ સત્યમેવ દેવા અનૃતમ્મનુષ્યા ઇદમહમનૃતાત્સત્યમુપૈમીતિ તન્મનુષ્યેભ્યો દેવાનુપૈતિ -

સ વૈ સત્યમેવ વદેત્ । એતદ્ધવૈ દેવા વ્રતં ચરન્તિ યત્સત્યં તસ્માત્તે યશો યશો હ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ત્સત્યં વદતિ -

અથ સંસ્થિતે વિસૃજતે । ઇદમહં ય એવાસ્મિ સોઽસ્મીત્યમાનુષ ઇવ વા એતદ્ભવતિ યદ્વ્રતમુપૈતિ ન હિ તદવકલ્પતે યદ્બ્રૂયાદિદમહં સત્યાદનૃતમુપૈમીતિ તદુ ખલુ પુનર્માનુષો ભવતિ તસ્માદિદમહં ય એવાસ્મિ સોઽસ્મીત્યેવં વ્રતં વિસૃજેત -

અથાતોઽશનાનશનસ્યૈવ । તદુહાષાઢઃ સાવયસોઽનશનમેવ વ્રતં મેને મનો હ વૈ દેવા મનુષ્યસ્યાજાનન્તિ ત એનમેતદ્વ્રતમુપયન્તં વિદુઃ પ્રાતર્નો યક્ષ્યત ઇતિ તેઽસ્ય વિશ્વે દેવા ગૃહાનાગચ્છન્તિ તેઽસ્ય ગૃહેષૂપવસન્તિ સ ઉપવસથઃ -

તન્ન્વેવાનવકૢપ્તમ્ । યો મનુષ્યેષ્વનશ્નત્સુ પૂર્વોઽશ્નીયાદથ કિમુ યો દેવેષ્વનશ્નત્સુ પૂર્વોઽશ્નીયાત્તસ્માદુ નૈવાશ્નીયાત્ -

તદુ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ । યદિ નાશ્નાતિ પિતૃદેવત્યો ભવતિ યદ્યુ અશ્નાતિ દેવાનત્યશ્નાતીતિ સ યદેવાશિતમનશિતં તદશ્નીયાદિતિ યસ્ય વૈ હવિર્ન ગૃહ્ણન્તિ તદશિતમનશિતં સ યદશ્નાતિ તેનાપિતૃદેવત્યો ભવતિ યદ્યુ તદશ્નાતિ યસ્ય હવિર્ન ગૃહ્ણન્તિ તેનો દેવાન્નાત્યશ્નાતિ -

સ વા આરણ્યમેવાશ્નીયાત્ । યા વારણ્યા ઓષધયો યદ્વા વૃક્ષ્યં તદુ હ સ્માહાપિ બર્કુર્વાર્ષ્ણો માષાન્મે પચત ન વા એતેષાં હવિર્ગૃહ્ણન્તીતિ તદુ તથા ન કુર્યાદ્વ્રીહિયવયોર્વા એતદુપજં યચ્છમીધાન્યં તદ્વ્રીહિયવાવેવૈતેન ભૂયાંસૌ કરોતિ તસ્માદારણ્યમેવાશ્નીયાત્ -

સ આહવનીયાગારે વૈતાં રાત્રીં શયીત । ગાર્હપત્યાગારે વા દેવાન્વા એષ ઉપાવર્તતે યો વ્રતમુપૈતિ સ યાનેવોપાવર્ત્તતે તેષામેવૈતન્મધ્યે શેતેઽધઃ શયીતાધસ્તાદિવ હિ શ્રેયસ ઉપચારઃ -

સ વૈ પ્રાતરપ એવ । પ્રથમેન કર્મણાભિપદ્યતેઽપઃ પ્રણયતિ યજ્ઞો વા આપો યજ્ઞમેવૈતત્પ્રથમેન કર્મણાભિપદ્યતે તાઃ પ્રણયતિ યજ્ઞમેવૈતદ્વિતનોતિ -

સ પ્રણયતિ । કસ્ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્તિ કસ્મૈ ત્વા યુનક્તિ તસ્મૈ ત્વા યુનક્તીત્યેતાભિરનિરુક્તાભિર્વ્યાહૃતિભિરનિરુક્તો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞસ્તત્પ્રજાપતિમેવૈતદ્યજ્ઞં યુનક્તિ -

યદ્વેવાપઃ પ્રણયતિ । અદ્ભિર્વા ઇદં સર્વમાપ્તં તત્પ્રથમેનૈવૈતત્કર્મણા સર્વમાપ્નોતિ -

યદ્વેવાસ્યાત્ર । હોતા વાધ્વર્યુર્વા બ્રહ્મા વાગ્નીધ્રો વા સ્વયં વા યજમાનો નાભ્યાપયતિ તદેવાસ્યૈતેન સર્વમાપ્તં ભવતિ -

યદ્વેવાપઃ પ્રણયતિ । દેવાન્હ વૈ યજ્ઞેન યજમાનાંસ્તાનસુરરક્ષસાનિ રરક્ષુર્ન યક્ષ્યધ્વ ઇતિ તદ્યદરક્ષંસ્તસ્માદ્રક્ષાંસિ -

તતો દેવા એતં વજ્રં દદૃશુઃ । યદપો વજ્રો વા આપો વજ્રો હિ વા આપસ્તસ્માદ્યેનૈતા યન્તિ નિમ્નં કુર્વન્તિ યત્રોપતિષ્ઠન્તે નિર્દહન્તિ તત એતં વજ્રમુદયચ્છંસ્તસ્યાભયેઽનાષ્ટ્રે નિવાતે યજ્ઞમતન્વત તથો એવૈષ એતં વજ્રમુદ્યચ્છતિ તસ્યાભયેઽનાષ્ટ્રે નિવાતે યજ્ઞં તનુતે તસ્માદપઃ પ્રણયતિ -

તા ઉત્સિચ્યોત્તરેણ ગાર્હપત્યં સાદયતિ । યોષા વા આપો વૃષાગ્નિર્ગૃહા વૈ ગાર્હપત્યસ્તદ્ગૃહેષ્વેવૈતન્મિથુનં પ્રજનનં ક્રિયતે વજ્રં વા એષ ઉદ્યચ્છતિ યોઽપઃ પ્રણયતિ યો વા અપ્રતિષ્ઠિતો વજ્રમુદ્યચ્છતિ નૈનં શક્નોત્યુદ્યન્તું સં હૈનં શૃણાતિ -

સ યદ્ગાર્હપત્યે સાદયતિ । ગૃહા વૈ ગાર્હપત્યો ગૃહા વૈ પ્રતિષ્ઠા, તદ્ ગૃહેષ્વેવૈતત્ પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિતિષ્ઠતિ તથો હૈનમેષ વજ્રો ન હિનસ્તિ તસ્માદ્ગાર્હપત્યે સાદયતિ -

તા ઉત્તરેણાહવનીયં પ્રણયતિ । યોષા વા આપો વ્વૃષાગ્નિર્મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયત એવમિવ હિ મિથુનં કૢપ્તમુત્તરતો હિ સ્ત્રી પુમાંસમુપશેતે -

તા નાન્તરેણ સંચરેયુઃ । નેન્મિથુનં ચર્યમાણમન્તરેણ સંચરાનિતિ તા નાતિહૃત્ય સાદયેન્નો અનાપ્તાઃ સાદયેત્સ યદતિહૃત્ય સાદયેદસ્તિ વા અગ્નેશ્ચાપાં ચ વિભ્રાતૃવ્યમિવ સ યથેવ હ તદગ્નેર્ભવતિ યત્રાસ્યાપ ઉપસ્પૃશન્ત્યગ્નૌ હાધિભ્રાતૃવ્યં વર્ધયેદ્યદતિહૃત્ય સાદયેદ્યદ્ય અનાપ્તાઃ સાદયેન્નો હાભિસ્તં કામમભ્યાપયેદ્યસ્મૈ કામાય પ્રણીયન્તે તસ્માદુ સમ્પ્રત્યેવોત્તરેણાહવનીયમ્પ્રણયતિ -

અથ તૃણૈઃ પરિસ્તૃણાતિ । દ્વન્દ્વં પાત્રાણ્યુદાહરતિ શૂર્પં ચાગ્નિહોત્રહવણીં ચ સ્ફ્યં ચ કપાલાનિ ચ શમ્યાં ચ કૃષ્ણાજિનં ચોલૂખલમુસલે દૃષદુપલ તદ્દશ દશાક્ષરા વૈ વિરાડ્વિરાડ્વૈ યજ્ઞસ્તદ્વિરાજમેવૈતદ્યજ્ઞમભિસમ્પાદયત્યથ યદ્દ્વન્દ્વં દ્વન્દ્વં વૈ વીર્યં યદા વૈ દ્વૌ સં રભેતે અથ તદ્વીર્યં ભવતિ દ્વન્દ્વં વૈ મિથુનં પ્રજનનં મિથુનમેવૈતત્પ્રજનનં ક્રિયતે -