રાવણવધ · અધ્યાય 2

વનસ્પતીનાં સરસાં નદીનાં તેજસ્વિનાં કાન્તિભૃતાં દિશાં ચ
નિર્યાય તસ્યાઃ સ પુરઃ સમન્તા ચ્છ્રિયં દધાનાં શરદં દદર્શ.

તરઙ્ગ-સઙ્ગાચ્ ચપલૈઃ પલાશૈર્ જ્વાલા-શ્રિયં સાઽતિશયાં દધન્તિ
સ-ધૂમ-દીપ્તાઽગ્નિ-રુચીનિ રેજુસ્ તામ્રોત્પલાન્યાકુલ-ષટ્-પદાનિ.

બિમ્બાઽઽગતૈસ્ તીર-વનૈઃ સમૃદ્ધિં નિજાં વિલોક્યાઽપહૃતાં પયોભિઃ
કૂલાનિ સાઽઽમર્ષતયેવ તેનુઃ સરોજ-લક્ષ્મીં સ્થલ-પદ્મ-હાસૈઃ.

નિશા-તુષારૈર્ નયનાઽમ્બુ-કલ્પૈઃ પત્રા-ઽન્ત-પર્યાગલદચ્છ-બિન્દુઃ
ઉપારુરોદેવ નદત્-પતઙ્ગઃ કુમુદ્વતીં તીર-તરુર્ દિનાઽઽદૌ.

વનાનિ તોયાનિ ચ નેત્ર-કલ્પૈઃ પુષ્પૈઃ સરોજૈશ્ ચ નિલીન-ભૃઙ્ગૈઃ
પરસ્પરાં વિસ્મયવન્તિ લક્ષ્મી- માલોકયાઞ્ચક્રુરિવાઽઽદરેણ.

પ્રભાત-વાતાહઽઽતિ-કમ્પિતાઽઽકૃતિઃ કુમુદ્વતી-રેણુ-પિશઙ્ગ-વિગ્રહમ્
નિરાસ ભૃઙ્ગં કુપિતેવ પદ્મિની, ન માનિની સંસહતે ઽન્ય-સઙ્ગમમ્.

દત્તાઽવધાનં મધુ-લેહિ-ગીતૌ પ્રશાન્ત-ચેષ્ટં હરિણં જિઘાંસુઃ
આકર્ણયન્નુત્સુક-હંસ-નાદાન્ લક્ષ્યે સમાધિં ન દધે મૃગાવિત્.

ગિરેર્ નિતમ્બે મરુતા વિભિન્નં તોયાઽવશેષેણ હિમાઽઽભમભ્રમ્
સરિન્-મુખાઽભ્યુચ્ચયમાદધાનં શૈલાઽધિપસ્યાઽનુચકાર લક્ષ્મીમ્.

ગર્જન્ હરિઃ સાઽમ્ભસિ શૈલ-કુઞ્જે પ્રતિધ્વનીનાત્મ-કૃતાન્ નિશમ્ય
ક્રમં બબન્ધ ક્રમિતું સ-કોપઃ પ્રતર્કયન્નન્ય-મૃગેન્દ્ર-નાદાન્.

અદૃક્ષતા ઽમ્ભાંસિ નવોત્પલાનિ, રુતાનિ ચા ઽશ્રોષત ષટ્-પદાનામ્,
આઘ્રાયિ વાન્ ગન્ધ-વહઃ સુ-ગન્ધસ્ તેનાઽરવિન્દ-વ્યતિષઙ્ગ-વાંશ્ ચ.

લતાઽનુપાતં કુસુમાન્યગૃહ્ણાત્ સ, નદ્યવસ્કન્દમુપાસ્પૃશચ્ ચ,
કુતૂહલાચ્, ચારુ-શિલોપવેશં કાકુત્સ્થ ઈષત્ સ્મયમાન આસ્ત.

તિગ્માંશુ-રશ્મિચ્-છુરિતાન્ય-દૂરાત્ પ્રાઞ્ચિ પ્રભાતે સલિલાન્યપશ્યત્
ગભસ્તિ-ધારાભિરિવ દ્રુતાનિ તેજાંસિ ભાનોર્ ભુવિ સંભૃતાનિ.

દિગ્-વ્યાપિનીર્ લોચન-લોભનીયા મૃજાઽન્વયાઃ સ્નેહમિવ સ્રવન્તીઃ
ઋજ્વાઽઽયતાઃ શસ્ય-વિશેષ-પઙ્ક્તીસ્ તુતોષ પશ્યન્ વિતૃણાઽન્તરાલાઃ.

વિયોગ-દુઃખાઽનુભવાઽનભિજ્ઞૈઃ કાલે નૃપાંઽશં વિહિતં દદદ્ભિઃ
આહાર્ય-શોભા-રહિતૈરમાયૈ- રૈક્ષિષ્ટ પુમ્ભિઃ પ્રચિતાન્ સ ગોષ્ઠાન્

સ્ત્રી-ભૂષણં ચેષ્ટિતમ-પ્રગલ્ભં ચારૂણ્ય-વક્રાણ્યપિ વીક્ષિતાનિ
ઋજૂંશ્ચ વિશ્વાસ-કૃતઃ સ્વભાવાન્ ગોપાઽઙ્ગનાનાં મુમુદે વિલોક્ય.

વિવૃત્ત-પાર્શ્વં રુચિરાઽઙ્ગહારં સમુદ્વહચ્-ચારુ-નિતમ્બ-રમ્યમ્
આમન્દ્ર-મન્થ-ધ્વનિ-દત્ત-તાલં ગોપાઽઙ્ગના-નૃત્યમનન્દયત્ તમ્.

વિચિત્રમુચ્ચૈઃ પ્લવમાનમારાત્ કુતૂહલં ત્રસ્નુ તતાન તસ્ય
મેઘાઽત્યયોપાત્ત-વનોપશોભં કદમ્બકં વાતમજં મૃગાણામ્.

સિતાઽરવિન્દ-પ્રચયેષુ ચ લીનાઃ સંસક્ત-પેણેષુ ચ સૈકતેષુ
કુન્દાઽવદાતાઃ કલહંસ-માલાઃ પ્રતીયીરે શ્રોત્ર-સુખૈર્ નિનાદૈઃ.

ન તજ્ જલં, યન્ ન સુ-ચારુ-પઙ્કજં, ન પઙ્કજં તદ્, યદ-લીન-ષટ્-પદમ્,
ન ષટ્-પદોઽસૌ, ન જુગુઞ્જ યઃ કલં; ન ગુઞ્જિતં તન્, ન જહાર યન્ મનઃ.

તં યાયજૂકાઃ સહ ભિક્ષુ-મુખ્યૈસ્ તપઃ-કૃશાઃ શાન્ત્યુદકુમ્ભ-હસ્તાઃ,
યાયાવરાઃ પુષ્પ-ફલેન ચા ઽન્યે પ્રાણર્ચુરર્ચ્યા જગદર્ચનીયમ્.

વિદ્યામથૈનં વિજયાં જયાં ચ રક્ષો-ગણં ક્ષિપ્નુમ-વિક્ષતાઽઽત્મા
અધ્યાપિપદ્ ગાધિ-સુતો યથાવન્ નિઘાતયિષ્યન્ યુધિ યાતુધાનાન્.

આયોધને સ્થાયુકમસ્ત્રજાત- મમોઘમભ્યર્ણ-મહાઽઽહવાય
દદૌ વધાય ક્ષણદાચરાણાં તસ્મૈ મુનિઃ શ્રેયસિ જાગરૂકઃ

તં વિપ્ર-દર્શં કૃત-ઘાત-યત્ના યાન્તં વને રાત્રિચરી ડુઢૌકે,
જિઘાંસુ-વેદં ધૃત-ભાસુરાઽસ્ત્રમ્ તાં તાડકાઽઽખ્યાં નિજઘાન રામઃ.

અથા ઽઽલુલોકે હુત-ધૂમ-કેતુ- શિખાઽઞ્જન-સ્નિગ્ધ-સમૃદ્ધ-શાખમ્
તપોવનં પ્રાધ્યયનાઽભિભૂત- સમુચ્ચરચ્-ચારુ-પતક્ત્રિ-શિઞ્જમ્.

ક્ષુદ્રાન્ ન જક્ષુર્ હરિણાન્ મૃગેન્દ્રા, વિશશ્વસે પક્ષિ-ગણૈઃ સમન્તાત્,
નન્નમ્યમાનાઃ ફલ-દિત્સયેવ ચકાશિરે તત્ર લતા વિલોલાઃ.

અપૂપુજન્ વિષ્ટર-પાદ્ય-માલ્યૈ- રાતિથ્ય-નિષ્ણા વન-વાસિ-મુખ્યાઃ,
પ્રત્યગ્રહીષ્ટાં મધુપર્ક-મિશ્રં તાવાસનાઽઽદિ ક્ષિતિ-પાલપુત્રૌ.

દૈત્યાઽભિભૂતસ્ય યુવામવોઢં મગ્નસ્ય દોર્ભિર્ ભુવનસ્ય ભારમ્,
હવીંષિ સંપ્રત્યપિ રક્ષતં, તૌ તપોધનૈરિત્થમભાષિષાતામ્.

તાન્ પ્રત્યવાદીદથ રાઘ્વોઽપિ--, યથેપ્સિતં પ્રસ્તુત કર્મ ધર્મ્યમ્,
તપો-મરુદ્ધિર્ ભવતાં શરાઽગ્નિઃ સંધુક્ષ્યતાં નોઽરિ-સમિન્ધનેષુ.

પ્રતુષ્ટુવુઃ કર્મ તતઃ પ્રક્wxલ્qqપ્તૈસ્ તે યજ્ઞિયૈર્ દ્રવ્ય-ગણૈર્ યથાવત્,
દક્ષિણ્ય-દિષ્ટં કૃતમાર્ત્વિજીનૈસ્ તદ્ યાતુધાનૈશ્ ચિચિતે પ્રસર્પત્.

આપિઙ્ગ-રૂક્ષોર્ધ્વ-શિરસ્ય-બાલૈઃ શિરાલ-જઙ્ઘૈર્ ગિરિ-કૂટ-દઘ્નૈઃ
તતઃ ક્ષપાઽટૈઃ પૃથુ-પિઙ્ગલાઽક્ષૈઃ ખં પ્રાવૃષેણ્યૈરિવ ચાઽઽનશેઽબ્દૈઃ.

અધિજ્ય-ચાપઃ સ્થિર-બાહુ-મુષ્ટિ- રુદઞ્ચિતાઽક્ષોઽઞ્ચિત-દક્ષિણોરુઃ
તાન્ લક્ષ્મણઃ સન્નત-વામ-જઙ્ઘો જઘાન શુદ્ધેષુર-મન્દ-કર્ષી.

ગાધેય-દિષ્ટં વિરસં રસન્તં રામો ઽપિ માયાચણમસ્ત્રચુઞ્ચુઃ
સ્થાસ્નું રણે સ્મેર-મુખો જગાદ મારીચમુચ્ચૈર્ વચનં મહાઽર્થમ્.

આત્મંભરિસ્ ત્વંપિશિતૈર્ નરાણાં ફલેગ્રહીન્ હંસિ વનસ્પતીનામ્,
શૌવસ્તિકત્વં વિભવા ન યેષાં વ્રજન્તિ, તેષાં દયસે ન કસ્માત્.

અદ્મો દ્વિજાન્, દેવયજીન્ નિહન્મઃ, કુર્મઃ પુરં પ્રેત-નરાઽધિવાસમ્,
ધર્મો હ્યયં દાશરથે ! નિજો નો, નૈવાઽધ્યકારિષ્મહિ વેદ-વૃત્તે.

ધર્મોઽસ્તિ સત્યં તવ રાક્ષસાઽય- મન્યો વ્યતિસ્તે તુ મમાઽપિ ધર્મઃ,
બ્રહ્મ-દ્વિષસ્ તે પ્રણિહન્મિ યેન, રાજન્ય-વૃત્તિર્ ધૃત-કાર્મુકેષુઃ.

ઇત્થં-પ્રવાદં યુધિ સંપ્રહારં પ્રચક્રતૂ રામ-નિશા-વિહારૌ,
તૃણાય મત્વા રઘુ-નન્દનો ઽથ બાણેન રક્ષઃ પ્રધનાન્ નિરાસ્થત્.

જગ્મુઃ પ્રસાદં દ્વિજ-માનસાનિ, દ્યૌર્ વર્ષુકા પુષ્પ-ચયં બભૂવ,
નિર્-વ્યાજમિજ્યા વવૃતે. વચશ્ ચ ભૂયો બભાષે મુનિના કુમારઃ

મહીય્યમાના ભવતા ઽતિમાત્રં સુરાઽધ્વરે ઘસ્મર-જિત્વરેણ
દિવોઽપિ વજ્રાઽઽયુધ-ભૂષણાયા હ્રિણીયતે વીર-વતી ન ભૂમિઃ.

બલિર્ બબન્ધે, જલધિર્ મમન્થે, જહ્રેઽમૃતં, દૈત્ય-કુલં વિજિગ્યો,
કલ્પાઽન્ત-દુઃસ્થા વસુધા તથોહે યેનૈષ ભારોઽતિ-ગુરુર્ ન તસ્ય.

ઇતિ બ્રુવાણો મધુરં હિતં ચ તમાઞ્જિહન્ મૈથિલ-યજ્ઞ-ભૂમિમ્
રામં મુનિઃ પ્રીત-મના મખાઽન્તે યશાંસિ રાજ્ઞાં નિજિઘૃક્ષયિષ્યન્.

એતૌ સ્મ મિત્રા-વરુણૌ કિમેતૌ, કિમશ્વિનૌ સોમ-રસં પિપાસૂ,
જનં સમસ્તં જનકાઽઽશ્રમ-સ્થં રૂપેણ તાવૌજિહતાં નૃ-સિંહૌ.

અજિગ્રહત્ તં જનકો ધનુસ્ તદ્ "યેનાઽર્દિદદ્ દૈત્ય-પુરં પિનાકી",
જિજ્ઞાસમાનો બલમસ્ય બાહ્વોર્. હસન્નભાઙ્ક્ષ્વીદ્ રઘુ-નન્દનસ્ તત્.

તતો નદી-ષ્ણાન્ પથિકાન્ ગિરિ-જ્ઞા- નાહ્વાયકાન્ ભૂમિ-પતેરયોધ્યામ્
દિત્સુઃ સુતાં યોધ-હરૈસ્ તુરઙ્ગૈર્ વ્યસર્જયન્ મૈથિલ-મર્ત્ય-મુખ્યઃ.

ક્ષિપ્રં તતો ઽધ્વન્ય-તુરઙ્ગ-યાયી યવિષ્ઠ-વદ્ વૃદ્ધ-તમો ઽપિ રાજા
આખ્યાયકેભ્યઃ શ્રુત-સૂનુ-વૃત્તિ- ર-ગ્લાન-યાનો મિથિલામગચ્છત્.

વૃન્દિષ્ઠમાર્ચીદ્ વસુધા-ધિપાનાં તં પ્રેષ્ઠમેતં ગુરુ-વદ્ ગરિષ્ઠમ્
સદૃઙ્-મહાન્તં સુકૃતાઽધિવાસં બંહિષ્ઠ-કીર્તિં યશસા વરિષ્ઠમ્.

ત્રિ-વર્ગ-પારીણમસૌ ભવન્ત- મધ્યાસયન્નાસનમેકમિન્દ્રઃ
વિવેક-દૃશ્વ-ત્વમગાત્ સુરાણાં, તં મૈથિલો વાક્યમિદં બભાષે.

હિરણ્મયી સાલ-લતેવ જઙ્ગમા ચ્યુતા દિવઃ સ્થાસ્નુરિવાઽચિર-પ્રભા
શશાઙ્કં-કાન્તેરધિદેવતાઽઽકૃતિઃ સુતા દદે તસ્ય સુતાય મૈથિલી.

લબ્ધા તતો વિશ્વજનીન-વૃત્તિસ્- તામાત્મનીનામુદવોઢ રામઃ
સદ્-રત્ન-મુક્તા-ફલ-ભર્મ-શોભાં સંબંહયન્તીમ્ રઘુ-વર્ગ્ય-લક્ષ્મીમ્.

સુ-પ્રાતમાસાદિત-સંમદં તદ્ વન્દારુભિઃ સંસ્તુતમભ્યયોધ્યમ્
અશ્વીય-રાજન્યક-હાસ્તિકાઽઽઢ્ય- મગાત્ સ-રાજં બલમધ્વનીનમ્.

વિશઙ્કટો વક્ષસિ બાણ-પાણિઃ સંપન્ન-તાલ-દ્વયસઃ પુરસ્તાત્
ભીષ્મો ધનુષ્માનુપજાન્વરત્નિ- રૈતિ સ્મ રામઃ પથિ જામદગ્ન્યઃ.

ઉચ્ચૈરસૌ રાઘવમાહ્વતેદં ધનુઃ સ-બાણં કુરુ, સાઽતિયાસીઃ.
પરાક્રમ-જ્ઞઃ પ્રિય-સન્તતિસ્ તં નમ્રઃ ક્ષિતીન્દ્રો ઽનુનિનીષુરૂચે.

અનેક-શો નિર્જિત-રાજકસ્ ત્વં, પિત્ નતાર્પ્સીર્ નૃપ-રક્ત-તોયૈઃ,
સંક્ષિપ્ય સંરમ્ભમ-સદૂ-વિપક્ષં, કા ઽઽસ્થા ઽર્ભકે ઽસ્મિંસ્તવ રામ ! રામે.

અજીગણદ્ દશરથં ન વાક્યં યદા સ દર્પેણ, તદા કુમારઃ
ધનુર્ વ્યકાર્ક્ષીદ્ ગુરુ-બાણ-ગર્ભં, લોકાનલાવીદ્ વિજિતાંશ્ચ તસ્ય.

જિતે નૃપાઽરૌ, સુમનીભવન્તિ શબ્દાયમાનાન્ય-શનૈર્-શઙ્કમ્
વૃદ્ધસ્ય રાજ્ઞો ઽનુમતે બલાનિ જગાહિરે ઽનેક-મુખાનિ માર્ગાન્.

અથ પુરુ-જવ-યોગાન્ નેદયદ્ દૂર-સંસ્થં દવયદતિ-રયેણ પ્રાપ્તમુર્વી-વિભાગમ્
ક્લમ-રહિતમચેતન્ નીરજીકારિત-ક્ષ્માં, બલમુપહિત-શોભાં તૂર્ણમાયાદયોધ્યામ્.