Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 4

અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ।
[અથ રત્નાનિ]
અથ મણયઃ -
મણયો ઽપિ ચ વિજ્ઞેયાઃ સૂતબન્ધસ્ય કારકાઃ ।
વૈક્રાન્તઃ સૂર્યકાન્તશ્ ચ હીરકં મૌક્તિકં મણિઃ

ચન્દ્રકાન્તસ્તથા ચૈવ રાજાવર્તશ્ ચ સપ્તમઃ ।
ગરુડોદ્ગારકશ્ચૈવ જ્ઞાતવ્યા મણયસ્ત્વમી

પુષ્પરાગં મહાનીલં પદ્મરાગં પ્રવાલકમ્ ।
વૈદૂર્યં ચ તથા નીલમેતે ચ મણયો મતાઃ ।
યત્નતઃ સંગ્રહીતવ્યા રસબન્ધસ્ય કારણાત્

પદ્મરાગેન્દ્રનીલાખ્યૌ તથા મરકતોત્તમઃ ।
પુષ્પરાગઃ સવજ્રાખ્યઃ પઞ્ચરત્નવરાઃ સ્મૃતાઃ

માણિક્યમુક્તાફલવિદ્રુમાણિ તાર્ક્ષ્યં ચ પુષ્પં ભિદુરં ચ નીલમ્ ।
ગોમેદકં ચાથ વિદૂરકં ચ ક્રમેણ રત્નાનિ નવગ્રહાણામ્

ગ્રહાનુમૈત્ર્યા કુરુવિન્દપુષ્પપ્રવાલમુક્તાફલતાર્ક્ષ્યવજ્રમ્ ।
નીલાખ્યગોમેદવિદૂરકં ચ ક્રમેણ મુદ્રાધૃતમિષ્ટસિદ્ધ્યૈ

રસે રસાયને દાને ધારણે દેવતાર્ચને ।
સુરક્ષ્યાણિ સુજાતીનિ રત્નાન્યુક્તાનિ સિદ્ધયે

માણિક્યં પદ્મરાગાખ્યં દ્વિતીયં નીલગન્ધિ ચ ।
કુશેશયદલચ્છાયં સ્વચ્છં સ્નિગ્ધં મહત્સ્ફુટમ્

વૃત્તાયતં સમં ગાત્રં માણિક્યં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે

નીલં ગઙ્ગામ્બુસંભૂતં નીલગર્ભારુણચ્છવિ ।
પૂર્વમાણિક્યવચ્છ્રેષ્ઠમાણિક્યં નીલગન્ધિ તત્

રન્ધ્રકાર્કશ્યમાલિન્યરૌક્ષ્યાવૈશદ્યસંયુતમ્ ।
ચિપિટં લઘુ વક્રં ચ માણિક્યં દુષ્ટમષ્ટધા

માણિક્યં દીપનં વૃષ્યં કફવાતક્ષયાર્તિનુત્ ।
ભૂતવેતાલપાપઘ્નં કર્મજવ્યાધિનાશનમ્

અથ મૌક્તિકમ્ -
હ્લાદિ શ્વેતં લઘુ સ્નિગ્ધં રશ્મિવન્નિર્મલં મહત્ ।
ખ્યાતં તોયપ્રભં વૃત્તં મૌક્તિકં નવધા શુભમ્

મુક્તાફલં લઘુ હિમં મધુરં ચ કાન્તિ- દૃષ્ટ્યગ્નિપુષ્ટિકરણં વિષહારિ ભેદિ ।
વીર્યપ્રદં જલનિધેર્જનિતા ચ શુક્તિર્ દીપ્તા ચ પક્તિરુજમાશુ હરેદવશ્યમ્

રૂક્ષાઙ્ગં નિર્જલં શ્યાવં તામ્રાભં લવણોપમમ્ ।
અર્ધશુભ્રં ચ વિકટં ગ્રન્થિલં મૌક્તિકં ત્યજેત્

કફપિત્તક્ષયધ્વંસિ કાસશ્વાસાગ્નિમાન્દ્યનુત્ ।
પુષ્ટિદં વૃષ્યમાયુષ્યં દાહઘ્નં મૌક્તિકં મતમ્

અથ પ્રવાલમ્ -
પક્વબિમ્બીફલચ્છાયં વૃત્તાયતમવક્રકમ્ ।
સ્નિગ્ધમવ્રણકં સ્થૂલં પ્રવાલં સપ્તદા શુભમ્

પાણ્ડુરં ધૂસરં સૂક્ષ્મં સવ્રણં કણ્ડરાન્વિતમ્ ।
નિર્ભારં શુલ્બવર્ણં ચ પ્રવાલં નેષ્યતે ઽષ્ટધા

ક્ષયપિત્તાસ્રકાસઘ્નં દીપનં પાચનં લઘુ ।
વિષભૂતાદિશમનં વિદ્રુમં નેત્રરોગનુત્

અથ તાર્ક્ષ્યમ્ -
હરિદ્વર્ણં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્ફુરદ્રશ્મિચયં શુશમ્ ।
મસૃણં ભાસુરં તાર્ક્ષ્યં ગાત્રં સપ્તગુણં મતમ્

કપિલં કર્કશં નીલં પાણ્ડુ કૃષ્ણં ચ લાઘવમ્ ।
ચિપિટં વિકટં કૃષ્ણં રૂક્ષં તાર્ક્ષ્યં ન શસ્યતે

જ્વરચ્છર્દિવિષશ્વાસસંનિપાતાગ્નિમાન્દ્યનુત્ ।
દુર્નામપાણ્ડુશોફઘ્નં તાર્ક્ષ્યમોજોવિવર્ધનમ્

અથ પુષ્પરાગઃ -
પુષ્પરાગં ગુરુ સ્વચ્છં સ્નિગ્ધં સ્થૂલં સમં મૃદુ ।
કર્ણિકારપ્રસૂનાભં મસૃણં શુભમષ્ટધા

નિષ્પ્રભં કર્કશં રૂક્ષં પીતં શ્યામં નતોન્નતમ્ ।
કપિશં કપિલં પાણ્ડુ પુષ્પરાગં પરિત્યજેત્

પુષ્પરાગં વિષચ્છર્દિકફવાતાગ્નિમાન્દ્યનુત્ ।
દાહકુષ્ઠાસ્રશમનં દીપનં પાચનં લઘુ

અથ વજ્રમ્ -
વજ્રં ચ ત્રિવિધં પ્રોક્તં નરો નારી નપુંસકમ્ ।
પૂર્વં પૂર્વમિહ શ્રેષ્ઠં રસવીર્યવિપાકતઃ

અષ્ટાસ્રં વાષ્ટફલકં ષટ્કોણમતિભાસુરમ્ ।
અમ્બુદેન્દ્રધનુર્વારિતરં પુંવજ્રમુચ્યતે

તદેવ ચિપિટાકારં સ્ત્રીવજ્રં વર્તુલાયતમ્ ।
વર્તુલં કુણ્ઠકોણાગ્રં કિંચિદ્ગુરુ નપુંસકમ્

સ્ત્રીપુંનપુંસકં વજ્રં યોજ્યં સ્ત્રીપુંનપુંસકે ।
વ્યત્યાસાન્નૈવ ફલદં પુંવજ્રેણ વિના ક્વચિત્

શ્વેતાદિવર્ણભેદેન તદેકૈકં ચતુર્વિધમ્ ।
બ્રહ્મક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રં સ્વસ્વવર્ણફલપ્રદમ્

ઉત્તમોત્તમવર્ણં હિ નીચવર્ણફલપ્રદમ્ ।
ન્યાયો ઽયં ભૈરવેણોક્તઃ પદાર્થેષ્વખિલેષ્વપિ

આયુઃપ્રદં ઝટિતિ સદ્ગુણદં ચ વૃષ્યં દોષત્રયપ્રશમનમ્ સકલામયઘ્નમ્ ।
સૂતેન્દ્રબન્ધવધસદ્ગુણકૃત્પ્રદીપનં મૃત્યુંજયં તદમૃતોપમમેવ વજ્રમ્

ગૌરત્રાસશ્ ચ બિન્દુશ્ ચ રેખા ચ જલગર્ભતા ।
સર્વરત્નેષ્વમી પઞ્ચ દોષાઃ સાધારણા મતાઃ

ક્ષેત્રતોયભવા દોષા રત્નેષુ ન લગન્તિ તે ।
કુલત્થક્વાથકે સ્વિન્નં કોદ્રવક્વથિતેન વા

એકયામાવધિ સ્વિન્નં વજ્રં શુદ્ધ્યતિ નિશ્ચિતમ્ ।
વજ્રં મત્કુણરક્તેન ચતુર્વારં વિભાવિતમ્

સુગન્ધિમૂષિકામાંસૈર્વર્તિતૈર્મર્દ્ય વેષ્ટયેત્ ।
પુટેત્પુટૈર્વરાહાખ્યૈસ્ત્રિંશદ્વારં તતઃ પરમ્

ધ્માત્વા ધ્માત્વા શતં વારાન્કુલત્થક્વાથકે ક્ષિપેત્ ।
અન્યૈરુક્તઃ શતં વારાન્કર્તવ્યો ઽયં વિધિક્રમઃ

કુલત્થક્વાત્થસંયુક્તલકુચદ્રવપિષ્ટયા ।
શિલયા લિપ્તમૂષાયાં વજ્રં ક્ષિપ્ત્વા નિરુધ્ય ચ

અષ્ટવારં પુટેત્સમ્યગ્વિશુષ્કૈશ્ ચ વનોત્પલૈઃ ।
શતવારં તતો ધ્માત્વા નિક્ષિપ્તં શુદ્ધપારદે ।
નિશ્ચિતં મ્રિયતે વજ્રં ભસ્મ વારિતરં ભવેત્

સત્યવાક્સોમસેનાનીરેતદ્વજ્રસ્ય મારણમ્ ।
દૃષ્ટપ્રત્યયસંયુક્તમુક્તવાન્રસકૌતુકી

વિલિપ્તં મત્કુણસ્યાસ્રે સપ્તવારં વિશોષિતમ્

કાસમર્દરસાપૂર્ણે લોહપાત્રે નિવેશિતમ્ ।
સપ્તવારં પરિધ્માતં વજ્રભસ્મ ભવેત્ખલુ

બ્રહ્મજ્યોતિર્મુનીન્દ્રેણ ક્રમો ઽયં પરિકીર્તિતઃ ।
નીલજ્યોતિર્લતાકન્દે ધૃષ્ટં ઘર્મે વિશોષિતમ્

વજ્રં ભસ્મત્વમાયાતિ કર્મવજ્જ્ઞાનવહ્નિના ।
મદનસ્ય ફલોદ્ભૂતરસેન ક્ષોણિનાગકૈઃ

કૃતકલ્કેન સંલિપ્ય પુટેદ્વિંશતિવારકમ્ ।
વજ્રચૂર્ણં ભવેદ્વર્યં યોજયેચ્ચ રસાદિષુ

તદ્વજ્રં ચૂર્ણયિત્વાથ કિંચિટ્ટઙ્કણસંયુતમ્ ।
ખરભૂનાગસત્ત્વેન વિંશેનાવર્તતે ધ્રુવમ્ ।
તુલ્યસ્વર્ણેન તદ્ધ્માતં યોજનીયં રસાદિષુ

ત્રિગુણેન રસેનૈવ સંમર્દ્ય ગુટિકીકૃતમ્ ।
મુખે ઘૃતં કરોત્યાશુ ચલદ્દન્તવિબન્ધનમ્

ત્રિંશદ્ભાગમિતં હિ વજ્રભસિતં સ્વર્ણં કલાભાગિકં તારં ચાષ્ટગુણં સિતામૃતવરં રુદ્રાંશકં ચાભ્રકમ્ ।
પાદાંષં ખલુ તાપ્યકં વસુગુણં વૈક્રાન્તકં ષાડ્ગુણં ભોગો ઽપ્યુક્તરસૈ રસો ઽયમુદિતઃ ષાડ્ગુણ્યસંસિદ્ધયે

અથ નીલમ્ -
જલનીલેન્દ્રનીલં ચ શક્રનીલં તયોર્વરમ્ ।
શ્વૈત્યગર્ભિતનીલાભં લઘુ તજ્જલનીલકમ્

કાઋષ્ણ્યગર્ભિતનીલાભં સભારં શક્રનીલકમ્

એકચ્છાયં ગુરુ સ્નિગ્ધં સ્વચ્છં પિણ્ડિતવિગ્રહમ્ ।
મૃદુ મધ્યે લસજ્જ્યોતિઃ સપ્તધા નીલમુત્તમમ્

કોમલં વિહિતં રૂક્સં નિર્ભારં રક્તગન્ધિ ચ ।
ચિપિટાભં સસૂક્ષ્મં ચ જલનીલં ચ સપ્તધા

શ્વાસકાસહરં વૃષ્યં ત્રિદોષઘ્નં સુદીપનમ્ ।
વિષમજ્વરદુર્નામપાપઘ્નં નીલમીરિતમ્

અથ ગોમેદઃ -
ગોમેદઃ સમરાગત્વાદ્ ગોમેદં રત્નમ્ ઉચ્યતે ।
સુસ્વચ્છગોજલચ્છાયં સ્વચ્છં સ્નિગ્ધં સમં ગુરુ ।
નિર્દલં મસૃણં દીપ્તં ગોમેદં શુભમષ્ટધા

વિચ્છાયં લઘુ રૂક્ષાઙ્ગં ચિપિટં પટલાન્વિતમ્ ।
નિષ્પ્રભં પીતકાચાભં ગોમેદં ન શુભાવહમ્

ગોમેદં કફપિત્તઘ્નં ક્ષયપાણ્ડુક્ષયંકરમ્ ।
દીપનં પાચનં રુચ્યં ત્વચ્યં બુદ્ધિપ્રબોધનમ્

અથ વૈદૂર્યમ્ -
વૈદૂર્યં શ્યામશુભ્રાભં સમં સ્વચ્છં ગુરુ સ્ફુટમ્ ।
ભ્રમચ્છુભ્રોત્તરીયેણ ગર્ભિતં શુભમીરિતમ્

શ્યામં તોયસમચ્છાયં ચિપિટં લઘુ કર્કશમ્ ।
રક્તગર્ભોત્તરીયં ચ વૈદૂર્યં નૈવ શસ્યતે

વૈદૂર્યં રક્તપિત્તઘ્નં પ્રજ્ઞાયુર્બલવર્ધનમ્ ।
પિત્તપ્રધાનરોગઘ્નં દીપનં મલમોચનમ્

અથ રત્નશુદ્ધિઃ -
શુધ્યત્યમ્લેન માણિક્યં જયન્ત્યા મૌક્તિકં તથા ।
વિદ્રુમં ક્ષારવર્ગેણ તાર્ક્ષ્યં ગોદુગ્ધકૈસ્તથા

પુષ્પરાગં ચ સંધાનૈઃ કુલત્થક્વાથસંપુતૈઃ ।
તન્દુલીયજલૈર્વજ્રં નીલં નીલીરસેન ચ

રોચનાભિશ્ ચ ગોમેદં વૈદૂર્યં ત્રિફલાજલૈઃ

અથ રત્નભસ્મક્રમઃ -
લકુચદ્રાવસંપિષ્ટૈઃ શિલાગન્ધકતાલકૈઃ ।
વજ્રં વિનાન્યરત્નાનિ મ્રિયન્તે ઽષ્ટપુટૈઃ ખલુ

રામઠં પઞ્ચલવણં ક્ષારાણાં ત્રિતયં તથા ।
માંસદ્રવો ઽમ્લવેતશ્ ચ ચૂલિકાલવણં તથા

સ્થૂલં કુમ્ભીફલં પક્વં તથા જ્વાલામુખી શુભા ।
દ્રવન્તી ચ રુદન્તી ચ પયસ્યા ચિત્રમૂલકમ્

દુગ્ધં સ્નુહ્યાસ્તથાર્કસ્ય સર્વં સંમર્દ્ય યત્નતઃ ।
ગોલં વિધાય તન્મધ્યે પ્રક્ષિપેત્તદનન્તરમ્

ગુણવન્નવરત્નાનિ જાતિમન્તિ શુભાનિ ચ ।
ભૂર્જે તં ગોલકં કૃત્વા સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય યત્નતઃ

પુનર્વસ્ત્રેણ સંવેષ્ટ્ય દોલાયન્ત્રે નિધાય ચ ।
સર્વામ્લયુક્તસંધાનપરિપૂર્ણઘટોદરે

અહોરાત્રત્રયં પાવત્સ્વેદયેત્તીવ્રવહ્નિના ।
તસ્માદાહૃત્ય સંક્ષાલ્ય રત્નજાં દ્રુતિમાહરેત્

રત્નતુલ્યપ્રભા લઘ્વી દેહલોહકરી શુભા ।
મુક્તાચૂર્ણં તુ સપ્તાહં વેતસામ્લેન મર્દિતમ્

જમ્બીરોદરમધ્યે તુ ધાન્યરાશૌ વિનિક્ષિપેત્ ।
સપ્તાહાદુદ્ધૃતં ચૈવ પુટે ધૃત્વા દ્રુતિર્ભવેત્

વજ્રવલ્લ્યન્તરસ્થં ચ કૃત્વા વજ્રં નિરોધયેત્ ।
અમ્લભાણ્ડગતં સ્વેદ્યં સપ્તાહાદ્દ્રવતામ્ વ્રજેત્

અથ વૈક્રાન્તમ્ -
શ્વેતવર્ણં તુ વૈક્રાન્તમમ્લવેતસભાવિતમ્ ।
સપ્તાહાન્નાત્ર સંદેહઃ ખરઘર્મે દ્રવત્યસૌ

કેતકીસ્વરસં ગ્રાહ્યં સૈન્ધવં સ્વર્ણપુષ્પિકા ।
ઇન્દ્રગોપકસંયુક્તં સર્વં ભાણ્ડે વિનિક્ષિપેત્

સપ્તાહં સ્વેદયેત્તસ્મિન્વૈક્રાન્તં દ્રવતાં વ્રજેત્ ।
લોહાષ્ટકે તથા વજ્રવાપનાત્સ્વેદનાદ્દ્રુતિઃ

જાયતે નાત્ર સંદેહો યોગસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
કુરુતે યોગરાજો ઽયં રત્નાનાં દ્રાવણં પરમ્

કુસુમ્ભતૈલમધ્યેતુ સંસ્થાપ્યા દ્રુતયઃ પૃથક્ ।
તિષ્ઠન્તિ ચિરકાલં તુ પ્રાપ્તે કાર્યે નિયોજયેત્