રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 131

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે દેવતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ત્રિંશદધિકશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 131
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
નર્મદાદક્ષિણે કૂલે નાગતીર્થમનુત્તમમ્ ।
યત્ર સિદ્ધા મહાનાગા ભયે જાતે તતો નૃપ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
મહાભયાનાં લોકસ્ય નાગાનાં દ્વિજસત્તમ ।
કથં જાતં ભયં તીવ્રં યેન તે તપસિ સ્થિતાઃ

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ યત્સુરાસુરમાનવે ।
તાત તે વિદિતં સર્વં તેન મે કૌતુકં મહત્

મમ સંતાપજં દુઃખં દુર્યોધનસમુદ્ભવમ્ ।
તવ વક્ત્રામ્બુજૌઘેન પ્લાવિતં નિર્વૃતિં ગતમ્

શ્રુત્વા તવ મુખોદ્ગીતાં કથાં પાપપ્રણાશનીમ્ ।
ભૂયો ભૂયઃ સ્મૃતિર્જાતા શ્રવણે મમ સુવ્રત

ન ક્લેશત્વં દ્વિજે યુક્તં ન ચાન્યો જાનતે ફલમ્ ।
વિદ્યાદાનસ્ય મહતઃ શ્રાવિતસ્ય સુતસ્ય ચ

એવં જ્ઞાત્વા યથાન્યાયં યઃ પ્રશ્નઃ પૃચ્છિતો મયા ।
કથા તુ કથ્યતાં વિપ્ર દયાં કૃત્વા મમોપરિ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
યથા યથા ત્વં નૃપ ભાષસે ચ તથા તથા મે સુખમેતિ ભારતી ।
શૈથિલ્યભાવાજ્જરયાન્વિતસ્ય ત્વત્સૌહૃદં નશ્યતિ નૈવ તાત

કથયામિ યથાવૃત્તમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કથિતં પૂર્વતો વૃદ્ધૈઃ પારમ્પર્યેણ ભારત

દ્વે ભાર્યે કશ્યપસ્યાસ્તાં સર્વલોકેષ્વનુત્તમે ।
ગરુત્મતો વૈ વિનતા સર્પાણાં કદ્રુરેવ ચ

અશ્વસંદર્શનાત્ તાભ્યાં કલિરૂપં વ્યવસ્થિતમ્ ।
પ્રભાતકાલે રાજેન્દ્ર ભાસ્કરાકારવર્ચસમ્

તં દૃષ્ટ્વા વિનતા રૂપમ્ અશ્વં સર્વત્ર પાણ્ડુરમ્ ।
અથ તાં કદ્રૂમવોચત્સા પશ્ય પશ્ય વરાનને

ઉચ્ચૈઃશ્રવસઃ સાદૃશ્યં પશ્ય સર્વત્ર પાણ્ડુરમ્ ।
ધાવમાનમ્ અવિશ્રાન્તં જવેન પવનોપમમ્

તં દૃષ્ટ્વા સહસા યાન્તમ્ ઈર્ષ્યાભાવેન મોહિતા ।
કૃષ્ણં મત્વા તથાજલ્પત્તયા સહ નૃપોત્તમ

વિનતે ત્વં મૃષા લોકે નૃશંસે કુલપાંસનિ ।
કૃષ્ણં ચૈનં વદ શ્વેતં નરકં યાસ્યસે પરમ્

વિનતોવાચ:
સત્યાનૃતે તુ વચને પણો ઽયં તે મમૈવ તુ ।
સહસ્રં વત્સરાન્દાસી ભવેયં તવ વેશ્મનિ

તથેતિ તે પ્રતિજ્ઞાય રાત્રૌ ગત્વા સ્વકં ગૃહમ્ ।
પરિત્યજ્ય ઉભે તે તુ ક્રોધમૂર્છિતમૂર્છિતે

બન્ધુગર્વસ્ય ગત્વા તુ કથયામાસ તં પણમ્ ।
કદ્રૂર્વિનતયા સાર્દ્ધં યદ્વૃત્તં પ્રમદાલયે

તચ્છ્રુત્વા બાન્ધવાઃ સર્વે કદ્રૂપુત્રાસ્તથૈવ ચ ।
ન મન્યન્તે હિતં કાર્યં કૃતં માત્રા વિગર્હિતમ્

અકૃષ્ણઃ કૃષ્ણતામ્ અમ્બ કથં ગચ્છેદ્ધયોત્તમઃ ।
દાસત્વં પ્રાપ્સ્યસે ત્વં હિ પણેનાનેન સુવ્રતે

કદ્રૂરુવાચ:
ભવેયં ન યથાદાસી તત્કુરુધ્વં હિ સત્વરમ્ ।
વિશધ્વં રોમકૂપેષુ તસ્યાશ્વસ્ય મતિર્મમ

ક્ષણમાત્રં કૃતે કાર્યે સા દાસી ચ ભવેન્મમ ।
તતઃ સ્વસ્થોરગાઃ સર્વે ભવિષ્યથ યથાસુખમ્

સર્પા ઊચુઃ ।
યથા ત્વં જનની દેવિ પન્નગાનાં મતા ભુવિ ।
તથાપિ સા વિશેષેણ વઞ્ચિતવ્યા ન કર્હિચિત્

કદ્રૂરુવાચ:
મમ વાક્યમકુર્વાણા યે કેચિદ્ભુવિ પન્નગાઃ ।
હવ્યવાહમુખં સર્વે તે યાસ્યન્ત્યવિચારિતાઃ

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં ઘોરં માતૃમુખોદ્ભવમ્ ।
કેચિત્પ્રવિષ્ટા રોમાણિ તથાન્યે ગિરિસંસ્થિતાઃ

કેચિત્પ્રવિષ્ટા જાહ્નવ્યામન્યે ચ તપસિ સ્થિતાઃ

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે તુતોષ પરમેશ્વરઃ ।
મહાદેવો જગદ્ધાતા હ્યુવાચ પરયા ગિરા

ભો ભોઃ સર્પા નિવર્તધ્વં તપસો ઽસ્ય મહત્ફલમ્ ।
યમિચ્છથ દદામ્યદ્ય નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સર્પા ઊચુઃ ।
કદ્રૂશાપભયાદ્ભીતા દેવદેવ મહેશ્વર ।
તવ પાર્શ્વે વસિષ્યામો યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્

દેવદેવ ઉવાચ:
એકશ્ચાયં મહાબાહુર્વાસુકિર્ભુજગોત્તમઃ ।
મમ પાર્શ્વે વસેન્નિત્યં સર્વેષાં ભયરક્ષકઃ

અન્યેષાં ચૈવ સર્પાણાં ભયં નાસ્તિ મમાજ્ઞયા ।
આપ્લુત્ય નર્મદાતોયે ભુજગાસ્તે ચ રક્ષિતાઃ

નાસ્તિ મૃત્યુભયં તેષાં વસધ્વં યત્ર ચેપ્સિતમ્ ।
કદ્રૂશાપભયં નાસ્તિ હ્યેષ મે વિસ્તરઃ પરઃ

એવં દત્ત્વા વરં તેષાં દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
જગામાકાશમાવિશ્ય કૈલાસં ધરણીધરમ્

ગતે ચાદર્શનં દેવે વાસુકિપ્રમુખા નૃપ ।
સ્થાપયિત્વા તથા જગ્મુર્દેવદેવં મહેશ્વરમ્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ કશ્ચિત્ પઞ્ચમ્યામર્ચયેચ્છિવમ્ ।
તસ્ય નાગકુલાન્યષ્ટૌ ન હિંસન્તિ કદાચન

મૃતઃ કાલેન મહતા તત્ર તીર્થે નરેશ્વર ।
શિવસ્યાનુચરો ભૂત્વા વસતે કાલમીપ્સિતમ્