સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસૂત્ર · અધ્યાય 20

ઇતિ શ્રીસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ધર્મપર્યાયે સદાપરિભૂતપરિવર્તો નામૈકોનવિંશતિમઃ ॥
સદ્ધ્પ્_20: તથાગતદ્ધર્યભિસંસ્કારપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ યાનિ તાનિ સાહસ્રલોકધાતુપરમાણુરજઃસમાનિ બોધિસત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ પૃથિવીવિવરેભ્યો નિષ્ક્રાન્તાનિ, તાનિ સર્વાણિ ભગવતો ઽભિમુખમઞ્જલિં પ્રગૃહ્ય ભગવન્તમેતદૂચુઃ - વયં ભગવન્ ઇમં ધર્મપર્યાયં તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ યાનિ યાનિ ભગવતો બુદ્ધક્ષેત્રાણિ, યત્ર યત્ર ભગવાન્ પરિનિર્વૃતો ભવિષ્યતિ, તત્ર તત્ર સંપ્રકાશયિષ્યામઃ । અર્થિનો વયં ભગવન્ અનેનૈકવમુદારેણ ધર્મપર્યાયેણ ધારણાય વાચનાય દેશનાય સંપ્રકાશનાય વા લિખનાય ॥
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીપ્રમુખાનિ બહૂનિ બોધિસત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ યાનિ અસ્યાં સહાયાં લોકધાતૌ વાસ્તવ્યાનિ, ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા દેવનાગયક્ષાગન્ધર્વાસુરગરૂડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યાઃ, બહવશ્ચ ગઙ્ગાનદીવાલિકોપમા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભગવન્તમેતદૂચુઃ - વયમપિ ભગવન્ ઇમં ધર્મપર્યાયં સંપ્રકાશયિષ્યામસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય અદ્દષ્ટેનાત્મભાવેન, ભગવન્ અન્તરીક્ષે સ્થિતા ઘોષં સંશ્રાવયિષ્યામઃ, અનવરોપિતકુશલમૂલાનાં ચ સત્ત્વાનાં કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યામઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં તેષાં પૌર્વિકાણાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ગણિનાં મહાગણિનાં ગણાચાર્યાણામેકં પ્રમુખં વિશિષ્ટચારિત્રં નામ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં મહાગણિનં ગણાચાર્યમામન્ત્રયામાસ - સાધુ સાધુ વિશિષ્ટચારિત્ર । એવં યુષ્માભિઃ કરણીયમસ્ય ધર્મપર્યાયસ્યાર્થે । યૂયં તથાગતેન પરિપાચિતાઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ શાક્યમુનિસ્તથાગતઃ સ ચ ભગવાન્ પ્રભૂતરત્નસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પરિનિર્વૃતઃ સ્તૂપમધ્યે । સિંહાસનોપવિષ્ટૌ દ્વાવપિ સ્મિતં પ્રાદુષ્કૃરુતઃ, મુખવિવરાન્તરાભ્યાં ચ જિહ્વેન્દ્રિયં નિર્ણામયતઃ । તાભ્યાં ચ જિહ્વેન્દ્રિયાભ્યાં યાવદ્ બ્રહ્મલોકમનુપ્રાપ્નુતઃ । તાભ્યાં ચ જિહ્વેન્દ્રિયાભ્યાં બહૂનિ રશ્મિકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ નિશ્ચરન્તિ સ્મ । તાસુ ચ રશ્મિષ્વેકૈકસ્યા રશ્મેર્બહૂનિ બોધિસત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ નિશ્ચેરુઃ । સુવર્ણવર્ણાઃ કાયૈર્દ્વાત્રિંશદ્ભિર્મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમન્વાગતાઃ પદ્મગર્ભે સિંહાસને નિષણ્ણાઃ । તે ચ બોધિસત્ત્વા દિગ્વિદિક્ષુ લોકધાતુશતસહસ્રેષુ વિસૃતાઃ, સર્વાસુ દિગ્વિદિક્ષ્વન્તરીક્ષે સ્થિતા ધર્મં દેશયામાસુઃ । યથૈવ ભગવાન્ શાક્યમુનિસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો જિહ્વેન્દ્રિયેણ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યં કરોતિ પ્રભૂતરત્નશ્ચ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ તથૈવ તે સર્વે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, યે તે ઽન્યલોકધાતુકોટીનયુતશતસહસ્રેભ્યો ઽભ્યાગતા રત્નવૃક્ષમૂલેષુ પૃથક્ પૃથક્ સિંહાસનોપવિષ્ટા જિહ્વેન્દ્રિયેણ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યં કુર્વન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ શાક્યમુનિસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ તે ચ સર્વે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ તમૃદ્ધયભિસંસ્કારં પરિપૂર્ણં વર્શશતસહસ્રં કૃતવન્તઃ । અથ ખલુ વર્ષશતસહસ્રસ્યાત્યયેન તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તાનિ જિહ્વેન્દ્રિયાણિ પુનરેવોપસંહૃત્ય એકસ્મિન્નેવ ક્ષણલવમુહૂર્તે સમકાલં સર્વૈર્મહાસિંહોત્કાસનશબ્દઃ કૃતઃ, એકશ્ચાચ્છટાસંઘાતશબ્દઃ ( વૈદ્ય 230 ) કૃતઃ । તેન ચ મહોત્કાસનશબ્દેન મહાચ્છટાસંઘાતશબ્દેન યાવન્તિ દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધક્ષેત્રકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ, તાનિ સર્વાણ્યાકમ્પિતાન્યભૂવન્, પ્રકમ્પિતાનિ સંપ્રકમ્પિતાનિ ચલિતાનિ પ્રચલિતાનિ સંપ્રચલિતાનિ વેધિતાનિ પ્રવેધિતાનિ સંપ્રવેધિતાનિ । તેષુ ચ સર્વેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ યાવન્તઃ સર્વસત્ત્વા દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યાઃ, તે ઽપિ સર્વે બુદ્ધાનુભાવેન તત્રસ્થા એવમિમાં સહાં લોકધાતું પશ્યન્તિ સ્મ । તાનિ ચ સર્વતથાગતકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ રત્નવૃક્ષમૂલેષુ પૃથક્ પૃથક્ સિંહાસનોપવિષ્ટાનિ ભગવન્તં ચ શાક્યમુનિં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં તં ચ ભગવન્તં પ્રભૂતરત્નં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પરિનિર્વૃતં તસ્ય મહારત્નસ્તૂપસ્ય મધ્યે સિંહાસનોપવિષ્ટં ભગવતા શાક્યમુનિના તથાગતેન સાર્ધં નિષણ્ણાં તાશ્ચ તિસ્રઃ પર્ષદઃ પશ્યન્તિ સ્મ । દૃષ્ટ્વા ચ આશ્ચર્યપ્રાપ્તા અદ્ભુતપ્રાપ્તા ઔદ્બિલ્યપ્રાપ્તા અભૂવન્ । એવં ચ અન્તરીક્ષાદ્ ઘોષમશ્રૌષુઃ - એષ માર્ષા અપ્રમેયાણ્યસંખ્યેયાનિ લોકધાતુકોટીનયુતશતસહસ્રાણ્યતિક્રમ્ય સહા નામ લોકધાતુઃ । તસ્યાં શાક્યમુનિર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । સ એતર્હિ સદ્ધર્મપુણ્ડરીકં નામ ધર્મપર્યાયં સૂત્રાન્તં મહાવૈપુલ્યં બોધિસત્ત્વાવવાદં સર્વબુદ્ધપરિગ્રહં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સંપ્રકાશયતિ । તં યૂયમધ્યાશયેન અનુમોદધ્વમ્, તં ચ ભગવન્તં શાક્યમુનિં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં તં ચ ભગવન્તં પ્રભૂતરત્નં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં નમસ્કુરુધ્વમ્ ॥
અથ ખલુ તે સર્વસત્ત્વા ઇમમેવંરૂપમન્તરીક્ષાન્નિર્ઘોષં શ્રુત્વા તત્રસ્થા એવ નમો ભગવતે શાક્યમુનયે તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાયેતિ વાચં ભાષન્તે સ્મ અઞ્જલિં પ્રગૃહ્ય । વિવિધાશ્ચ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્ત્યો યેનેયં સહા લોકધાતુસ્તેન ક્ષિપન્તિ સ્મ, નાનવિધાનિ ચાભરણાનિ પિન્ધાણિ હારાર્ધહારમણિરત્નાન્યપિ ક્ષિપન્તિ સ્મ, ભગવતઃ શાક્યમુનેઃ પ્રભૂતરત્નસ્ય ચ તથાગતસ્ય પૂજાકર્મણે, અસ્ય ચ સદ્ધર્મપુણ્ડરીકસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય । તાશ્ચ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્ત્યસ્તાનિ ચ હારાર્ધહારમણિરત્નાનિ ક્ષિપ્તાનિ ઇમાં સહાં લોકધાતુમાગચ્છન્તિ સ્મ । તૈશ્ચ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીરાશિભિર્હારાર્ધહારૈર્મણિરત્નૈશ્ચ અસ્યાં સહાયાં લોકધાતૌ સાર્ધં તૈરન્યર્લોકધાતુકોટીનયુતશતસહસ્રૈરેકીભૂતૈર્યે તેષુ તથાગતાઃ સંનિષણ્ણાઃ, તેષુ સર્વેષુ વૈહાયસે ઽન્તરીક્ષે સમન્તાન્મહાપુષ્પવિતાનં પરિસંસ્થિતમભૂત્ ॥

અથ ખલુ ભગવાંસ્તાન્ વિશિષ્ટચારિત્રપ્રમુખાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનામન્ત્રયામાસ - અચિન્ત્યપ્રભાવાઃ કુલપુત્રાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । બહૂન્યપ્યહં કુલપુત્રાઃ કલ્પકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય પરીન્દનાર્થં નાનાધર્મપ્રમુખૈર્બહૂનાનુશંસાન્ ભાષેયમ્ । ન ચાહં ગુણાનાં પારં ગચ્છેયમસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય ભાષમાણઃ । સંક્ષેપેણ કુલપુત્રાઃ સર્વબુદ્ધવૃષભિતા સર્વબુદ્ધરહસ્યં સર્વબુદ્ધગમ્ભીરસ્થાનં મયા અસ્મિન્ ધર્મપર્યાયે દેશિતમ્ । તસ્માત્તર્હિ કુલપુત્રા યુષ્માભિસ્તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સત્કૃત્ય અયં ધર્મપર્યાયો ધારયિતવ્યો દેશયિતવ્યો લિખિતવ્યો વાચયિતવ્યઃ પ્રકાશયિતવ્યો ભાવયિતવ્યઃ પૂજયિતવ્યઃ । ( વૈદ્ય 231 ) યસ્મિંશ્ચ કુલપુત્રાઃ પૃથિવીપ્રદેશે અયં ધર્મપર્યાયો વાચ્યેત વા પ્રકાશ્યેત વા દેશ્યેત વા લિખ્યેત વા ચિન્ત્યેત વા ભાષ્યેત વા સ્વાધ્યાયેત વા પુસ્તકગતો વા તિષ્ઠત્ આરામે વા વિહારે વા ગૃહે વા વને વા નગરે વા વૃક્ષમૂલે વા પ્રાસાદે વા લયને વા ગુહાયાં વા, તસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે તથાગતમુદિશ્ય ચૈત્યં કર્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વતથાગતાનાં હિ સ પૃથિવીપ્રદેશો બોધિમણ્ડો વેદિતવ્યઃ । તસ્મિંશ્ચ પૃથિવીપ્રદેશે સર્વતથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા ઇતિ વેદિતવ્યમ્ । તસ્મિંશ્ચ પૃથિવીપ્રદેશે સર્વતથાગતૈર્ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્, તસ્મિંશ્ચપૃથિવીપ્રદેશે સર્વતથાગતાઃ પરિનિર્વૃતા ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
અચિન્તિયા લોકહિતાન ધર્મતા અભિજ્ઞજ્ઞાનસ્મિ પ્રતિષ્ઠિતાનામ્ ।
યે ઋદ્ધિ દર્શેન્તિ અનન્તચક્ષુષઃ પ્રામોદ્યહેતોરિહ સર્વદેહિનામ્

જિહ્વેન્દ્રિયં પ્રાપિય બ્રહ્મલોકં રશ્મીસહસ્રાણિ પ્રમુઞ્ચમાનાઃ ।
આશ્ચર્યભૂતા ઇહ ઋદ્ધિદર્શિતાઃ તે સર્વિ યે પ્રસ્થિત અગ્રબોધૌ

ઉત્કાસિતં ચાપિ કરોન્તિ બુદ્ધા એકાચ્છટા યે ચ કરોન્તિ શબ્દમ્ ।
તે વિજ્ઞપેન્તી ઇમુ સર્વલોકં દશો દિશાયાં ઇમ લોકધાતુમ્

એતાનિ ચાન્યાનિ ચ પ્રાતિહાર્યા ગુણાન્નિદર્શેન્તિ હિતાનુકમ્પકાઃ ।
કથં નુ તે હર્ષિત તસ્મિ કાલે ધારેયુ સૂત્રં સુગતસ્ય નિર્વૃતે

બહૂ પિ કલ્પાન સહસ્રકોટ્યો વદેય વર્ણં સુગતાત્મજાનામ્ ।
યે ધારયિષ્યન્તિમ સૂત્રમગ્રં પરિનિર્વૃતે લોકવિનાયકસ્મિન્

ન તેષ પર્યન્ત ભવેદ્ગુણાનાં આકાશધાતૌ હિ યથા દિશાસુ ।
અચિન્તિયા તેષા ગુણા ભવન્તિ યે સૂત્ર ધારેન્તિ ઇદં શુભં સદા

દૃષ્ટો અહં સર્વ ઇમે ચ નાયકા અયં ચ યો નિર્વૃતુ લોકનાયકઃ ।
ઇમે ચ સર્વે બહુબોધિસત્ત્વાઃ પર્ષાશ્ચ ચત્વારિ અનેન દૃષ્ટાઃ

અહં ચ આરાગિતુ તેનિહાદ્ય ઇમે ચ આરાગિત સર્વિ નાયકાઃ ।
અયં ચ યો નિર્વૃતકો જિનેન્દ્રો યે ચાપિ અન્યે દશસૂ દિશાસુ

અનાગતાતીત તથા ચ બુદ્ધાઃ તિષ્ઠન્તિ યે ચાપિ દશસુ દ્દિશાસુ ।
તે સર્વિ દૃષ્ટાશ્ચ સુપૂજિતાશ્ચ ભવેયુ યો ધારયિ સૂત્રમેતત્

રહસ્યજ્ઞાનં પુરુષોત્તમાનાં યં બોધિમણ્ડસ્મિ વિચિન્તિતાસીત્ ।
અનુચિન્તયેત્સો પિ તુ ક્ષિપ્રમેવ યો ધારયેત્ સૂત્રિમુ ભૂતધર્મમ્

પ્રતિભાનુ તસ્યાપિ ભવેદનન્તં યથાપિ વાયુર્ન કહિંચિ સજ્જતિ ।
ધર્મે ઽપિ ચાર્થે ચ નિરુક્તિ જાનતિ યો ધારયેત્ સુત્રમિદં વિશિષ્ટમ્

અનુસંધિસૂત્રાણ સદા પ્રજાનતિ સંધાય યં ભાષિતુ નાયકેહિ ।
પરિનિર્વૃતસ્યાપિ વિનાયકસ્ય સૂત્રાણ સો જાનતિ ભુતમર્થમ્

ચન્દ્રોપમઃ સૂર્યસમઃ સ ભાતિ આલોકપ્રદ્યોતકરઃ સ ભોતિ ।
વિચરન્તુ સો મેદિનિ તેન તેન સમાદપેતી બહુબોધિસત્ત્વાન્

તસ્માદ્ધિ યે પણ્ડિત બોધિસત્ત્વાઃ શ્રુત્વાનિમાનીદ્દશ આનુશંસાન્ ।
ધારેયુ સૂત્રં મમ નિર્વૃતસ્ય ન તેષ બોધાય ભવેત સંશયઃ