શાસ્ત્રવાર્ત્તાસમુચ્ચય · અધ્યાય 1.4

અત્રાપિ વર્ણયન્ત્યેકે સૌગતાઃ કૃતબુદ્ધયઃ
ક્લિષ્ટં મનો ઽસ્તિ યન્ નિત્યં તદ્ યથોક્તાત્મલક્ષણમ્ ॥

યદિ નિત્યં તદાત્મૈવ સંજ્ઞાભેદો ઽત્ર કેવલમ્
અથાનિત્યં તતશ્ ચેદં ન યથોક્તાત્મલક્ષણમ્ ॥

યઃ કર્તા કર્મભેદાનાં ભોક્તા કર્મફલસ્ય ચ
સંસર્ત્તા પરિનિર્વાતા સ હ્ય્ આત્મા નાન્યલક્ષણઃ ॥

આત્મત્વેનાવિશિષ્ટસ્ય વૈચિત્ર્યં તસ્ય યદ્વશાત્
નરાદિરૂપં તચ્ચિત્રમ્ અદૃષ્ટં કર્મસંજ્ઞિતમ્ ॥

તથા તુલ્યે ઽપિ ચારમ્ભે સદુપાયે ઽપિ યો નૃણામ્
ફલભેદઃ સ નો યુક્તો યુક્ત્યા હેત્વન્તરં વિના ॥

તસ્માદવશ્યમેષ્ટવ્યં તત્ર હેત્વન્તરં પરૈઃ
તદેવાદૃષ્ટમિત્યાહુર્ અન્યે શાસ્ત્રકૃતશ્રમાઃ ॥

ભૂતાનાં તત્સ્વભાવત્વાદ્ અયમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અનુત્તરમ્
ન ભૂતાત્મક એવાત્મેત્ય્ એતદ્ અત્ર નિદર્શિતમ્ ॥

કર્મણો ભૌતિકત્વેન યદ્ વૈતદ્ અપિ સામ્પ્રતમ્
આત્મનો વ્યતિરિક્તં તત્ ચિત્રભાવં યતો મતમ્ ॥

શક્તિરૂપં તદ્ અન્યે તુ સૂરયઃ સંપ્રચક્ષતે
અન્યે તુ વાસનારૂપં વિચિત્રફલદં મતમ્ ॥

અન્યે ત્વ્ અભિદધત્ય્ અત્ર સ્વરૂપનિયતસ્ય વૈ
કર્તુર્ વિનાન્યસંબન્ધં શક્તિર્ આકસ્મિકી કુતઃ ॥

તત્ક્રિયાયોગતઃ સા ચેત્ તદપુષ્ટૌ ન યુજ્યતે
તદન્યયોગાભાવે ચ પુષ્ટિર્ અસ્ય કથં ભવેત્ ॥

અસ્ત્ય્ એવ સા સદા કન્તુ ક્રિયયા વ્યજ્યતે પરમ્
આત્મમાત્રસ્થિતાયા ન તસ્યા વ્યક્તિઃ કદાચન ॥

તદન્યાવરણાભાવાદ્ ભાવે વાસ્યૈવ કર્મતા
તન્નિરાકરણાદ્ વ્યક્તિર્ ઇતિ તદ્ભેદસંસ્થિતિઃ ॥

પાપં તદ્ભિન્નમ્ એવાસ્તુ ક્રિયાન્તરનિબન્ધનમ્
એવમ્ ઇષ્ટક્રિયાજન્યં પુણ્યં કિમ્ ઇતિ નેક્ષ્યતે ॥

વાસનાપ્ય્ અન્યસંબન્ધં વિના નૈવોપપદ્યતે
પુષ્પાદિગન્ધવૈકલ્યે તિલાદૌ નેક્ષ્યતે યતઃ ॥

બોધમાત્રાતિરિક્તં તદ્ વાસકં કિઞ્ચિદ્ ઇષ્યતામ્
મુખ્યં તદ્ એવ વઃ કર્મ ન યુક્તા વાસનાન્યથા ॥

બોધમાત્રસ્ય તદ્ભાવે નાસ્તિ જ્ઞાનમ્ અવાસિતમ્
તતો ઽમુક્તિઃ સદૈવ સ્યાદ્ વૈશિષ્ટ્યં કેવલસ્ય ન ॥

એવં શક્ત્યાદિપક્ષો ઽયં ઘટતે નાપપત્તિતઃ
બન્ધાન્ ન્યૂનાતિરિક્તત્વે તદ્ભાવાન્ ઉપપત્તિતઃ ॥

તસ્માત્ તદાત્મનો ભિન્નં સચ્ચિત્રં ચાત્મયોગિ ચ
અદૃષ્ટમ્ અવગન્તવ્યં તસ્ય શક્ત્યાદિસાધકમ્ ॥

અદૃષ્ટં કર્મ સંસ્કારાઃ પુણ્યાપુણ્યે શુભાશુભે
ધર્માધર્મૌ તથા પાશઃ પર્યાયાસ્ તસ્ય કીર્ત્તિતાઃ ॥

હેતવો ઽસ્ય સમાખ્યાતાઃ પૂર્વં હિંસાનૃતાદયઃ
તદ્વાન્ સંયુજ્યતે તેન વિચિત્રફલદાયિના ॥

નૈવં દૃષ્ટેષ્ટબાધા યત્ સિદ્ધિશ્ ચાસ્યાનિવારિતા
તદ્ એનમ્ એવ વિદ્વાંસસ્ તત્ત્વવાદં પ્રચક્ષતે ॥