રસરત્નાકર · અધ્યાય 3.20

ર્રા, 3, 20
સાઙ્ગોપાઙ્ગમ્ અનેકયોગનિચયં સારં વરં ચોદ્ધૃતં યુક્તં પારદબન્ધનં મૃદુહઠાત્ દૃષ્ટં પરં યન્મયા ।
તત્સર્વં સુગમં પ્રવચ્મિ સહસા સિદ્ધાનનાદાગતં પ્રત્યક્ષાનુભવેન વાર્તિકગણૈઃ સામ્રાજ્યદં વીક્ષ્યતાત્

{પારદબન્ધન (1)}
શુદ્ધપારદભાગૈકં ટઙ્કણેન સમં સમમ્ ।
મર્દયેત્ત્રિફલાક્વાથૈર્નરમૂત્રૈર્યુતૈસ્તતઃ

કર્ષાંશા ગુલિકાઃ કૃત્વા માષચૂર્ણૈર્જલાન્વિતૈઃ ।
સૂતાદૃષ્ટગુણૈર્લિપ્ત્વા છાયાશુષ્કાં ધમેદ્ દૃઢમ્

કોષ્ઠીયન્ત્રે વંકનાલે કિટ્ટં ભિત્ત્વા સમાહરેત્ ।
રસોઽસૌ વર્તુલાકારઃ ષણ્ડબદ્ધો ભવત્યલમ્

{પારદબન્ધનમ્ (2)}
આરણ્યમલ્લિકાદ્રાવૈર્મૂષાં કન્યાદ્રવૈશ્ચ વા ।
દ્રવૈર્હરિણખુર્યા વા નરમૂત્રયુતં રસમ્

ત્રિદિનં મર્દયેત્ખલ્વે મૂત્રં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ ।
તદ્વટીં માષપિષ્ટેન લિપ્ત્વા ધામ્યં ચ પૂર્વવત્

તદ્વત્સૂતો ભવેદ્બદ્ધસ્તચ્છોધ્યં કાચટંકણૈઃ

{પારદબન્ધનમ્ (3)}
મર્કટીમૂલજદ્રાવૈઃ પારદં મર્દયેદ્દિનમ્ ।
મર્કટીમૂલજે પિણ્ડે ક્ષિપેત્તન્મર્દિતં રસમ્

તત્પિણ્ડે વજ્રમૂષાયાં રુદ્ધ્વા તીવ્રાગ્નિના ધમેત્ ।
જાયતે ખોટબદ્ધોઽયં સર્વકાર્યકરક્ષમઃ

{પારદબન્ધનમ્ (4)}
અર્કમૂલં રવિક્ષીરૈઃ પિષ્ટ્વા મૂષાં ઘનં ક્ષિપેત્ ।
તન્મધ્યે જારિતં સૂતં ક્ષિપ્ત્વા રુદ્ધ્વાથ રોધયેત્

મૃણ્મયે સંપુટે તં ચ નિરુન્ધ્યાલ્લોહસંપુટે ।
તતો ગજપુટે પચ્યાત્ પારદો બન્ધમાપ્નુયાત્

{પારદબન્ધનમ્ (5)}
જલકુમ્ભ્યા દ્રવૈઃ સૂતં મર્દયેદ્દિવસત્રયમ્ ।
જલકુમ્ભ્યા દલૈર્મૂષાં કૃત્વા તત્ર ક્ષિપેત્તુ તત્

રુદ્ધ્વા તાં વજ્રમૂષાયાં છાયાશુષ્કાં પુટેલ્લઘુ ।
ઉત્પલૈકૈકવૃદ્ધ્યા તુ વિંશદ્વારં પુટૈઃ પચેત્

તતો ગજપુટં દેયં સમ્યગ્બદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{પારદબન્ધનમ્ (6)}
એકવીરાદ્રવૈર્મર્દ્યં ત્રિદિનં શુદ્ધપારદમ્ ।
એકવીરાકન્દકલ્કૈર્વજ્રમૂષાં પ્રલેપયેત્ ।
તસ્યાં પૂર્વરસં રુદ્ધ્વા ધ્માતે બદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{પારદબન્ધનમ્ (7)}
આરક્તક્ષીરકંદોત્થદ્રવૈસ્ત્રીન્ સ્તન્યસંયુતૈઃ ।
ત્રિદિનં પારદં મર્દ્યં વજ્રકંદદ્રવૈસ્ ત્ર્યહમ્

ક્ષીરકંદસ્ય કલ્કેન વજ્રમૂષાં પ્રલેપયેત્ ।
તત્ર પૂર્વરસં રુદ્ધ્વા ધ્માતે બદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{પારદબન્ધનમ્ (8)}
કૃત્વા તામ્રમયં ચક્રં વિસ્તીર્ણં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
ઉન્નતં ચાઙ્ગુલીકં તુ સુદૃઢં વર્તુલં સમમ્

ગંધકં પારદં તુત્થં કુર્યાત્ખલ્વેન કજ્જલીમ્ ।
તત્કજ્જલં તામ્રતુલ્યં મૂષામધ્યે વિનિક્ષિપેત્

તં ચક્રં મૂષિકાવક્ત્રે દત્ત્વા રુદ્ધ્વાથ શોષયેત્ ।
તં પચેદ્ધણ્ડિકાયંત્રે દ્વિયામં લઘુવહ્નિના

ઉદ્ધૃત્ય ગ્રાહયેચ્ચક્રાદ્રસરાજં પુનઃ પુનઃ ।
તત્તુલ્યં ટંકણં કાચમૂર્ધ્વાધસ્તસ્ય દાપયેત્

અંધમૂષાગતં ધામ્યમેવં વારત્રયે કૃતે ।
રસેન્દ્રો જાયતે બદ્ધો હ્યક્ષીણો નાત્ર સંશયઃ

{પારદબન્ધનમ્ (9)}
શુદ્ધસૂતં સમં ગંધં દ્વાભ્યાં તુલ્યં ચ તાલકમ્ ।
મર્દ્યમુન્મત્તકદ્રાવૈઃ ખલ્વે યામચતુષ્ટયમ્

પાતયેત્પાતનાયંત્રે દિનૈકં મન્દવહ્નિના ।
ઊર્ધ્વલગ્નમધઃસ્થં ચ તત્સર્વં તુ સમાહરેત્

મર્દ્યમ્ ઉન્મત્તકદ્રાવૈર્ દૃઢં યામચતુષ્ટયમ્ ।
તદ્ગોલં પૂર્વવત્પાચ્યં પુનરાદાય મર્દયેત્

પુનઃ પાચ્યં પુનર્મર્દ્યમ્ ઊર્ધ્વાધઃસ્થં પ્રયત્નતઃ ।
સર્વં યાવદધો ભાણ્ડે તિષ્ઠતે તાવતાવધિઃ

તત્સર્વં પૂર્વવન્મર્દ્યં ગોલં કૃત્વાથ શોષયેત્ ।
સમ્યક્ સંપેષયેદમ્લૈર્નલિકં કુષ્ઠમેવ ચ

પીતાઞ્જનં વા પેષ્યં ચ તેન ગોલં પ્રલેપયેત્ ।
વજ્રમૂષોદરે ચાથ તેન કલ્કેન લેપ્ય વૈ

ગોલકં તાપયેત્તત્ર વંકનાલેન તં ધમન્ ।
ખોટબદ્ધો ભવેત્સાક્ષાત્ તીવ્રધામાનલેન તુ

{પારદબન્ધનમ્ (10)}
પલં સૂતં પલં નાગં દ્વાભ્યાં તુલ્યા મનઃશિલા ।
પૂર્વવત્ક્રમયોગેન ખોટબદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{પારદબન્ધનમ્ (11)}
નાગં તારં સમં દ્રાવ્યં તચ્ચૂર્ણં પલમાત્રકમ્ ।
શુદ્ધસૂતં પલૈકં ચ સર્વતુલ્યા મનઃશિલા ।
પૂર્વવત્ક્રમયોગેન ખોટબદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
પલં સૂતં પલં તારં પિષ્ટમમ્લેન કેનચિત્ ।
દ્વાભ્યાં તુલ્યા શિલા યોજ્યા પૂર્વયોગેન પાચયેત્

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
તારવત્ સ્વર્ણપિષ્ટીં ચ ગંધકેન ચ પૂર્વવત્

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
કૃષ્ણાભ્રકસ્ય સત્વં ચ તીક્ષ્ણં કાંતં ચ હાટકમ્ ।
શુલ્બં તારં ચ માક્ષીકં સમં સૂક્ષ્મં વિચૂર્ણયેત્ ।
વજ્રમૂષાગતં રુદ્ધ્વા ધ્માતે ખોટં ભવેત્તુ તત્

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
શ્વેતાભ્રકસ્ય સત્વં ચ તારં તીક્ષ્ણં ચ માક્ષિકમ્ ।
સમં ચૂર્ણ્ય કૃતં ખોટં ખોટાંશં શુદ્ધસૂતકમ્

હરિતાલં દ્વયોસ્તુલ્યં સૂક્ષ્મં મર્દ્યં ચ પૂર્વવત્ ।
મહદગ્નિગતં ધ્માતં ખોટં ભવતિ તદ્રસમ્

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
પારદં ગંધકં તુલ્યં મર્દ્યં કન્યાદ્રવૈર્દિનમ્ ।
તદ્ગોલં દ્વિગુણં ગંધં દત્ત્વા મૂષાધરોત્તરમ્

રુદ્ધ્વા સંધિં વિશોષ્યાથ કોષ્ઠીયન્ત્રે દૃઢં ધમન્ ।
તત્સૂતં જાયતે ખોટં ગન્ધબદ્ધમિદં ભવેત્

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
પઞ્ચાઙ્ગં રાજવૃક્ષસ્ય ક્વાથમષ્ટાવશેષિતમ્ ।
તદ્દ્રવં તુ રસે ક્ષિપ્ત્વા પાચ્યં યામદ્વયં શુભમ્

ચોવાબદ્ધો ભવત્યેષ ખોટો વૈ સર્વકાર્યકૃત્

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
ચન્દ્રવલ્લ્યા દ્રવૈર્મર્દ્યં ત્રિદિનં શુદ્ધપારદમ્ ।
ટંકણેન તુ સંયોજ્ય વટિકાં કારયેદ્ બુધઃ ।
કોષ્ઠયન્ત્રગતં ધ્માતં ખોટબદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{મેર્ચુર્ય્:: બન્ધન}
ભલ્લાતકાનાં તૈલાન્તઃ પલમેકં ક્ષિપેદ્રસમ્ ।
યાવત્તૈલં પચેત્તાવદ્ રવિક્ષીરં ક્ષિપન્ ક્ષિપન્

ઘટ્ટયેલ્લોહદણ્ડેન ખોટબદ્ધો ભવેદ્રસઃ

{... પારદબન્ધનમ્ (20)}
દ્રવૈઃ સમૂલકાર્પાસ્યાસ્ત્રિદિનં મર્દયેત્સમમ્ ।
ટંકણેન પાદાંશેન વટિકાઃ કારયેલ્લઘુ

વલ્મીકમૃત્તિકામાષગોધૂમાનાં ચ ચૂર્ણકમ્ ।
સમં મર્દ્યોદકેનૈવ મૂષાં તેનૈવ કારયેત્

તદન્તર્મર્દિતં સૂતં વટીં ક્ષિપ્ત્વા ધમેદ્ દૃઢમ્ ।
ખોટબદ્ધો ભવેત્સોઽપિ અંધમૂષાગતો રસઃ

{પારદબન્ધનમ્ (21)}
રસં પઞ્ચગુણં ચૈવ દ્વિગુણં શ્વેતટંકણમ્ ।
શ્વેતવાતારિતૈલાનાં મજ્જામશ્વસ્ય કોમલા

ત્રિદિનં મર્દયેત્ખલ્વે નરમૂત્રેણ સાધકઃ ।
તતો ગોધૂમચૂર્ણં તુ ક્ષિપ્ત્વા કુર્યાદ્વટીઃ શુભાઃ

વિશોષ્યાથ ધમેત્પશ્ચાત્ કાચટંકણયોગતઃ ।
ખોટબદ્ધો ભવેત્સૂતસ્તેજસ્વી સર્વકાર્યકૃત્

{પારદભસ્મ (1)}
કર્કોટી લાઙ્ગલીકંદદ્રવૈર્મર્દ્યં દિનત્રયમ્ ।
વંધ્યાકર્કોટકીકંદે તં રસં તુ નિવેશયેત્

કંદબાહ્યે મૃદા લેપ્યં સર્વતોઽઙ્ગુલમાત્રકમ્ ।
શુષ્કં તુષપુટે પચ્યાત્ ત્રિદિનં પરિવર્તયન્

સમુદ્ધૃત્ય પુનર્મર્દ્યં પૂર્વકંદદ્રવૈસ્ ત્ર્યહમ્ ।
પૂર્વવત્પુટપાકેન પારદો જાયતે મૃતઃ

{પારદભસ્મ (2)}
હંસપાદ્યા દ્રવૈર્મર્દ્યં સપ્તાહં શુદ્ધપારદમ્ ।
ક્ષીરકંદોદરાન્તર્વૈ ક્ષિપ્ત્વા કંદં મૃદા લિપેત્

કરીષાગ્નૌ દિનં પચ્યાત્પૂર્વવન્મર્દયેત્પુનઃ ।
કંદે ક્ષિપ્ત્વા પચેત્તદ્વત્તતો મર્દ્યં ચ પૂર્વવત્

ક્ષીરકંદોદરે રુદ્ધ્વા મૃદા લિપ્તં ચ શોષયેત્ ।
સમ્યગ્ગજપુટે પચ્યાત્ મૃતો ભવતિ નિશ્ચિતમ્

{પારદભસ્મ (3)}
હંસપાદીક્ષીરકંદદ્રવૈર્મર્દ્યં દિનત્રયમ્ ।
રસં તત્ક્રૌઞ્ચપાદાન્તઃ ક્ષિપ્ત્વા પાદં મૃદા લિપેત્

કરીષાગ્નૌ દિનં પચ્યાન્મર્દ્યાત્ પૂર્વદ્રવૈસ્ ત્ર્યહમ્ ।
દિનં તદ્વત્પુટે પચ્યાત્પુનર્મર્દ્યં ચ પાચયેત્ ।
જાયતે ભસ્મસૂતોઽયં સર્વકાર્યકરક્ષમઃ

{મુખકરણમ્; સિલ્વેર્, ચોપ્પેર્, લેઅદ્ => ગોલ્દ્}
ઉક્તાનાં ખોટબદ્ધાનાં મુખં કુર્યાત્તદુચ્યતે ।
વચા ચણ્ડાલિનીકંદં બ્રહ્મદણ્ડીયમૂલકમ્

ગંધકં ટંકણં તુલ્યં ભાનુદુગ્ધેન પેષયેત્ ।
ચણમાત્રાં વટીં કૃત્વા પૂર્વસૂતે દ્રુતે ક્ષિપેત્

એકામ્ એકાં ધમન્નેવ વટિકાસપ્તકં ક્રમાત્ ।
ગ્રસતે સર્વલોહાનિ યથેષ્ટાનિ ન સંશયઃ

ગ્રાસો દેયો યથાશક્ત્યા પૂર્વવન્મારયેત્પુનઃ ।
મુખં બદ્ધ્વા નિયુઞ્જીત તારે તામ્રે ભુજંગમે

તત્સર્વં જાયતે સ્વર્ણં વેધો દશગુણો મતઃ ।
સિદ્ધયોગઃ સમાખ્યાતઃ સમ્યગ્દૃષ્ટ્વા ગુરોર્મુખાત્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
સૂતાભ્રં ગંધકં શુદ્ધં તૃણજ્યોતોયમૂલકમ્ ।
તત્સર્વં માતુલિંગામ્લૈર્ દિનમ્ એકં સમં સમમ્

શુદ્ધાનિ તામ્રપત્રાણિ તેન કલ્કેન લેપયેત્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાત્પુનરુત્થાપ્ય લેપયેત્

એવં પુટત્રયે પક્વં તત્તામ્રં કાંચનં ભવેત્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
રક્તસ્નુહીપયોભિશ્ચ તામ્રપત્રાણિ લેપયેત્ ।
કારયેદગ્નિતપ્તાનિ તસ્મિન્ ક્ષીરે નિષેચયેત્

ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાલ્લેપતાપનિષેચનમ્ ।
સમાવર્ત્ય તુ તત્તામ્રં દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{ચોપ્પેર્, લેઅદ્, સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
રસકં દરદં ગંધં ગગનં કુનટી સમમ્ ।
આરક્તસ્નુક્પયોભિસ્તન્મર્દયેદ્દિવસત્રયમ્

તેન વેધ્યં દ્રુતં તામ્રં નાગં વા તારમેવ વા ।
સહસ્રાંશેન તદ્દિવ્યં સુવર્ણં જાયતે ધ્રુવમ્

{નાગસ્ય સ્વર્ણમ્}
રક્તસ્નુહીભવૈઃ ક્ષીરૈ રજનીં મર્દયેત્ ત્ર્યહમ્ ।
તેન નાગસ્ય પત્રાણિ પ્રલિપ્તાનિ પુટે પચેત્ ।
પુનર્લેપ્યં પુનઃ પાચ્યં સપ્તધા કાંચનં ભવેત્

{ચોપ્પેર્ => લેઅદ્}
પદ્મિનીપત્રપુષ્પાભા વિજ્ઞેયા સ્થલપદ્મિની ।
ભઙ્ગે રક્તં સ્રવેત્ક્ષીરં જ્ઞાત્વા તામુદ્ધરેત્તતઃ

પારદં ગંધકં તાલં માહિષી કુનટી સમમ્ ।
પૂર્વોક્તપદ્મિનીયુક્તં મર્દયેદ્દિનસપ્તકમ્ ।
તેન શુલ્બં ભવેત્સ્વર્ણં સહસ્રાંશેન વેધિતમ્

{તારબીજકલ્કઃ}
નાગં બંગં તીક્ષ્ણસારં તારં ચ ક્રમશ ઉત્તરમ્ ।
પઞ્ચાનાં તુ સમં તામ્રં સર્વં મૂષાગતં ધમેત્

પ્રકટં વંકનાલેન યાવત્તારાવશેષિતમ્ ।
તત્તારં પદ્મરાગાભં જાયતે દ્રાવયેત્પુનઃ

વેધ્યં રસકસત્વેન પઞ્ચમાંશેન યત્નતઃ ।
તદ્ ભવેત્કાંચનં દિવ્યં સિદ્ધયોગ ઉદાહૃતઃ

{તિન્ => સિલ્વેર્}
રક્તચિત્રકપઞ્ચાઙ્ગં છાયાશુષ્કં વિચૂર્ણયેત્ ।
તદ્વાપં દ્રુતબંગસ્ય રુદ્ધ્વા રુદ્ધ્વા ત્રિવારકમ્

દેયં તજ્જાયતે તારં શંખકુન્દેન્દુસન્નિભમ્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
રક્તચિત્રકમૂલં તુ કાંજિકં શુદ્ધપારદમ્ ।
કઙ્ગુણીતૈલસંયુક્તં સર્વં કલ્કં પ્રલેપયેત્

તામ્રપત્રાણિ તપ્તાનિ તસ્મિન્ સિઞ્ચેત્ત્રિસપ્તધા ।
એતત્તામ્રં દ્વિષડ્ભાગં તારં ષોડશભાગકમ્

એકીકૃત્ય સમાવર્ત્ય તેન પત્રાણિ કારયેત્ ।
રક્તચિત્રકમૂલાનિ ભલ્લાતતૈલપેષિતમ્

અનેન પૂર્વપત્રાણિ પ્રલિપ્તાનિ પુટે પચેત્ ।
એવં ત્રિસપ્તધા કુર્યાદ્ દિવ્યં ભવતિ કાઞ્ચનમ્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
નાગિનીકન્દસૂતેન્દ્રરક્તચિત્રકમૂલકમ્ ।
પિષ્ટ્વા તેનૈવ પત્રાણિ પૂર્વોક્તાનિ પ્રલેપયેત્ ।
તદ્વત્પચ્યાત્પુટૈરેવં દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
જ્યોતિષ્મતીભવૈસ્તૈલૈસ્તામ્રકુમ્ભં પ્રપૂરયેત્ ।
મુખં રુદ્ધ્વા ક્ષિપેદ્ભૂમૌ પૃષ્ઠે તુષપુટં સદા

એવં ષણ્માસપર્યન્તં પુટયેદુદ્ધરેત્ ક્રમાત્ ।
બહિસ્તુષપુટે પચ્યાત્ત્રિદિનં તદ્દિવનિશમ્

તત્તામ્રં હાટકં તુલ્યં સમાવર્તં તુ કારયેત્ ।
ક્ષિપ્તે જ્યોતિષ્મતીતૈલે સર્વં ભવતિ કાંચનમ્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
ક્ષીરકન્દભવે ક્ષીરે તપ્તં તામ્રં નિષેચયેત્ ।
શતવારં પ્રયત્નેન તત્તામ્રં કાંચનં ભવેત્

{સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
ગંધકં રસકં તાપ્યં પારદં રક્તચન્દનમ્ ।
મર્દ્યં રુદન્તિકાદ્રાવૈરવિચ્છિન્નં દિનત્રયમ્

તેન તારસ્ય પત્રાણિ લિપ્ત્વા રુદ્ધ્વા પુટે પચેત્ ।
ઇત્યેવં સપ્તધા કુર્યાત્ દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
કૃષ્ણાયા વાથ પીતાયા દેવદાલ્યા ફલદ્રવમ્ ।
વિષ્ણુક્રાન્તાદ્રવં તુલ્યં કૃત્વા તેનૈવ મર્દયેત્

સપ્તાહં પારદં શુદ્ધં તતસ્તામ્રં પ્રલેપયેત્ ।
રુદ્ધ્વા ગજપુટે પચ્યાત્તતસ્તીવ્રાગ્નિના ધમેત્

દશાંશં તદ્રસં ક્ષિપ્ત્વા દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{સોfતેનિન્ગ્ ઓf fઇસ્સુરેદ્ મિનેરલ્સ્}
વસુભટ્ટરસેનાથ ત્રિધા સિઞ્ચેત્ સુતાપિતમ્ ।
લોણવત્સ્ફુટિતો ધાતુર્મૃદુઃ સ્યાત્ સિક્થકો યથા

{તિન્ => સિલ્વેર્}
દેવદાલ્યા ફલં મૂલમ્ ઈશ્વરીફલજદ્રવમ્ ।
પિષ્ટ્વા તત્કલ્કવાપેન દ્રુતં બંગં દૃઢં ભવેત્

ભૂયો ભૂયસ્ ત્વયં વાપ્યસ્તારં ભવતિ શોભનમ્

{ચોપ્પેર્ => ગોલ્દ્}
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યામષ્ટમ્યાં ગ્રહણેઽથવા ।
નૃકપાલે શ્વેતગુંજાં વાપયેચ્છુદ્ધભૂમિષુ

સેચયેત્સલિલં નિત્યં યાવત્ફલવતી ભવેત્ ।
મન્ત્રપૂજાં તતઃ કૃત્વા પુષ્યે ગ્રાહ્ય ફલાનિ વૈ

શુદ્ધતામ્રપલં શ્વેતં વિંશત્યુત્તરકં શતમ્ ।
એકૈકં પૂર્વબીજાનાં સમ્યગ્રુદ્ધ્વા ધમેદ્ દૃઢમ્

તત્તામ્રં જાયતે તારં શંખકુન્દેન્દુસન્નિભમ્ ।
તારં તજ્જાયતે સ્વર્ણં સુશુદ્ધા બદ્ધરીતિકા

{ચોપ્પેર્ => સિલ્વેર્}
ભૂનાગાનાં રસૈર્મર્દ્યં શુદ્ધં તાલં દિનાવધિ ।
તત્પિણ્ડં હણ્ડિકામધ્યે તાલકાંશં નિરોધયેત્

તામ્રપત્રાણિ તત્પશ્ચાત્ ઢઙ્કણેન નિરુધ્ય ચ ।
હંડિકા ભસ્મના પૂર્યા રુદ્ધ્વા ચણ્ડાગ્નિના પચેત્

પઞ્ચયામાત્સમુદ્ધૃત્ય નિષ્કટંકણસંયુતમ્ ।
મૂકમૂષાગતં ધામ્યં ગુટિકાં તાં સમુદ્ધરેત્

સ્વાંગશીતં સમાહૃત્ય મૂષાયાં પ્રકટં ધમેત્ ।
વારત્રયં ક્ષિપેત્તસ્મિન્ વટિકાં વેધનાન્મુખમ્

મુખં તસ્ય ભવેત્તીવ્રં શુદ્ધં બંગં દ્રવત્યલમ્ ।
યદા ન ગ્રસતે તસ્માદ્વટી દેયા પુનઃ પુનઃ

જીર્ણે શતગુણે વઙ્ગે તતરતામ્રસ્ય દાપયેત્ ।
દ્રુતસ્ય શતભાગેન તત્તારં જાયતે શુભમ્

{નાગમુખકરણમ્}
ગંધકં ધૂમસારં ચ ફટ્કરી ટંકણં સમમ્ ।
એરણ્ડબીજમજ્જાપિ સર્વેષાં દ્વિગુણા ભવેત્

ભૂનાગાઃ સર્વતુલ્યાઃ સ્યુઃ સર્વમેકત્ર મર્દયેત્ ।
ચણમાત્રા વટીઃ કાર્યા ખ્યાતેયં વડવામુખા

શુદ્ધનાગં દ્રુતં ક્ષેપ્યં તૈલે એરણ્ડકે પુનઃ ।
દ્રાવ્યં દ્રાવ્યં પુનઃ ક્ષેપ્યં યાવદ્વારં શૃતં ભવેત્

પુનસ્તસ્મિન્દ્રુતે દેયા વટિકા વડવામુખા ।
દ્વિત્રિવારં પ્રયત્નેન નાગસ્યેત્થં મુખં ભવેત્

ગ્રસતે સર્વલોહાનિ સત્વાનિ વિવિધાનિ ચ ।
યદા ન ગ્રસતે તસ્માદ્ વટી દેયા પુનઃ પુનઃ

{કઠિનધાતોર્મૃદૂકરણમ્}
મધૂકપુષ્પી યષ્ટીકં રંભાકંદં ઘૃતં ગુડમ્ ।
તિલતૈલમ્ અજાક્ષીરં ક્ષૌદ્રં ચ તુલ્યતુલ્યકમ્

તન્મધ્યે કઠિનં ધાતુ ત્રિધા સિઞ્ચ્યાત્ સુતાપિતમ્ ।
મૃદુત્વં યાતિ નો ચિત્રં સૂત્રયોગ્યં ન સંશયઃ

{કઠિનધાતોર્ મૃદૂકરણમ્ (2)}
વસુભદ્રરસેનાથ ત્રિધા સિઞ્ચ્ય સુતાપિતમ્ ।
લોણવત્સ્ફુટિતો ધાતુર્મૃદુઃ સ્યાત્ સિક્થકોપમઃ

{કઠિનધાતોર્ મૃદૂકરણમ્ (3)}
અતિસ્થૂલસ્ય ભેકસ્ય નિવાર્યાન્ત્રાણિ તત્ર વૈ ।
ચૂર્ણિતં ટંકણં ક્ષિપ્ત્વા તદ્ભાણ્ડસ્થં ખનેદ્ભુવિ

ત્રિસપ્તાહં સમુદ્ધૃત્ય તદ્વાપે મૃદુતાં વ્રજેત્ ।
સ્વર્ણં વા યદિ વા રૌપ્યં મૃદુ સ્યાત્પત્રયોગ્યકમ્

{અભ્રગ્રાસી રસઃ}
તૃણજ્યોતીયમૂલેન માતુલિંગરસેન ચ ।
ત્રિદિનં મર્દયેત્સૂતં ગગનં ગ્રસતે ક્ષણાત્

{ગુહ્યાખ્યસૂતેન નાગવેધઃ}
ભૂનાગસૂક્ષ્મચૂર્ણં તુ ટંકણેન સમં ભવેત્ ।
તચ્ચૂર્ણં તુ દ્રુતે નાગે વાહ્યં શતગુણં ધમન્

ગુહ્યાખ્યં તદ્ભવેત્સિદ્ધં ગ્રાસં તસ્યૈવ વક્ષ્યતે ।
શિલાગંધકમાક્ષીકૈર્ ભૂનાગદ્રવપેષિતૈઃ

મૂષાગર્ભં લિપેત્તેન ગુહ્યાખ્યં તત્ર નિક્ષિપેત્ ।
ભુક્તં તસ્મિન્ક્ષિપેત્સ્વર્ણં સ્તોકં સ્તોકં ધમન્ધમન્

ગ્રસતે ભારસંખ્યા તુ મૂષા લેપ્યા પુનઃ પુનઃ ।
મુઞ્ચત્યસૌ દ્રુતે નાગે ગુહ્યાદ્ગુહ્યં પ્રકાશિતમ્

{ગુહ્યાખ્યસૂતેન વઙ્ગવેધઃ}
ભૂનાગં ટંકણં તુલ્યં સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ।
તં વાહયેદ્ દ્રુતે બંગે યાવચ્છતગુણં ધમન્

તતઃ શતગુણં બંગં તસ્યૈવોપરિ વાહયેત્ ।
સ્તોકં સ્તોકં ધમન્નેવ ગ્રસતે નાત્ર સંશયઃ

{ગુહ્યવઙ્ગકરણં તેન વેધઃ}
તાલકં સૈંધવં તુલ્યં ભૂનાગદ્રવપેષિતમ્ ।
મૂષાગર્ભે લિપેત્તેન તદ્બંગં તત્ર નિક્ષિપેત્

સ્તોકં સ્તોકં ક્ષિપેત્તસ્મિન્ બિડં દત્ત્વા ધમન્ધમન્ ।
ભારસંખ્યા ગ્રસત્યેવં ગુહ્યવઙ્ગમિતિ સ્મૃતમ્

દ્રુતે બંગે વિનિક્ષિપ્તં યાવત્સંખ્યા ન સંશયઃ ।
તાવદ્ દ્રુતે ન સંદેહઃ સિદ્ધયોગ ઉદાહૃતઃ

ક્ષિપ્ત્વાથ માહિષે શૃઙ્ગે મર્દયન્નગ્નિના પચેત્ ।
નિષ્કમેકં ભવેદ્યાવત્તાવન્મર્દ્યં ક્ષિપન્ ક્ષિપન્

તદ્ ભવેદ્રસતુલ્યં તુ સમાદાયાથ તત્સમમ્

{ગુહ્યયોગઃ}
પારદં શુદ્ધહેમાથ સત્વં ભૂનાગસંભવમ્ ।
ચત્વારિંશન્નાગભાગા મર્દ્યં જંબીરજદ્રવૈઃ

તદ્ગોલકં વિશોષ્યાથ કલ્કે ભૂનાગસંભવે ।
મૂષાગર્ભે વિલેપ્યાદૌ તસ્યાં ગોલં નિરોધયેત્

ધમેત્તીવ્રાગ્નિના તાવદ્યાવન્નાત્રાવશેષિતમ્ ।
સર્વવદ્ગ્રસતે દત્તે ગુહ્યાખ્યં યોગમુત્તમમ્

{કામધેનુઃ (1)}
અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ ગુટિકાબંધમુત્તમમ્ ।
સમજીર્ણં કૃતં વ્યોમ સમતો રસં જારયેત્

રવિસંખ્યાંશકં શુલ્બં દત્ત્વા પિષ્ટિં ચ કારયેત્ ।
ધાન્યાભ્રકસમં ગંધં શુલ્બે ક્ષિપ્ત્વા વિમર્દયેત્

તયોર્મૂષાકૃતિં કૃત્વા પિષ્ટીમધ્યે વિમોચયેત્ ।
નરમાંસેન સંવેષ્ટ્ય માષપિષ્ટ્યા તથૈવ ચ

પચેદતસીતૈલેન માસમાત્રં તુ સાધકઃ ।
અક્ષયા કામધેનુશ્ચ વઙ્ગસ્તમ્ભનકારિણી

{કામધેનુઃ (2)}
પારદે જાર્યં કૃષ્ણાભ્રં રુક્મમ્ અષ્ટગુણં યદિ ।
રઞ્જિતં ગન્ધરાગેણ નરમાંસેન વેષ્ટિતમ્

માષપિષ્ટ્યા પ્રલિપ્યાથાતસીતૈલેન પાચયેત્ ।
કામધેનુરિયં ખ્યાતા નાગસ્તમ્ભનકારિણી

{કામધેનુઃ (3)}
રસાત્પાદાંશકં હેમપિષ્ટિં કુર્યાચ્ચ સુન્દરામ્ ।
વિલિપ્ય કામધેનું ચ નાગદ્રાવે નિયોજયેત્

તં નાગં કુરુતે રુક્મં વાઞ્છિતાર્થેષુ સિદ્ધિદમ્ ।
ગુટિકાં કામધેનું તાં પ્રત્યહં ધારયેન્મુખે ।
શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્ન ચ ભિદ્યેત દિવ્યદેહમવાપ્નુયાત્

{સિલ્વેર્ => ગોલ્દ્}
શિલયા મારિતો નાગઃ સૂતરાજસમન્વિતઃ ।
રઞ્જિતો ગન્ધરાગેણ સમહેમ્ના ચ સારયેત્ ।
તારવેધઃ પ્રદાતવ્યો દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{લેઅદ્ => ગોલ્દ્}
શિલયા રવિદુગ્ધેન નાગપત્રાણિ લેપયેત્ ।
મારયેત્પુટયોગેન દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{સિતસ્વર્ણ => ગોલ્દ્}
મેષીક્ષીરામ્લવર્ગાભ્યાં દરદં ઘર્મભાવિતમ્ ।
શતધા તત્પ્રયોગેન શોષ્યં પેષ્યં ખરાતપે

સિતસ્વર્ણસ્ય પત્રાણિ લિપ્ત્વા લિપ્ત્વા પુટે પચેત્ ।
એવં ત્રિસપ્તધા કુર્યાદ્ દિવ્યં ભવતિ કાંચનમ્

{ગગનગ્રાસઃ}
તૃણજાતીયમૂલં તુ માતુલિઙ્ગરસેન ચ ।
ત્રિદિનં મર્દયેત્સૂતં ગગનં ગ્રસતે ક્ષણાત્

સિદ્ધૈર્ગણૈઃ સુરવરૈ રસસિદ્ધિકામૈર્ બદ્ધં હઠાત્પરમમન્ત્રબલેન તૈશ્ચ ।
તસ્માદ્ વિશિષ્ટમ્ અનુજૈઃ કૃતમન્ત્રજાપૈઃ કાર્યં તતો રસવરે વરબન્ધનં ચ