Rasaratnasamuccaya · અધ્યાય 3

અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
[અથોપરસાઃ સાધારણરસાશ્ચ]
અથ ગન્ધકઃ -
ગન્ધાશ્મગૈરિકાસીસકાઙ્ક્ષીતાલશિલાઞ્જનમ્ ।
કઙ્કુષ્ટં ચેત્યુપરસાશ્ચાષ્ટૌ પારદકર્મણિ

પાર્વત્યુવાચ -
ગન્ધકસ્ય તુ માહાત્મ્યં તદ્ગુહ્યં વદ મે પ્રભો ।
ઈશ્વર ઉવાચ -
શ્વેતદ્વીપે પુરા દેવિ સર્વરત્નવિભૂષિતે ।
સર્વકામમયે રમ્યે તીરે ક્ષીરપયોનિધેઃ

વિદ્યાધરાદિમુખ્યાભિરઙ્ગનાભિશ્ ચ યોગિનામ્ ।
સિદ્ધાઙ્ગનાભિઃ શ્રેષ્ઠાભિસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણૈઃ

દેવાઙ્ગનાભી રમ્યાભિઃ ક્રીડિતાભિર્મનોહરૈઃ ।
ગીતૈર્નૃત્યૈર્વિચિત્રૈશ્ ચ વાદ્યૈર્નાનાવિધૈસ્તથા

એવં સંક્રીડમાનાયાઃ પ્રાભવત્પ્રસૃતં રજઃ ।
તદ્રજો ઽતીવ સુશ્રોણિ સુગન્ધિ સુમનોહરમ્

રજસશ્ચાતિબાહુલ્યાદ્વાસસ્તે રક્તતાં યયૌ ।
તત્ર ત્યક્ત્વા તુ તદ્વસ્ત્રં સુસ્નાતા ક્ષીરસાગરે

વૃતા દેવાઙ્ગનાભિસ્ત્વં કૈલાસં પુનરાગતા ।
ઊર્મિભિસ્તદ્રજોવસ્ત્રં નીતં મધ્યે પયોનિધેઃ

એવં તે શોણિતં ભદ્રે પ્રવિષ્ટં ક્ષીરસાગરે ।
ક્ષીરાબ્ધિમથને ચૈતદમૃતેન સહોત્થિતમ્

નિજગન્ધેન તાન્સર્વાન્હર્ષયન્સર્વદાનવાન્ ।
તતો દેવગણૈરુક્તં ગન્ધકાખ્યો ભવત્વયમ્

રસસ્ય બન્ધનાર્થાય જારણાય ભવત્વયમ્ ।
યે ગુણાઃ પારદે પ્રોક્તાસ્તે ચૈવાત્ર ભવન્ત્વિતિ

ઇતિ દેવગણૈઃ પ્રીતૈઃ પુરા પ્રોક્તં સુરેશ્વરિ ।
તેનાયં ગન્ધકો નામ વિખ્યાતઃ ક્ષિતિમણ્ડલે

સ ચાપિ ત્રિવિધો દેવિ શુકચઞ્ચુનિભો વરઃ ।
મધમઃ પીતવર્ણઃ સ્યાચ્છુક્લવર્ણો ઽધમઃ પ્રિયે

ગ્રન્થાન્તરે ચતુર્ધા ગન્ધકો જ્ઞેયો વર્ણૈઃ શ્વેતાદિભિઃ ખલુ ।
શ્વેતો ઽત્ર ખટિકાપ્રોક્તો લેપને લોહમારણે

તથા ચામલસારઃ સ્યાદ્યો ભવેત્પીતવર્ણવાન્ ।
શુકપિચ્છઃ સ એવ સ્યાચ્છ્રેષ્ઠો રસરસાયને

રક્તશ્ ચ શુકતુણ્ડાખ્યો ધાતુવાદવિધૌ વરઃ ।
દુર્લભઃ કૃષ્ણવર્ણશ્ ચ સ જરામૃત્યુનાશનઃ

ગન્ધાશ્માતિરસાયનઃ સુમધુરઃ પાકે કટૂષ્ણો મતઃ કણ્ડૂકુષ્ઠવિસર્પદદ્રુદલનો દીપ્તાનલઃ પાચનઃ ।
આમોન્મોચનશોષણો વિષહરઃ સૂતેન્દ્રવીર્યપ્રદો ગૌરીપુષ્પભવસ્તથા કૃમિહરઃ સત્યાત્મકઃ સૂતજિત્

બલિના સેવિતઃ પૂર્વં પ્રભૂતબલહેતવે

વાસુકિં કર્ષતસ્તસ્ય તન્મુખજ્વાલયા દ્રુતા ।
વસા ગન્ધકગન્ધાઢ્યા સર્વતો નિઃસૃતા તનોઃ

ગન્ધકત્વં ચ સંપ્રાપ્તા ગન્ધો ઽભૂત્સવિષઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્માદ્બલિવસેત્યુક્તો ગન્ધકો ઽતિમનોહરઃ

પયઃસ્વિન્નો ઘટીમાત્રં વારિધૌતો હિ ગન્ધકઃ ।
ગવ્યાજ્યવિદ્રુતો વસ્ત્રાદ્ગાલિતઃ શુદ્ધિમૃચ્છતિ

એવં સંશોધિતઃ સો ઽયં પાષાણાનંબરા ત્યજેત્ ।
ઘૃતે વિષં તુષાકારં સ્વયં પિણ્ડત્વમેવ ચ

ઇતિ શુદ્ધો હિ ગન્ધાશ્મા નાપથ્યૈર્વિકૃતિં વ્રજેત્ ।
અપથ્યાદન્યથા હન્યાત્પીતં હાલાહલં યથા

ગન્ધકો દ્રાવિતો ભૃઙ્ગરસે ક્ષિપ્તો વિશુધ્યતિ ।
તદ્રસૈઃ સપ્તધા ભિન્નો ગન્ધકઃ પરિશુધ્યતિ

સ્થાલ્યાં દુગ્ધં વિનિક્ષિપ્ય મુખે વસ્ત્રં નિબધ્ય ચ ।
ગન્ધકં તત્ર નિક્ષિપ્ય ચૂર્ણિતં સિકતાકૃતિ

છાદયેત્પૃથુદીર્ઘેણ ખર્પરેણૈવ ગન્ધકં ।
જ્વાલયેત્ખર્પરસ્યોર્ધ્વં વનચ્છાણૈસ્તથોપલૈઃ ।
દુગ્ધે નિપતિતો ગન્ધો ગલિતઃ પરિશુધ્યતિ

ઇત્થં વિશુદ્ધસ્ત્રિફલાજ્યભૃઙ્ગમધ્વન્વિતઃ શાણમિતો હિ લીઢઃ ।
ગૃઘ્રાક્ષિતુલ્યં કુરુતે ઽક્ષિયુગ્મં કરોતિ રોગોજ્ઝિતદીર્ઘમાયુઃ

કલાંશવ્યોષસંયુક્તં ગન્ધકં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ।
અરત્નિમાત્રે વસ્ત્રે તદ્વિપ્રકીર્ય વિવેષ્ટ્ય તત્

સૂત્રેણ વેષ્ટયિત્વાથ યામં તૈલે નિમજ્જયેત્ ।
ઘૃત્વા સંદંશતો વર્તિમધ્યં પ્રજ્વાલયેચ્ચ તમ્

દ્રુતો નિપતિતો ગન્ધો બિન્દુશઃ કાચભાજને ।
તાં દ્રુતિં પ્રક્ષિપેત્પત્રે નાગવલ્લયાસ્ત્રિબિન્દુકામ્

વલ્લેન પ્રમિતં સ્વચ્છં સૂતેન્દ્રં ચ વિમર્દયેત્ ।
અઙ્ગુલ્યાથ સપત્રાં તાં દ્રુતિં સૂતં ચ ભક્ષયેત્

કરોતિ દીપનં તીવ્રં ક્ષયં પાણ્ડું ચ નાશયેત્ ।
કાસં શ્વાસં ચ શૂલાર્તિ ગ્રહણીમતિદુર્ધરામ્

આમં વિનાશયત્યાશુ લઘુત્વં પ્રકરોતિ ચ ।
ઘૃતાક્તે લોહપાત્રે તુ વિદ્રુતં શુદ્ધગન્ધકમ્

ઘૃતાક્તદર્વિકાક્ષિપ્તં દ્વિનિષ્કપ્રમિતં ભજેત્ ।
હન્તિ ક્ષયમુખાન્રોગાન્કુષ્ઠરોગં વિશેષતઃ

ક્ષારામ્લતૈલસૌવીરવિદાહિ દ્વિદલં તથા ।
શુદ્ધગન્ધકસેવાયાં ત્યજેદ્યોગયુતેન હિ

ગન્ધકસ્તુલ્યમરિચઃ ષડ્ગુણત્રિફલાન્વિતઃ ।
ઘૃષ્ટઃ શમ્યાકમૂલેન પીતશ્ચાખિલકુષ્ઠહા

તન્મૂલસલિલે પિષ્ઠં લેપયેત્પ્રત્યહમ્ તનૌ ।
દૃષ્ટપ્રત્યયયોગો ઽયં સર્વત્ર પ્રતિવીર્યવાન્

શ્રીમતા સોમદેવેન સમ્યગત્ર પ્રકીર્તિતઃ ।
દ્વિનિષ્કપ્રમિતં ગન્ધં પિષ્ટ્વા તૈલેન સંયુતમ્

અથાપામાર્ગતોયેન સતૈલમરિચેન હિ ।
વિલિપ્ય સકલં દેહં તિષ્ઠેદ્ધર્મે તતઃ પરમ્

તક્રભક્તં ચ ભુઞ્જીત તૃતીયે પ્રહરે ખલુ ।
ભજેદ્રાત્રૌ તથા વહ્નિં સમુત્થાય તથા પ્રગે

મહિષીછગણ્.અમ્ લિપ્ત્વા સ્નાયાચ્છીતેન વારિણા ।
તતો ઽભ્યજ્ય ઘૃતૈર્દેહં સ્નાયાદિષ્ટોષ્ણવારિણા

અમુના ક્રમયોગેન વિનશ્યત્યતિવેગતઃ ।
દુર્જયા બહુકાલીના પામા કણ્ડુઃ સુનિશ્ચિતં

ગન્ધકસ્ય પ્રયોગાણાં શતં તન્ન પ્રકીર્તિતમ્ ।
ગ્રન્થવિસ્તારભીતેન સોમદેવેન ભૂભુજા

અથવાર્કસ્નુહીક્ષીરૈર્વસ્ત્રં લેપ્યં તુ સપ્તધા ।
ગન્ધકં નવનીતેન પિષ્ટ્વા વસ્ત્રં લિપેદ્ધનમ્

તદ્વર્તિં જ્વલિતાં દંશે ઘૃતાં કુર્યાદધોમુખીમ્ ।
તૈલં પતેદધોભાણ્ડે ગ્રાહ્યં યોગેષુ યોજયેત્

શુદ્ધગન્ધો હરેદ્રોગાન્કુષ્ઠમૃત્યુજરાદિકાન્ ।
અગ્નિકારી મહાનુષ્ણો વીર્યવૃદ્ધિં કરોતિ ચ

અથ ગૌરિકમ્ -
પાષાણગૈરિકં ચૈકં દ્વિતીયં સ્વર્ણગૈરિકમ્ ।
પાષાણગૈરિકં પ્રોક્તં કઠિણ્.અમ્ તામ્રવર્ણકમ્

અત્યન્તશોણિતં સ્નિગ્ધં મસૃણં સ્વર્ણગૈરિકમ્ ।
સ્વાદુ સ્નિગ્ધં હિમં નેત્ર્યં કષાયં રક્તપિત્તનુત્

હિધ્માવમિવિષઘ્નં ચ રક્તઘ્નં સ્વર્ણગૈરિકમ્ ।
પાષાણગૈરિકં ચાન્યત્પૂર્વસ્માદલ્પકં ગુણૈઃ

ગૈરિકં તુ ગવાં દુગ્ધૈર્ભાવિતં શુદ્ધિમૃચ્છતિ ।
ગૈરિકં સત્ત્વરૂપં હિ નન્દિના પરિકીર્તિતમ્

કૈરપ્યુક્તં પતેત્સત્ત્વં ક્ષારામ્લક્લિન્નગૈરિકાત્ ।
ઉપતિષ્ઠતિ સૂતેન્દ્રમેકત્વં ગુણવત્તરમ્

અથ કાસીસમ્ -
કાસીસં વાલુકાદ્યેકં પુષ્પપુર્વમથાપરમ્ ।
ક્ષારામ્લાગરુધૂમાભં સોષ્ણવીર્યં વિષાપહમ્

બાલુકાપુષ્પકાસીસં શ્વિત્રઘ્નં કેશરઞ્જનમ્

પુષ્પાદિકાસીસમતિપ્રશસ્તં સોષ્ણં કષાયાઅમ્લમતીવ નેત્ર્યમ્ ।
વિષાનિલશ્લેષ્મગદવ્રણઘ્નં શ્વિત્રક્ષયઘ્નં કચરઞ્જનં ચ

સકૃદ્ભૃઙ્ગામ્બુના ક્લિન્નં કાસીસં નિર્મલં ભવેત્ ।
તુવરીસત્ત્વવત્સત્ત્વમેતસ્યાપિ સમાહરેત્ ।
કાસીસં શુદ્ધિમાપ્નોતિ પિત્તૈશ્ ચ રજસા સ્ત્રિયઃ

બલિના હતકાસીસં ક્રાન્તં કાસીસમારિતમ્ ।
ઉભયં સમભાગં હિ ત્રિફલાવેલ્લસંયુતમ્

વિષમાંશઘૃતક્ષૌદ્રપ્લુતં શાણમિતં પ્રગે ।
સેવિતં હન્તિ વેગેન શ્વિત્રં પાણ્ડુક્ષયામયમ્

ગુલ્મપ્લીહગદં શૂલં મૂલરોગં વિશેષતઃ ।
રસાયનવિધાનેન સેવિતં વત્સરાવધિ

આમસંશોષણં શ્રેષ્ઠં મન્દાગ્નિપરિદીપનમ્ ।
પલિતં વલિભિઃ સાર્ધં વિનાશયતિ નિશ્ચિતમ્

અથ તુવરી -
સૌરાષ્ટ્ર્ય સંભૂતા સા તુવરી મતા ।
વસ્ત્રેષુ લિપ્યતે યાસૌ મઞ્જિષ્ટા રાગબન્ધિની

ફટકી ફુલ્લિકા ચેતિ દ્વિતીયા પરિકીર્તિતા ।
ઈષત્પીતા ગુરુઃ સ્નિગ્ધા પીતિકા વિષનાશની

વ્રણકુષ્ઠહરા સર્વકુષ્ઠઘ્ની ચ વિશેષતઃ

નિર્ભારા શુભ્રવર્ણા ચ સ્નિગ્ધા સામ્લાપરા મતા ।
સા ફુલ્લતુવરી પ્રોક્તા લેપાત્તામ્રં ચરેદયઃ

કાઙ્ક્ષી કષાયા કટુકામ્લકણ્થ્યા કેશ્યા વ્રણઘ્ની વિષનાશની ચ ।
શ્વિત્રાપહા નેત્રહિતા ત્રિદોષ- શાન્તિપ્રદા પારદજારણી ચ

તુવરી કાઞ્જિકે ક્ષિપ્ત્વા ત્રિદિનાચ્છુદ્ધિમૃચ્છતિ ।
ક્ષારામ્લૈર્મર્દિતા ધ્માતા સત્ત્વં મુઞ્ચતિ નિશ્ચિતમ્

ગોપિત્તેન શતં વરાન્સૌરાષ્ટ્રાં ભાવયેત્તતઃ ।
ધમિત્વા પાતયેત્સત્ત્વં ક્રામણં ચાતિગુહ્યકમ્

અથ તાલકઃ -
હરિતાલં દ્વિધા પ્રોક્તં પ્રત્યાદ્યં પિણ્ડસંજ્ઞકમ્ ।
સ્વર્ણવર્ણ ગુરુ સ્નિગ્ધં તનુપત્રં ચ ભાસુરમ્

તત્પત્રતાલકં પ્રોક્તં બહુપત્રં રસાયનમ્ ।
નિષ્પત્રં પિણ્ડસદૃશમ્ સ્વલ્પસત્ત્વં તથા ગુરુ ।
સ્ત્રીપુષ્પહરણં તત્તુ ગુણાલ્પં પિણ્ડતાલકમ્

શ્લેષ્મરક્તવિષવાતભૂતનુત્કેવલં ચ ખલુ પુષ્પહૃત્સ્ત્રિયઃ ।
સ્નિગ્ધમુષ્ણકટુકં ચ દીપનં કુષ્ઠહારિ હરિતાલમુચ્યતે

સ્નિગ્ધં કૂષ્માણ્ડતોયે વા તિલક્ષારજલે ઽપિ વા ।
તોયે વા ચૂર્ણસંયુક્તે દોલાયન્ત્રેણ શુધ્યતિ

અશુદ્ધં તાલમાયુઘ્નં કફમારુતમેહકૃત્ ।
તાપસ્ફોટાઙ્ગસંકોચં કુરુતે તેન શોધયેત્

તાલકં કણશઃ કૃત્વા દશાંશેન ચ ટઙ્કણમ્ ।
જમ્બીરોત્થદ્રવૈઃ ક્ષાલ્યં કાઞ્જિકૈઃ ક્ષાલયેત્તતઃ

વસ્ત્રે ચતુર્ગુણે બદ્ધ્વા દોલાયન્ત્રે દિનં પચેત્

સચૂર્ણેનારનાલેન દિનં કૂષ્માણ્ડજે રસે ।
સ્વેદ્યં વા શાલ્મલીતોયૈસ્તાલકં શુદ્ધિમાપ્નુયાત્

મધુતુલ્યે ઘનીભૂતે કષાયે બ્રહ્મમૂલજે ।
ત્રિવારં તાલકં ભાવ્યં પિષ્ટ્વા મૂત્રે ઽથ માહિષે

ઉપલૈર્દશભિર્દેયં પુટં રુદ્ધ્વાથ પેષયેત્ ।
એવં દ્વાદશધા પાચ્યં શુદ્ધં યોગેષુ યોજયેત્

કુલિત્થક્વાથસૌભાગ્યમહિષ્યાજ્યમધુપ્લુતમ્ ।
સ્થાલ્યાં ક્ષિપ્ત્વા વિદધ્યાચ્ચ ત્વમ્લેન ચ્છિદ્રયોગિના

સમ્યઙ્નિરુધ્ય શિખિનં જ્વાલયેત્ક્રમવર્ધિતમ્ ।
એકપ્રહરમાત્રં હિ રન્ધ્રમાચ્છાદ્ય ગોમયૈઃ

યામાન્તે છિદ્રમુદ્ધાટ્ય દૃષ્ટે ધૂમે ચ પાણ્ડુરે ।
શીતાં સ્થાલીં સમુત્તાર્ય સત્ત્વમુત્કૃષ્ય ચાહરેત્

સર્વપાષાણસત્ત્વાનાં પ્રકારાઃ સન્તિ કોટિશઃ ।
ગ્રન્થવિસ્તારભીત્યાતો લિખિતા ન મયા ખલુ

પલાલકં રવેર્દુગ્ધૈર્દિનમેકં વિમર્દયેત્ ।
ક્ષિપ્ત્વા ષોડશિકાતેલૈ મિશ્રયિત્વા તતઃ પચેત્

અનાવૃતપ્રદેશે ચ સપ્તયામાવધિ ધુવમ્ ।
સ્વાઙ્ગશીતમધસ્થં ચ સત્ત્વં શ્વેતં સમાહરેત્

છાગલસ્યાથબાલસ્ય બલિના ચ સમન્વિતમ્ ।
તાલકં દુવસદ્વંદ્વં મર્દયિત્વાતિયત્નતઃ

યુક્તં દ્રાવણવર્ગેણ કાચકુપ્યાં વિનિક્ષિપેત્ ।
ત્રિધા તાં ચ મૃદા લિપ્ત્વા પરિશોષ્ય ખરાતપે

તતઃ ખર્પરકચ્છિદ્રે તામર્ધાં ચૈવ કૂપિકામ્ ।
પ્રવેશ્ય જ્વાલયેદગ્નિં દ્વાદશપ્રહરાવધિ

કુપિકણ્ઠસ્થિતં શીતં શુદ્ધં સત્ત્વં સમાહરેત્ ।
પલાર્ધપ્રમિતં તાલં બદ્ધ્વા વસ્ત્રે સિતે દૃઢે

બલિનાલિપ્ય યત્નેન ત્રિવારં પરિશોષ્ય ચ ।
દ્રાવિતે ત્રિફલે તામ્રે ક્ષિપેત્તાલકપોટલીમ્

ભસ્મના છાદયેચ્છીઘ્રં તામ્રેણાવેષ્ટિતં સિતમ્ ।
મૃદુલં સત્ત્વમાદદ્યાત્પ્રોક્તં રસરસાયને

અથ મનઃશિલા -
મનઃશિલા ત્રિધા પ્રોક્તા શ્યામાઙ્ગી કણવીરકા ।
ખણ્ડાખ્યા ચેતિ તદ્રૂપં વિવિચ્ય પરિકથ્યતે

શ્યામા રક્તા સગૌરા ચ ભારાઢ્યા શ્યામિકા મતા ।
તેજસ્વિની ચ નિર્ગૌરા તામ્રાભા કણવીરકા

ચૂર્ણીભૂતાતિરક્તાઙ્ગી સભારા ખણ્ડપૂર્વિકા ।
ઉત્તરોક્તગુણૈઃ શ્રેષ્ઠા ભૂરિસત્ત્વા પ્રકીર્તિતા

મનઃશિલા સર્વરસાયનાગ્ર્યા તિક્તા કટૂષ્ણા કફવાતહન્ત્રી ।
સત્ત્વાત્મિકા ભૂતવિષાગ્નિમાન્દ્યકણ્ડૂતિકાસક્ષયહારિણી ચ

અશ્મરીં મૂત્રકૃચ્છ્રં ચ અશુદ્ધા કુરુતે શિલા ।
મન્દાગ્નિં મલબન્ધં ચ શુદ્ધા સર્વરુજાપહા

અગસ્ત્યપત્રતોયેન ભાવિતા સપ્તવારકમ્ ।
શૃઙ્ગવેરરસૈર્વાપિ વિશુદ્ધ્યતિ મનઃશિલા

જયન્તીભૃઙ્ગરાજોત્થરક્તાગસ્ત્યરસૈઃ શિલામ્ ।
દોલાયન્ત્રે પચેદ્યામં યામં છાગોત્થમૂત્રકૈઃ ।
ક્ષાલયેદારનાલેન સર્વરોગેષુ યોજયેત્

અષ્ટમાંશેન કિટ્ટેન ગુડગુગ્ગુલુસર્પિષા ।
કોષ્ઠ્યાં રુદ્ધ્વા દૃઢં ધ્માતા સત્ત્વં મુઞ્ચેન્મનઃશિલા

ભૂનાગધૌતસૌભાગ્યમદનૈશ્ ચ વિમર્દિતૈઃ ।
કારવલ્લીદલામ્ભોભિર્મૂષાં કૃત્વાત્ર નિક્ષિપેત્

શિલાં ક્ષારામ્લનિષ્પિષ્ટાં પ્રધમેત્તદનન્તરમ્ ।
કોકિલાદ્વયમાત્રં હિ ધ્માનાત્સત્ત્વં ત્યજત્યસૌ

અથાઞ્જનાનિ -
સૌવીરમઞ્જનં પ્રોક્તં રસાઞ્જનમતઃ પરમ્ ।
સ્રોતોઞ્જનં તદન્યચ્ચ પુષ્પાઞ્જનકમેવ ચ

નીલાઞ્જનં ચ તેષાં હિ સ્વરૂપમિહ વર્ણ્યતે ।
સૌવીરમઞ્જનં ધૂમ્રં રક્તપિત્તહરં હિમમ્

વિષહિધ્માક્ષિરોગઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્ ।
રસાઞ્જનં ચ પીતાભં વિષવક્ત્રગદાપહમ્

શ્વાસહિધ્માપહં વર્ણ્યં વાતપિત્તાસ્રનાશનં ।
સ્રોતોઞ્જનં હિમં સ્નિગ્ધં કષાયં સ્વાદુ લેખનમ્

નેત્ર્યં હિધ્માવિષચ્છર્દિકફપિત્તાસ્રરોગનુત્

પુષ્પાઞ્જનં સિતં સ્નિગ્ધં હિમં સર્વાક્ષિરોગનુત્ ।
અતિદુર્ધરહિધ્માઘ્નં વિષજ્વરગદાપહં

નીલાઞ્જનં ગુરુ સ્નિગ્ધં નેત્ર્યં દોષત્રયાપહમ્ ।
રસાયનં સુવર્ણઘ્નં લોહમાર્દવકારકં

અઞ્જનાનિ વિશુધ્યન્તિ ભૃઙ્ગરાજનિજદ્રવૈઃ ।
મનોહ્વાસત્ત્વવત્સત્ત્વમઞ્જનાનાં સમાહરેત્

વલ્મીકશિખરાકારં ભઙ્ગે નીલોત્પલદ્યુતિ ।
ઘૃષ્ટં તુ ગૌરિકચ્છાયં સ્રોતોજં લક્ષયેદ્બુધઃ

ગોશકૃદ્રસમૂત્રેષુ ઘૃતક્ષૌદ્રવસાસુ ચ ।
ભાવિતં બહુશસ્તચ્ચ શીઘ્રં બધ્નાતિ સૂતકમ્

સૂર્યાવર્તાદિયોગેન શુદ્ધિમેતિ રસાઞ્જનમ્ ।
રાજાવર્તકવત્સત્ત્વં ગ્રાહ્યં સ્રોતોઞ્જનાદપિ

અથ કઙ્કુષ્ઠમ્ -
હિમવત્પાદશિખરે કઙ્કુષ્ઠમુપજાયતે ।
તત્રૈકં નાલિકાખ્યં હિ તદન્યદ્રેણુકં મતમ્

પીતપ્રભં ગુરુ સ્નિગ્ધં શ્રેષ્ઠં કઙ્કુષ્ઠમાદિમમ્ ।
શ્યામપીતં લઘુ ત્યક્તસત્ત્વં નેષ્ટં હિ રેણુકમ્

કેચિદ્વદન્તિ કઙ્કુષ્ઠં સદ્યોજાતસ્ય દન્તિનઃ ।
વર્ચશ્ ચ શ્યામપીતાભં રેચનં પરિકથ્યતે

કતિચિત્તેજિવાહાનાં નાલં કઙ્કુષ્ઠસંજ્ઞકમ્ ।
વદન્તિ શ્વેતપીતાભં તદતીવ વિરેચનમ્

રસે રસાયનં શ્રેષ્ઠં નિઃસત્ત્વં બહુવૈકૃતમ્ ।
કઙ્કુષ્ઠં તિક્તકટુકં વીર્યોષ્ણં ચાતિરેચનમ્ ।
વ્રણોદાવર્તશૂલાર્તિગુલ્મપ્લીહગુદાર્તિનુત્

સૂર્યાવર્તકકદલી વન્ધ્યા કોશાતકી ચ સુરદાલી ।
શિગ્રુશ્ ચ વજ્રકન્દો નિરઙ્કણા કાકમાચી ચ

આસામેકરસેન તુ લવણક્ષારામ્લભાવિતં બહુશઃ ।
શુદ્ધ્યન્તિ રસોપરસા ધ્માતા મુઞ્ચન્તિ સત્ત્વાનિ

કઙ્કુષ્ઠં શુદ્ધિમાયાતિ ત્રિધા શુણ્ઠ્યમ્બુભાવિતમ્ ।
સત્ત્વાકર્ષો ઽસ્ય ન પ્રોક્તો યસ્માત્સત્ત્વમયં હિ તત્

ભજેદેનં વિરેકાર્થં ગ્રાહિભિર્યવમાત્રયા ।
નાશયેદામપૂર્તિં ચ વિરેચ્ય ક્ષણમાત્રતઃ

ભક્ષિતઃ સહ તામ્બૂલૈર્વિરિચ્યાસૂન્વિનાશયેત્

બર્બુરીમૂલિકાક્વાથજીરસૌભાગ્યકં સમમ્ ।
કઙ્કુષ્ઠં વિષનાશાય ભૂયો ભૂયઃ પિબેન્નરઃ

ઇત્યુપરસાઃ
અથ સાધારણરસાઃ -
કમ્પિલ્લશ્ચપલો ગૌરીપાષાણો નવસારકઃ ।
કપર્દો વહ્નિજારશ્ ચ ગિરિસિન્દૂરહિઙ્ગુલૌ

મોદારશૃઙ્ગમિત્યષ્ટૌ સાધારણરસાઃ સ્મૃતાઃ ।
રસસિદ્ધકરાઃ પ્રોક્તા નાગાર્જુનપુરઃસરૈઃ

અથ કમ્પિલ્લઃ -
ઇષ્ટિકાચૂર્ણસંકાશશ્ચન્દ્રિકાઢ્યો ઽતિરેચનઃ ।
સૌરાષ્ટ્રદેશે ચોત્પન્નઃ સ હિ કમ્પિલ્લકઃ સ્મૃતઃ

પિત્તવ્રણાધ્માનવિબન્ધનિઘ્નઃ શ્લેષ્મોદરાર્તિકૃમિગુલ્મવૈરી ।
મૂલામશોફજ્વરશૂલહારી કમ્પિલ્લકો રેચ્યગદાપહારી

અથ ગૌરીપાષાણઃ -
ગૌરીપાષાણકઃ પીતો વિકટો હતચૂર્ણકઃ ।
સ્ફટિકાભશ્ ચ શુઙ્ખાભો હરિદ્રાભસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ

પૂર્વં પૂર્વં ગુણૈઃ શ્રેષ્ઠઃ કારવલ્લીફલે ક્ષિપેત્ ।
સ્વેદયેદ્ધણ્ડિકામધ્યે શુદ્ધો ભવતિ મૂષકઃ

તાલવદ્ગ્રાહયેત્સત્ત્વં શુદ્ધં શુભ્રં પ્રયોજયેત્ ।
રસબન્ધકરઃ સ્નિગ્ધો દોષઘ્નો રસવીર્યકૃત્

અથ નવસારઃ -
કરીરપીલુકાષ્ઠેષુ પચ્યમાનેષુ ચોદ્ભવઃ ।
ક્ષારો ઽસૌ નવસારઃ સ્યાચ્ચૂલિકાલવણાભિધઃ

ઇષ્ટિકાદહને જાતં પાણ્ડુરં લવણં લઘુ ।
તદુક્તં નવસારાખ્યં ચૂલિકાલવણં ચ તત્ ।
રસેન્દ્રજારણં લોહદ્રાવણં જઠરાગ્નિકૃત્

ગુલ્મપ્લીહાસ્યશોષઘ્નં ભુક્તમાંસાદિજારણમ્ ।
વિડાખ્યં ચ ત્રિદોષઘ્નં ચૂલિકાલવણમ્ મતમ્

અથ વરાટકાઃ -
પીતાભા ગ્રન્થિકા પૃષ્ઠે દીર્ઘવૃત્તા વરાટિકા ।
રસવૈદ્યૈર્વિનિર્દિષ્ટા સા ચરાચરસંજ્ઞિકા

સાર્ધનિષ્કભરા શ્રેષ્ઠા નિષ્કભારા ચ મધ્યમા ।
પાદોનનિષ્કભારા ચ કનિષ્ઠા પરિકીર્તિતા

પરિણામાદિશૂલઘ્ની ગ્રહણીક્ષયનાશિની ।
કટૂષ્ણા દીપની વૃષ્યા નેત્ર્યા વાતકફાપહા

રસેન્દ્રજારણે પ્રોક્તા બિડદ્રવ્યેષુ શસ્યતે

તદન્યે તુ વરાટાઃ સ્યુર્ગુરવઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ ।
વરાટાઃ કાઞ્જિકે સ્વિન્ના યામાચ્છુદ્ધિમવાપ્નુયુઃ

અથાગ્નિજારઃ -
સમુદ્રેણાગ્નિનક્રસ્ય જરાયુર્બહિરુજ્ઝિતઃ ।
સંશુષ્કો ભાનુતાપેન સો ઽગ્નિજાર ઇતિ સ્મૃતઃ

અગ્નિજારસ્ત્રિદોષઘ્નો ધનુર્વાતાદિવાતનુત્ ।
વર્ધનો રસવીર્યસ્ય દીપનો જારણસ્તથા ।
તદબ્ધિક્ષારસંશુદ્ધં તસ્માચ્છુદ્ધિર્ન હીષ્યતે

અથ ગિરિસિન્દૂરમ્ -
મહાગિરિષુ ચાલ્પીયઃ પાષાણાન્તઃસ્થિતો રસઃ ।
શુષ્કશોણઃ સ નિર્દિષ્ટો ગિરિસિન્દૂરસંજ્ઞયા

ત્રિદોષશમનમ્ ભેદિ રસબન્ધનમગ્રિમમ્ ।
દેહલોહકરં નેત્ર્યં ગિરિસિન્દૂરમીરિતમ્

અથ હિઙ્ગુલઃ -હિઙ્ગુલઃ શુકતુણ્ડાખ્યો હંસપાકસ્તથાપરઃ ।
પ્રથમો ઽલ્પગુણસ્તત્ર ચર્મારઃ સ નિગદ્યતે

શ્વેતરેષઃ પ્રવાલાભો હંસપાકઃ સ ઈરિતઃ ।
હિઙ્ગુલઃ સર્વદોષઘ્નો દીપનો ઽતિરસાયનઃ

સર્વરોગહરો વૃષ્યો જારણાયાતિશસ્યતે ।
એતસ્માદાહૃતઃ સૂતો જીર્ણગન્ધસમો ગુણૈઃ

સપ્તકૃત્વાર્દ્રકદ્રાવૈર્લકુચસ્યામ્બુનાપિ વા ।
શોષિતો ભાવયિત્વા ચ નિર્દોષો જાયતે ખલુ

કિમત્રચિત્રં દરદઃ સુભાવિતઃ ક્ષીરેણ મેષ્યા બહુશો ઽમ્લવર્ગૈઃ ।
એવં સુવર્ણં બહુઘર્મતાપિતં કરોતિ સાક્ષાદ્વરકુઙ્કુમપ્રભમ્

દરદઃ પાતનાયન્ત્રે પાતિતશ્ ચ જલાશ્રયે ।
તત્સત્ત્વં સૂતસંકાશં પાતયેન્નાત્ર સંશયઃ

અથ મૃદ્દારશૃઙ્ગકમ્ -સદલં પીતવર્ણં ચ ભવેદ્ગુર્જરમણ્ડલે ।
અર્બુદસ્ય ગિરેઃ પાર્શ્વે જાતં મૃદ્દારશૃઙ્ગકમ્

સીસસત્ત્વં ગુરુ શ્લેષ્મશમનં પુંગદાપહમ્ ।
રસબન્ધનમુત્કૃષ્ટં કેશરઞ્જનમુત્તમમ્

સાધારણરસાઃ સર્વે માતુલુઙ્ગાર્દ્રકામ્બુના ।
ત્રિરાત્રં ભાવિતાઃ શુષ્કા ભવેયુર્દોષ વર્જિતાઃ

યાનિ કાનિ ચ સત્ત્વાનિ તાનિ શુધ્યન્ત્યશેષતઃ ।
ધ્માતાનિ શુદ્ધિવર્ગેણ મિલન્તિ ચ પરસ્પરમ્

ઇતિ કરવાલભૈરવઃ ।
અથ રાજાવર્તઃ -
રાજાવર્તો ઽલ્પરક્તોરુનીલિકામિશ્રિતપ્રભઃ ।
ગુરુત્વમસૃણઃ શ્રેષ્ઠસ્તદન્યો મધ્યમઃ સ્મૃતઃ

પ્રમેહક્ષયદુર્નામપાણ્ડુશ્લેષ્માનિલાપહઃ ।
દીપનઃ પાચનો વૃષ્યો રાજાવર્તો રસાયનઃ

નિમ્બુદ્રવૈઃ સગોમૂત્રૈઃ સક્ષરૈઃ સ્વેદિતાઃ ખળુ ।
દ્વિત્રિવારેણ શુધ્યન્તિ રાજાવર્તાદિધાતવઃ

શિરીષપુષ્પાર્દ્રરસૈ રાજાવર્તં વિશોધયેત્

લુઙ્ગામ્બુગન્ધકોપેતો રાજાવર્તો વિચૂર્ણિતઃ ।
પુટનાત્સપ્તવારેણ રાજાવર્તો મૃતો ભવેત્

રાજાવર્તસ્ય ચૂર્ણં તુ કુનટીઘૃતમિશ્રિતમ્ ।
વિપચેદાયસે પાત્રે મહિષીક્ષિરસંયુતં

સૌભાગ્યપઞ્ચગવ્યેન પિણ્ડીબદ્ધં તુ જારયેત્ ।
ધ્માપિતં ખદિરાઙ્ગારૈઃ સત્ત્વં મુઞ્ચતિ શોભનં