રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 8

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે કૂર્મકલ્પસમુદ્ભવો નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 8
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
નષ્ટે લોકે પુનશ્ચાન્યે સલિલેન સમાવૃતે ।
મહાર્ણવસ્ય મધ્યસ્થો બાહુભ્યામતરં જલમ્

દિવ્યે વર્ષશતે પૂર્ણે શ્રાન્તો ઽહં નૃપસત્તમ ।
ધ્યાતું સમારભં દેવં મહદર્ણવતારણમ્

ધ્યાયમાનસ્તતઃ કાલે અપશ્યં પક્ષિણં પરમ્ ।
હારકુન્દેન્દુસંકાશં બકં ગોક્ષીરપાણ્ડુરમ્

તતો ઽહં વિસ્મયાવિષ્ટસ્તં બકં સમુદીક્ષ્ય વૈ ।
અસ્મિન્ મહાર્ણવે ઘોરે કુતો ઽયં પક્ષિસંભવઃ

તરન્બાહુભિરશ્રાન્તસ્તં બકં પ્રત્યભાષિષિ ।
પાક્ષરૂપં સમાસ્થાય કસ્ત્વમેકાર્ણવીકૃતે

ભ્રમસે દિવ્યયોગાત્મન્મોહયન્નિવ માં પ્રભો ।
એતત્કથય મે સર્વં યો ઽસિ સો ઽસિ નમો ઽસ્તુ તે

સો ઽબ્રવીન્માં મહાદેવો બ્રહ્માહં વિષ્ણુરેવ ચ ।
જગત્સર્વં મયા વત્સ સંહૃતં કિં ન બુધ્યસે

તવ માતા પિતાહં વૈ વિશ્વસ્ય ચ મહામુને ।
કારુણ્યં મમ સંજાતં દૃષ્ટ્વા મગ્નં મહાર્ણવે

પક્ષિરૂપં સમાસ્થાય અતો ઽત્રાહં સમાગતઃ ।
કિમ્ અર્થમાતુરો ભૂત્વા ભ્રમસીત્થં મહાર્ણવે

શીઘ્રં પ્રવિશ મત્પક્ષૌ યેન વિશ્રમસે દ્વિજ ।
એવમુક્તસ્તતસ્તેન દેવેનાહં નરેશ્વર

તતો ઽહં તસ્ય પક્ષાન્તે પ્રલીનસ્તુ ભ્રમઞ્જલે ।
કાલે યુગસાહસ્રાન્તે અશ્રાન્તો ઽર્ણવમધ્યગઃ

તતઃ શૃણોમિ સહસા દિક્ષુ સર્વાસુ સુવ્રત ।
કિંચિન્નૂપુરસંમિશ્રમ્ અદ્ભુતં શબ્દમુત્તમમ્

તદાર્ણવજલં સર્વં સંક્ષિપ્તં સહસાભવત્ ।
કિમેતદિતિ સંચિન્ત્ય દિશઃ સમવલોકયમ્

દશ કન્યાસ્તતો દિક્ષુ આગતાશ્ચ મહાર્ણવે ।
વસ્ત્રાલંકારસહિતા દિગ્ભ્યો નૂપુરભૂષિતાઃ

કાચિચ્ચન્દ્રસમાભાસા કાચિદાદિત્યસપ્રભા ।
કાચિદંજનપુઞ્જાભા કાચિદ્રક્તોત્પલપ્રભા

નાનારૂપધરા સૌમ્યા નાનાભરણભૂષિતા ।
અર્ઘ્યપાદ્યાદિભિર્માલ્યૈર્બકમભ્યર્ચ્ય સુવ્રતાઃ

તતસ્તં પર્વતાકારં ગુહ્યં પક્ષિણમવ્યયમ્ ।
પ્રવિવેશ મહાઘોરં પર્વતો હ્યર્ણવં સ્વરાટ્

યોજનાનાં સહસ્રાણિ તાવન્ત્યેવ શતાનિ ચ ।
ત્રિંશદ્યોજનસાહસ્રં યાવદ્ભૂમણ્ડલં ત્વિતિ

તતો ભૂમણ્ડલં દિવ્યં પઞ્ચરત્નસમાકુલમ્ ।
દિવ્યસ્ફટિકસોપાનં રુક્મસ્તંભમનોરમમ્

યોજનાનાં સહસ્રં તુ વિસ્તરાદ્દ્વિગુણાયતમ્ ।
વાપીકૂપસમાકીર્ણં પ્રાસાદાટ્ટાલકાવૃતમ્

કલ્પવૃક્ષસમાકીર્ણં ધ્વજષષ્ટિવિભૂષિતમ્ ।
તસ્મિન્પુરવરે રમ્યે નાનારત્નોપશોભિતમ્

તથાન્યચ્ચ પુરં રમ્યં પતાકોજ્જ્વલવેદિકમ્ ।
શતયોજનવિસ્તીર્ણં તાવદ્દ્વિગુણમાયતમ્

પુરમધ્યે તતસ્તસ્મિન્નદી પરમશોભના ।
મહતી પુણ્યસલિલા નાનારત્નશિલા તથા

તસ્યાસ્તીરે મયા દૃષ્ટં તડિત્સૂર્યસમપ્રભમ્ ।
ઇન્દ્રનીલમહાનીલૈશ્ચિતં રત્નૈઃ સમન્તતઃ

ક્વચિદ્વહ્નિસમાકારં ક્વચિદિન્દ્રાયુધપ્રભમ્ ।
ક્વચિદ્ધૂમ્રં ક્વચિત્પીતં ક્વચિદ્રક્તં ક્વચિત્સિતમ્

નાનાવર્ણૈઃ સમાયુક્તં લિઙ્ગમદ્ભુતદર્શનમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રસાધ્યૈશ્ચ સમન્તાત્પરિવારિતમ્

નન્દીશ્વરગણાધ્યક્ષૈશ્ચેન્દ્રાદિત્યૈશ્ચ તદ્વૃતમ્ ।
પશ્યામિ લિઙ્ગમીશાનં મહાલિઙ્ગં તમેવ ચ

પરિવાર્ય તતસ્તં તુ પ્રસુપ્તાન્દેવદાનવાન્ ।
નિમીલિતાક્ષાન્પશ્યામિ દિવ્યાભરણભૂષિતાન્

તતસ્તાઃ પદ્મપત્રાક્ષ્યો નાર્યઃ પરમસંમતાઃ ।
નદ્યાસ્તસ્યા જલે સ્નાત્વા દિવ્યપુષ્પૈર્મનોરમૈઃ

દત્ત્વાર્ઘપાદ્યં વિધિવલ્લિંગસ્ય સહ પક્ષિણા ।
અર્ચયન્તીર્વરારોહા દશ તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ

તતસ્ત્વભ્યર્ચ્ય તલ્લિઙ્ગં તસ્મિન્નેવ પુરોત્તમે ।
સર્વા અદર્શનં જગ્મુર્વિદ્યુતો ઽભ્રગણેષ્વિવ

ન ચાસૌ પક્ષિરાટ્ તસ્મિન્ન સ્ત્રિયો ન ચ દેવતાઃ ।
તદેવૈકં સ્થિતં લિઙ્ગમર્ચયન્વિસ્મયાન્વિતઃ

તતોઽહં દુઃખમૂઢાત્મા રુદ્રમાયેતિ ચિન્તયન્ ।
તતઃ કન્યાઃ સમુત્તીર્ય દિવ્યાંબરવિભૂષણાઃ

ભાસયન્ત્યો જગત્સર્વં વિદ્યુતો ઽભ્રગણાનિવ ।
પદ્મૈર્હિરણ્મયૈર્દિવ્યૈરર્ચયિત્વા શુભાનનાઃ

વિવિશુસ્તજ્જલં ક્ષિપ્રં સમંતાદ્ વરભૂષણાઃ ।
તસ્મિન્પુરવરે ચાન્યે તામેવાહં પુનઃપુનઃ

પશ્યામિ હ્યમરાં કન્યામ્ અર્ચયન્તીં મહેશ્વરમ્ ।
તતો ઽહં તાં વરારોહામપૃચ્છં કમલેક્ષણામ્

કા ત્વમસ્મિન્પુરે દેવિ વસસે શિવમર્ચતી ।
તાશ્ચાગતાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ ક્વ ગતાસ્તે ગણેશ્વરાઃ

નમો ઽસ્તુ તે મહાભાગે બ્રૂહિ પુણ્યે મહેશ્વરિ ।
તવ પ્રસાદાદ્વિજ્ઞાતુમેતદિચ્છામિ સુવ્રતે ।
દયાં કૃત્વા મહાદેવિ કથયસ્વ મમાનઘે

શ્ર્યુવાચ:
વિસ્મૃતાહં કથં વિપ્ર દૃષ્ટ્વા કલ્પે પુરાતને ।
મા તે ઽભૂત્સ્મૃતિવિભ્રંશઃ સા ચાહં કલ્પવાહિની

નર્મદા નામ વિખ્યાતા રુદ્રદેહાદ્ વિનિઃસૃતા ।
યાસ્તાઃ કન્યાસ્ત્વયા દૃષ્ટા હ્યર્ચયન્ત્યો મહેશ્વરમ્

યાભિસ્ત્વિહ સમાનીતઃ પક્ષિરાજસમન્વિતાઃ ।
દિશસ્તા વિદ્ધિ સર્વેશાઃ સર્વાસ્ત્વં મુનિસત્તમ

તિર્યક્પક્ષિસ્વરૂપેણ મહાયોગી મહેશ્વરઃ ।
એભિઃ શિવપુરાદ્વિપ્ર આનીતઃ સ મહેશ્વરઃ

સૈષ દેવો મહાદેવો લિઙ્ગમૂર્તિર્વ્યવસ્થિતઃ ।
અર્ચ્યતે બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રૈઃ સુરાસુરજગદ્ગુરુઃ

લયમાયાતિ યસ્માદ્ધિ જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
તેન લિઙ્ગમિતિ પ્રોક્તં પુરાણજ્ઞૈર્ મહર્ષિભિઃ

તેન દેવગણાઃ સર્વે સંક્ષિપ્તા માયયા પુરા ।
પ્રલીનાશ્ચૈવ લોકેશ ન દૃશ્યન્તે હિ સાંપ્રતમ્

પુનર્દૃશ્યા ભવિષ્યન્તિ સૃજમાનાઃ સ્વયંભુવા ।
સાહં લિઙ્ગાર્ચનપરા નર્મદા નામ નામતઃ

કાલં યુગસહસ્રસ્ય રુદ્રસ્ય પરિચારિકા ।
અસ્ય પ્રસાદાદમરસ્તથા ત્વં દ્વિજપુંગવ

સત્યાર્જવદયાયુક્તઃ સિદ્ધો ઽસિ ત્વં શિવાર્ચનાત્ ।
એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત

તાઃ સ્ત્રિયઃ સ ચ દેવેશો બકરૂપો મહેશ્વરઃ ।
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા અવતીર્ય મહાનદીમ્

સ્નાત્વા સમર્ચય ત્વં હિ વિધિના મન્ત્રપૂર્વકમ્ ।
તતો ઽહં સહસા તસ્માત્ સમુત્તીર્ય જલાશયાત્

ન ચ પશ્યામિ તલ્લિઙ્ગં ન ચ તાં નિમ્નગાં નૃપ ।
તદૈવ લોકાઃ સંજાતાઃ ક્ષિતિશ્ચૈવ સકાનના

ઋક્ષચન્દ્રાર્કવિતતં તદેવ ચ નભસ્તલમ્ ।
યથાપૂર્વમ્ અદૃષ્ટં તુ તથૈવ ચ પુનઃ કૃતમ્ ।
નતોઽહં મનસા દેવમપૂજયં મહેશ્વરમ્

એવં બકે પુરા કલ્પે મયા દૃષ્ટેયમ્ અવ્યયા ।
નર્મદા મર્ત્યલોકસ્ય મહાપાતકનાશિની

તસ્માદ્ધર્મપરૈર્ વિપ્રૈઃ ક્ષત્રશૂદ્રવિશાદિભિઃ ।
સદા સેવ્યા મહાભાગા ધર્મવૃદ્ધ્યર્થકારિભિઃ

યે ઽપિ ભક્તયા સકૃત્તોયે નર્મદાયા મહેશ્વરમ્ ।
સ્નાત્વા તે સર્વં પાપં નાશયન્ત્યસંશયમ્