રાવણવધ · અધ્યાય 12

તતો વિ-નિદ્રં કૃત-દેવતાઽર્ચં દૃષ્ટ્યૈવ ચિત્ત-પ્રશમં કિરન્તમ્
આવિષ્કૃતાઽઙ્ગ-પ્રતિકર્મ-રમ્યં વિભીષણં વાચમુવાચ માતા

"પ્રબાધમાનસ્ય જગન્તિ ધીમંસ્ ! ત્વં સોદરસ્યાઽતિમદોદ્ધતસ્ય
આનન્દનો નાક-સદાં પ્રશાન્તિં તૂર્ણં વિષસ્યાઽમૃત-વત્ કુરુષ્વ.

કુર્યાસ્ તથા, યેન જહાતિ સીતાં વિષાદ-નીહાર-પરીત-મૂર્તિમ્
સ્થિતાં ક્ષિતૌ શાન્ત-શિખા-પ્રતાનાં તારામિવ ત્રાસ-કરીં જનસ્ય.

યાવન્ ન સંત્રાસિત-દેવ-સંઘઃ પિણ્ડો વિષસ્યેવ હરેણ ભીષ્મઃ
સંગ્રસ્યતે ઽસૌ પુરુષાઽધિપેન, દ્રુતં કુલાઽઽનન્દ ! યતસ્વ તાવત્.

હતા જનસ્થાન સદો નિકાયાઃ, કૃતા જિતોત્ખાત-ભટ-દ્રુમા પૂઃ,
સદાંસિ દગ્ધાનિ, વિધેયમસ્મિન્ યદ્ બન્ધુના, તદ્ ઘટયસ્વ તસ્મિન્."

ચિકીર્ષિતે પૂર્વ-તરં સ તસ્મિન્, ક્ષેમં-કરે ઽર્થે મુહુરીર્યમાણઃ
માત્રા ઽતિમાત્રં શુભયૈવ બુદ્ધ્યા ચિરં સુધીરભ્યધિકં સમાધાત્.

દૌવારિકાઽભ્યાહત-શક્ર-દૂતં સોપાયનોપસ્થિત-લોક-પાલમ્
સાઽઽશઙ્ક-ભીષ્માઽઽપ્ત-વિશન્-નિશાટં દ્વારં યયૌ રાવણ-મન્દ્રિરસ્ય.

દૂરાત્ પ્રતીહાર-નતઃ સ વાર્તાં પૃચ્છન્નનાવેદિત-સંપ્રવિષ્ટઃ
સ-ગૌરવં દત્ત-પથો નિશાટૈ- રૈક્ષિષ્ટ શૈલાઽગ્રમિવેન્દ્રશત્રુમ્

કૃશાનુ-વર્ષ્મણ્યધિરૂઢમુચ્ચૈઃ સિંહાસને સંક્ષય-મેઘ-ભીમમ્
નિસર્ગ-તીક્ષ્ણં નયન-સ્ફુલિઙ્ગં યુગાન્ત-વહ્નેરિવ ધૂમ-રાશિમ્

પ્રીત્યા ઽપિ દત્તેક્ષણ-સન્નિપાતં ભયં ભૂજઙ્ગાઽધિપ-વદ્ દધાનમ્
તમઃ-સમૂહાઽઽકૃતિમપ્યશેષા- નૂર્જા જયન્તં પ્રથિત-પ્રકાશાન્.

તં રત્ન-દાયં જિત-મૃત્યુ-લોકા રાત્રિં-ચરાઃ કાન્તિ-ભૃતો ઽન્વસર્પન્
પ્રમુક્ત-મુક્તા-ફલમમ્બુ-વાહં સંજાત-તૃષ્ણા ઇવ દેવ-મુખ્યાઃ.

સ કિઙ્કરૈઃ કલ્પિતમિઙ્ગિત-જ્ઞૈઃ સંબાધકં પૂર્વ-સમાગતાનામ્
સિંહાસનોપાશ્રિત-ચારુ-બાહુ- રધ્યાસ્ત પીઠં વિહિત-પ્રણામઃ.

તતો દશાઽઽસ્યઃ ક્ષુભિતાઽહિ-કલ્પં દીપ્રાઽઙ્ગુલીયોપલમૂઢ-રત્નમ્
અનેક-ચઞ્ચન્-નખ-કાન્તિ-જિહ્વં પ્રસાર્ય પાણિં સમિતિં બભાષે

"શક્તૈઃ સુહૃદ્ભિઃ પરિદૃષ્ટ-કાર્યૈ- રામ્નાતિભિર્ નીતિષુ બુદ્ધિ-મદ્ભિઃ
યુષ્મદ્-વિધૈઃ સાર્ધમુપાય-વિદ્ભિઃ સધ્યન્તિ કાર્યાણિ સુ-મન્ત્રિતાનિ.

ઉપેક્ષિતે વાલિ-ખરાઽઽદિ-નાશે, દગ્ધે પુરે, ઽક્ષે નિહતે સ-ભૃત્યે,
સૈન્યે દ્વિષાં સાગરમુત્તિતીર્ષા- વ-નન્તરં બ્રૂત, યદત્ર યુક્તમ્."

ભુજાંઽસ-વક્ષઃ-સ્થલ-કાર્મુકાઽસીન્ ગદાશ્ ચ શૂલાનિ ચ યાતુધાનાઃ
પરામૃશન્તઃ પ્રથિતાઽભિમાનાઃ પ્રોચુઃ પ્રહસ્ત-પ્રમુખા દશાઽઽસ્યમ્.

"અ-ખણ્ડ્ય-માનં પરિખણ્ડ્ય શક્રં ત્વં પણ્ડિતં-મન્યમુદીર્ણ-દણ્ડઃ
નરાઽઽભિયોગં નૃ-ભુજાં પ્રધાન ! મન્ત્રોન્મુખઃ કિં નયસે ગુરુત્વમ્.

નિર્યત્-સ્ફુલિઙ્ગાઽઽકુલ-ધૂમ-રાશિં કિં બ્રૂહિ ભૂમૌ પિનષામ ભાનુમ્,
આ દન્ત-નિષ્પીડિત-પીતમિન્દું ષ્ઠીવામ શુષ્કેક્ષુ-લતાઽસ્થિ-કલ્પમ્.

સ-રાઘવૈઃ કિં બત વાનરૈસ્ તૈર્ યૈઃ પ્રાતરાશો ઽપિ ન કસ્યચિન્ નઃ
સ-સ્થાણુ-કૈલાસ-ધાર ઽભિધત્સ્વ, કિં દ્યૌરધો ઽસ્તુ, ક્ષિતિરન્તરીક્ષે.

ચાપલ્ય-યુક્તસ્ય હરેઃ કૃશાનુઃ સમેધિતો વાલધિ-ભાક્ ત્વદીયૈઃ
શસ્ત્રેણ વધ્યસ્ય ગલન્નધાક્ષીદ્ રાજન્ ! પ્રમાદેન નિજેન લઙ્કામ્."

અથા ઽઞ્ચિતોરસ્કમુદીર્ણ-દૃષ્ટિઃ કૃત્વા વિવક્ષા-પ્રવણં શરીરમ્
વિવૃત્ત-પાણિર્ વિહિતોત્તરાઽર્થં વિભીષણો ઽભાષત યાતુધાનાન્.

"યુદ્ધાય રાજ્ણા સુભૃતૈર્ ભવદ્ભિઃ સંભાવનાયાઃ સદૃશં યદુક્તમ્,
તત્ પ્રાણ-પણ્યૈર્ વચનીયમેવ, પ્રજ્ઞા તુ મન્ત્રે ઽધિકૃતા, ન શૌર્યમ્.

યચ્ ચાપિ યત્ના-ઽઽદૃત-મન્ત્ર-વૃત્તિર્ ગુરુ-ત્વમાયાતિ નરાઽભિયોગઃ
વશીકૃતેન્દ્રસ્ય, કૃતોત્તરો ઽસ્મિન્ વિધ્વંસિતાઽશેષ-પુરો હનૂમાન્.

અગ્નિઃ પ્રમાદેન દદાહ લઙ્કાં વધ્યસ્ય દેહે સ્વયમેધિતશ્ ચેત્,
વિમૃશ્ય તદ્ દેવ-ધિયા ઽભિધત્ત બ્રહ્માઽસ્ત્ર-બન્ધોઽપિ યદિ પ્રમાદઃ

જગન્ત્યમેયાઽદ્ભુત-ભાવ-ભાઞ્જિ, જિતાઽભિમાનાશ્ ચ જના વિચિત્રાઃ,
કાર્યે તુ યત્નં કુરુત પ્રકૃષ્ટં, મા નીતિ-ગર્ભાન્ સુ-ધિયો ઽવમન્ધ્વમ્.

વૃદ્ધિ-ક્ષય-સ્થાન-ગતામજસ્રં વૃત્તિં જિગીષુઃ પ્રસમીક્ષમાણઃ
ઘટેત સન્ધ્યાઽઽદિષુ યો ગુણેષુ, લક્ષ્મીર્ ન તં મુઞ્ચતિ ચઞ્ચલા ઽપિ.

ઉપેક્ષણીયૈવ પરસ્ય વૃદ્ધિઃ પ્રનષ્ટ-નીતેરજિતેન્દ્રયસ્ય
મદાઽઽદિ-યુક્તસ્ય વિરાગ-હેતુઃ, સ-મૂલ-ઘાતં વિનિહન્તિ યા ઽન્તે.

જનાઽનુરાગેણ યુતો ઽવસાદઃ ફલાઽનુબન્ધઃ સુધિયા ઽઽત્મનો ઽપિ
ઉપેક્ષણીયો ઽભ્યુપગમ્ય સંધિં કામાઽઽદિ-ષડ્-વર્ગ-જિતા ઽધિપેન.

યદા વિગૃહ્ણન્ ન ચ સંદધાનો વૃદ્ધિં ક્ષયં ચા ઽનુગુણં પ્રપશ્યેત્,
આસીત રાજા ઽવસર-પ્રતીક્ષસ્ તદા પ્રયાસં વિતથં ન કુર્યાત્.

સંધૌ સ્થિતો વા જનયેત્ સ્વ-વૃદ્ધિં હન્યાત્ પરં વોપનિષત્પ્રયોગૈઃ
આશ્રાવયેદસ્ય જનં પરૈર્ વા વિગ્રાહ્ય કુર્યાદવહીન-સંધિમ્.

સંદર્શિત-સ્નેહ-ગુણઃ સ્વ-શત્રૂન્ વિદ્વેષયન્ મણ્ડલમસ્ય ભિન્દ્યાત્
ઇત્યેવમાદિ પ્રવિધાય સંધિર્ વૃદ્ધેર્ વિધેયો ઽધિગમાભ્યુપાયઃ.

મત્વા સહિષ્ણૂનપરોપજપ્યાન્ સ્વકાનધિષ્ઠાય જલાઽન્ત-દુર્ગાન્
દ્રુમાઽદ્રિ-દુર્લઙ્ઘ્ય-જલાપ્રધૃષ્યાન્ વર્ધેત રાજા રિપુ-વિગ્રહેણ.

શક્નોતિ યો ન દ્વિષતો નિહન્તું, વિહન્યતે ના ઽપ્ય-બલૈર્ દ્વિષદ્ભિઃ,
સ શ્વા-વરાહં કલહં વિદધ્યા- દાસીત દુર્ગાઽઽદિ વિવર્ધયંશ્ ચ.

પ્રયાણ-માત્રેણ પરે પ્રસાદ્યે વર્તેત યાનેન કૃતાઽભિરક્ષઃ,
અ-શક્નુવન્ કર્તુમરેર્ વિઘાતં સ્વ-કર્મ-રક્ષાં ચ પરં ષ્રયેત.

એકેન સંધિઃ, કલહો ઽપરેણ કાર્યો ઽભિતો વા પ્રસમીક્ષ્ય વૃદ્ધિમ્,
એવં પ્રયુઞ્જીત જિગીષુરેતા નીતીર્ વિજાનન્નહિતાઽઽત્મ-સારમ્.

ત્વયા તુ લોકે જનિતો વિરાગઃ, પ્રકોપિતં મણ્ડલમિન્દ્ર-મુખ્યમ્,
રામે તુ રાજન્, વિપરીતમેતત્ પશ્યામિ, તેના ઽભ્યધિકં વિપક્ષમ્.

એકેન વાલી નિહતઃ શરેણ સુહૃત્-તમસ્ તે, રચિતશ્ ચ રાજા
યદૈવ સુગ્રીવ-કપિઃ પરેણ, તદૈવ કાર્યં ભવતો વિનષ્ટમ્.

પ્રાકાર-માત્રાઽઽવરણઃ પ્રભાવઃ ખરાઽઽદિભિર્ યો નિહતૈસ્ તવાઽભૂત્,
લઙ્કાપ્રદાહાઽક્ષ-વધ-દ્રુ-ભઙ્ગૈઃ ક્લામ્યત્યસાવપ્યધુના ઽતિમાત્રમ્.

ષડ્વર્ગ-વશ્યઃ પરિમૂઢ-બન્ધુ- રુચ્છિન્ન-મિત્રો વિગુણૈરુપેતઃ
મા પાદ-યુદ્ધં દ્વિ-રદેન કાર્ષીર્ નમ ક્ષિતીન્દ્રં પ્રણતોપભોગ્યમ્.

રામો ઽપિ દારાઽઽહરણેન તપ્તો, વયં હતૈર્ બન્ધુભિરાત્મ-તુલ્યૈઃ,
તપ્તસ્ય તપ્તેન યથા ઽઽયસો નઃ સંધિઃ પરેણા ઽસ્તુ, વિમુઞ્ચ સીતામ્.

સંધુક્ષિતં મણ્ડલ-ચણ્ડ-વાતૈ- રમર્ષ-તીક્ષ્ણં ક્ષિતિ-પાલ-તેજઃ
સામાઽમ્ભસા શાન્તિમુપૈતુ રાજન્ ! પ્રસીદ, જીવામ સ-બન્ધુ-ભૃત્યાઃ.

અ-પક્વ-કુમ્ભાવિવ ભઙ્ગ-ભાજૌ રાજન્નિયાતાં મરણં સમાનૌ,
વીર્યે સ્થિતઃ કિંતુ કૃતાઽનુરાગો રામો ભવંશ્ ચોત્તમ-ભૂરિ-વૈરી.

દણ્ડેન કોશેન ચ મન્યસે ચેત્ પ્રકૃષ્ટમાત્માનમરેસ્ તથાપિ
રિક્તસ્ય પૂર્ણેન વૃથા વિનાશઃ પૂર્ણસ્ય ભઙ્ગે બહુ હીયતે તુ.

ક્લિષ્ટાઽઽત્મ-ભૃત્યઃ પરિમૃગ્ય-સમ્પન્ માની યતેતા ઽપિ સ-સંશયે ઽર્થે,
સંદેહમારોહતિ યઃ કૃતાઽર્થો, નૂનં રતિં તસ્ય કરોતિ ન શ્રીઃ.

શક્યાન્ય-દોષાણિ મહા-ફલાનિ સમારભેતોપનયન્ સમાપ્તિમ્
કર્માણિ રાજા વિહિતાઽનુરાગો, વિપર્યયે સ્યાદ્ વિતથઃ પ્રયાસઃ.

જેતું ન શક્યો નૃ-પતિઃ સુ-નીતિર્ દોષઃ ક્ષયાઽઽદિઃ કલહે ધ્રુવશ્, ચ
ફલં ન કિંચિન્ ન શુભા સમાપ્તિઃ, કૃતાઽનુરાગં ભૂવિ સંત્યજા ઽરિમ્.

ત્વન્-મિત્ર-નાશો, નિજ-મિત્ર-લાભઃ, સમેત-સૈન્યઃ સ ચ મિત્ર-કૃચ્છ્રે
ભોગ્યો વશઃ પશ્ય શરેણ શત્રોઃ પ્રસાધિતો વાલિ-વધે ન કો ઽર્થઃ

લોભાદ્ ભયાદ્ વા ઽભિગતઃ કપીન્દ્રો ન રાઘવં, યેન ભવેદ્ વિભેદ્યઃ,
સ્થિતઃ સતાં વર્ત્મનિ લબ્ધ-રાજ્યઃ પ્રતિ-પ્રિયં સો ઽભ્યગમચ્ ચિકીર્ષુઃ.

ફલાશિનો નિર્ઝર-કુઞ્જ-ભાજો દિવ્યાઽઙ્ગનાઽનઙ્ગરસાઽનભિજ્ઞાઃ
ન્યગ્-જાતયો રત્ન-વરૈરલભ્યા મુખ્યાઃ કપીનામપિ નોપજપ્યાઃ.

કૃતાઽભિષેકો યુવરાજ-રાજ્યે સુગ્રીવ-રાજેન સુતાઽવિશેષમ્
તારા-વિધેયેન કથં વિકારં તારા-સુતો યાસ્યતિ રાક્ષસાઽર્થમ્.

પશ્યામિ રામાદધિકં સમં વા ના ઽન્યં, વિરોધે યમુપાશ્રયેમ,
દત્ત્વા વરં સાઽનુશયઃ સ્વયમ્ભૂ- રિન્દ્રાઽઽદયઃ પૂર્વ-તરં વિરુદ્ધાઃ.

દુર્ગાઽઽશ્રિતાનાં બહુના ઽપિ રાજન્ ! કાલેન પાર્ષ્ણિગ્રહણાઽઽદિ-હેતુઃ
દુર્ગોપરોધં ન ચ કુર્વતો ઽસ્તિ શત્રોશ્ ચિરેણા ઽપિ દશાઽઽસ્ય ! હાનિઃ

શસ્ત્રં તરૂર્વી-ધરમમ્બુ પાનં વૃત્તિઃ ફલૈર્, નો ગજ-વાજિ-નાર્યઃ
રાષ્ટ્રં ન પશ્ચાન્, ન જનોઽભિરક્ષ્યઃ, કિં દુઃસ્થમાચક્ષ્વ ભવેત્ પરેષામ્.

સંધાનમેવા ઽસ્તુ પરેણ તસ્માન્, નાઽન્યો ઽભ્યુપાયો ઽસ્તિ નિરૂપ્યમાણઃ,
નૂનં વિ-સંધૌ ત્વયિ સર્વમેતન્ નેષ્યન્તિ નાશં કપયો ઽચિરેણ."

વિભીષણોક્તં બહુ મન્યમાનઃ પ્રોન્નમ્ય દેહં પરિણામ-નમ્રમ્
સ્ખલદ્-વલિર્ વાર્ધક-કમ્પ્ર-મૂર્ધા માતામહો રાવણમિત્યુવાચ.

"એકઃ પદાતિઃ પુરુષો ધનુષ્માન્ યો ઽનેક-માયાનિ વિયદ્-ગતાનિ
રક્ષઃ-સહસ્રાણિ ચતુર્દશા ઽઽર્દીત્, કા તત્ર વો માનુષ-માત્ર-શઙ્કા.

બ્રહ્મર્ષિભિર્ નૂનમયં સ-દેવૈઃ સંતાપિતૌ રાત્રિચર-ક્ષયાય
નરાઽઽકૃતિર્ વાનર-સૈન્યશાલી જગત્ય-જય્યો વિહિતો ઽભ્યુપાયઃ.

વજ્રાઽભિઘાતૈર-વિરુગ્ણ-મૂર્તેઃ ફેણૈર્ જલાનામસુરસ્ય મૂર્ધ્નઃ
ચકાર ભેદં મૃદુભિર્ મહેન્દ્રો યથા, તથૈતત્ કિમપીતિ બોધ્યમ્.

ક્વ સ્ત્રી-વિષહ્યાઃ કરજાઃ, ક્વ વક્ષો દૈત્યસ્ય શૈલેન્દ્ર-શિલા-વિશાલમ્,
સંપશ્યતૈતદ્ દ્યુસદાં સુનીતં, બિભેદ તૈસ્ તન્ નર-સિંહ-મૂર્તિઃ.

પ્રમાદ-વાંસ્ ત્વં ક્ષત-ધર્મ-વર્ત્મા ગતો મુનીનામપિ શત્રુ-ભાવમ્,
કુલસ્ય શાન્તિં બહુ મન્યસે ચેત્ કુરુષ્વ રાજેન્દ્ર ! વિભીષણોક્તમ્."

ઘોષેણ તેન પ્રતિલબ્ધ-સંજ્ઞો નિદ્રાઽઽવિલાઽક્ષઃ ષ્રુત-કાર્ય-સારઃ
સ્ફુરદ્-ઘનઃ સાઽમ્બુરિવા ઽન્તરીક્ષે વાક્યં તતો ઽભાષત કુમ્ભકર્ણઃ

"ક્રિયા-સમારમ્ભ-ગતો ઽભ્યુપાયો, નૃ-દ્રવ્ય-સમ્પત્ સહ-દેશ-કલા,
વિપત્-પ્રતીકાર-યુતા ઽર્થ-સિદ્ધિર્ મન્ત્રાઽઙ્ગમેતાનિ વદન્તિ પઞ્ચ.

ન નિશ્ચિતાઽર્થં સમયં ચ દેશં ક્રિયાઽભ્યુપાયાઽઽદિષુ યો ઽતિયાયાત્,
સ પ્રાપ્નુયાન્ મન્ત્ર-ફલં ન માની કાલે વિપન્ને ક્ષણદા-ચરેન્દ્ર !

ઔષ્ણ્યં ત્યજેન્ મધ્ય-ગતો ઽપિ ભાનુઃ, શૈત્યં નિશાયામથવા હિ-માંશુઃ
અનર્થ-મૂલં ભુવનાઽવમાની મન્યે ન માનં પિશિતાશિ-નાથ !

તથા ઽપિ વક્તું પ્રસભં યતન્તે યન્ મદ્-વિધાઃ સિદ્ધિમભીપ્સવસ્ ત્વામ્
વિલોમ-ચેષ્ટં વિહિતાઽવહાસાઃ પરૈર્ હિ તત્ સ્નેહ-મયૈસ્ તમોભિઃ

ક્રૂરાઃ ક્રિયાઃ, ગ્રામ્ય-સુખેષુ સઙ્ગઃ, પુણ્યસ્ય યઃ સંક્ષય-હેતુરુક્તઃ,
નિષેવિતો ઽસૌ ભવતા ઽતિમાત્રં ફલત્ય-વલ્ગુ ધ્રુવમેવ રાજન્ !

દત્તં ન કિં, કે વિષયા ન ભુક્તાઃ, સ્થિતો ઽસ્મિ વા કં પરિભૂય નોચ્ચૈઃ,
ઇત્થં કૃતાઽર્થસ્ય મમ ધ્રુવં સ્યાન્ મુત્યુસ્ ત્વદર્થે યદિ, કિં ન લબ્ધમ્.

કિં દુર્નયૈસ્ ત્વય્યુદિતૈર્ મૃષાઽર્થૈર્ વીર્યેણ વક્તા ઽસ્મિ રણે સમાધિમ્."
તસ્મિન્ પ્રસુપ્તે પુનરિત્થમુક્ત્વા વિભીષણો ઽભાષત રાક્ષસેન્દ્રમ્.

"નિમિત્ત-શૂન્યૈઃ સ્થગિતા રજોભિર્ દિશો, મરુદ્ભિર્ વિકૃતૈર્ વિલોલૈઃ
સ્વભાવ-હીનૈર્ મૃગ-પક્ષિ-ઘોષૈઃ ક્રન્દન્તિ ભર્તારમિવા ઽભિપન્નમ્

ઉત્પાત-જં છિદ્રમસૌ વિવસ્વાન્ વ્યાદાય વક્ત્રાઽઽકૃતિ લોક-ભીષ્મમ્
અત્તું જનાન્ ધૂસર-રશ્મિ-રાશિઃ સિંહો યથા કીર્ણ-સટો ઽભ્યુદેતિ.

માર્ગં ગતો ગોત્ર-ગુરુર્ ભૃગૂણા- મગસ્તિના ઽધ્યાસિત-વિન્ધ્ય-શૃઙ્ગમ્,
સંદૃશ્યતે શક્ર-પુરોહિતો ઽહ્નિ, ક્ષ્માં કમ્પયન્ત્યો નિપતન્તિ ચોલ્કાઃ

માંસં હતાનામિવ રાક્ષસાના- માશંસવઃ ક્રૂર-ગિરો રુવન્તઃ
ક્રવ્યાઽશિનો દીપ્ત-કૃશાનુ-વક્ત્રા ભ્રામ્યન્ત્ય-ભીતાઃ પરિતઃ પુરં નઃ

પયો ઘટોધ્નીરપિ ગા દુહન્તિ મન્દં વિ-વર્ણં વિ-રસં ચ ગોપાઃ,
હવ્યેષુ કીટોપજનઃ સ-કેશો ન દીપ્યતે ઽગ્નિઃ સુ-સમિન્ધનો ઽપિ.

તસ્માત્ કુરુ ત્વં પ્રતિકારમસ્મિન્ સ્નેહાન્ મયા રાવણ ! ભાષ્યમાણઃ,
વદન્તિ દુઃખં હ્યનુજીવિ-વૃત્તે સ્થિતાઃ પદસ્થં પરિણામ-પથ્યમ્.

વિરુગ્ણ-સંકીર્ણ-વિપન્ન-ભિન્નૈઃ પક્ષુણ્ણ-સંહ્રીણ-શિતાઽસ્ત્ર-વૃક્ણૈઃ
યાવન્ નરાઽશૈર્ ન રિપુઃ શવઽશાન્ સંતર્પયત્યાનમ તાવદસ્મૈ."

ભ્રૂ-ભઙ્ગમાધાય વિહાય ધૈર્યં વિભીષણં ભીષણ-રૂક્ષ-ચક્ષુઃ
ગિરં જગાદોગ્ર-પદામુદગ્રઃ સ્વં સ્ફાવયન્ શક્ર-રિપુઃ પ્રભાવમ્.

"શિલા તરિષ્યત્યુદકે ન પર્ણં, ધ્વાન્તં રવેઃ સ્યન્ત્સ્યતિ, વહ્નિરિન્દોઃ,
જેતા પરો ઽહં યુધિ જેષ્યમાણસ્ તુલ્યાનિ મન્યસ્વ પુલસ્ત્ય-નપ્તઃ !

અ-નિર્વૃતં ભૂતિષુ ગૂઢ-વૈરં સત્કાર-કાલે ઽપિ કૃતા ઽભ્યસૂયમ્
વિભિન્ન-કર્માઽઽશય-વાક્ કુલે નો મા જ્ઞાતિ-ચેલં, ભુવિ કસ્યચિદ્ ભૂત્

ઇચ્છન્ત્યભીક્ષ્ણં ક્ષયમાત્મનો ઽપિ ન જ્ઞાતયસ્ તુલ્ય-કુલસ્ય લક્ષ્મીમ્
નમન્તિ શત્રૂન્, ન ચ બન્ધુ-વૃદ્ધિં સંતપ્યમાનૈર્ હૃદયૈઃ સહન્તે.

ત્વયાઽદ્ય લઙ્કાઽભિભવે ઽતિ-હર્ષાદ્ દુષ્ટો ઽતિ-માત્રં વિવૃતો ઽન્તરાત્મા,
ધિક્ ત્વાં, મૃષા તે મયિ દુસ્થ-બુદ્ધિર્" વદન્નિદં તસ્ય દદૌ સ પાર્ષ્ણિમ્.

તતઃ સ કોપં ક્ષમયા નિગ્ર્હ્ણન્, ધૈર્યેણ મન્યું, વિનયેન ગર્વમ્,
મોહં ધિયોત્સાહ-વશાદશક્તિં, સમં ચતુર્ભિઃ સચિવૈરુદસ્થાત્.

ઉવાચ ચૈનં ક્ષણદા-ચરેન્દ્રં "સુખં મહા-રાજ ! વિના મયા ઽઽસ્સ્વ.
મૂર્ખાઽઽતુરઃ પથ્ય-કટૂનનશ્નન્ યત્ સાઽઽમયોઽઽસૌ, ભિષજાં ન દોષઃ

કરોતિ વૈરં સ્ફુટમુચ્યમાનઃ, પ્રતુષ્યતિ શ્રોત્ર-સુખૈર-પથ્યૈઃ
વિવેક-શૂન્યઃ પ્રભુરાત્મ-માની, મહાનનર્થઃ સુહૃદાં બતા ઽયમ્.

ક્રીડન્ ભુજઙ્ગેન ગૃહાઽનુપાતં કશ્ચિદ્ યથા જીવતિ સંશય-સ્થઃ,
સંસેવમાનો નૃ-પતિં પ્ર-મૂઢં તથૈવ યજ્ જીવતિ, સો ઽસ્ય લાભઃ.

દત્તઃ સ્વ-દોષૈર્ ભવતા પ્રહારઃ પાદેન ધર્મ્યે પથિ મે સ્થિતસ્ય,
સ ચિન્તનીયઃ સહ મન્ત્રિ-મુખ્યૈઃ કસ્યા ઽઽવયોર્ લાઘવમાદધાતુ.

ઇતિ વચનમસૌ રજનિ-ચર-પતિં બહુ-ગુણમસકૃત્ પ્રસભમભિદધત્
નિરગમદ-ભયઃ પુરુષ-રિપુ-પુરાન્ નર-પતિ-ચરણૌ નવિતુમરિ-નુતૌ.

અથ તમુપગતં વિદિત-સુચરિતં પવન-સુત-ગિરા ગિરિ-ગુરુ-હૃદયઃ
નૃ-પતિરમદયન્ મુદિત-પરિજનં સ્વ-પુર-પતિ-કરૈઃ સલિલ-સમુદયૈઃ.