રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 3.58

ભૃશમ્ આવ્રજમાનસ્ય તસ્યાધોવામલોચનમ્
પ્રાસ્ફુરચ્ ચાસ્ખલદ્ રામો વેપથુશ્ ચાસ્ય જાયતે ॥

ઉપાલક્ષ્ય નિમિત્તાનિ સો ઽશુભાનિ મુહુર્ મુહુઃ
અપિ ક્ષેમં તુ સીતાયા ઇતિ વૈ વ્યાજહાર હ ॥

ત્વરમાણો જગામાથ સીતાદર્શનલાલસઃ
શૂન્યમ્ આવસથં દૃષ્ટ્વા બભૂવોદ્વિગ્નમાનસઃ ॥

ઉદ્ભ્રમન્ન્ ઇવ વેગેન વિક્ષિપન્ રઘુનન્દનઃ
તત્ર તત્રોટજસ્થાનમ્ અભિવીક્ષ્ય સમન્તતઃ ॥

દદર્શ પર્ણશાલાં ચ રહિતાં સીતયા તદા
શ્રિયા વિરહિતાં ધ્વસ્તાં હેમન્તે પદ્મિનીમ્ ઇવ ॥

રુદન્તમ્ ઇવ વૃક્ષૈશ્ ચ મ્લાનપુષ્પમૃગદ્વિજમ્
શ્રિયા વિહીનં વિધ્વસ્તં સંત્યક્તવનદૈવતમ્ ॥

વિપ્રકીર્ણાજિનકુશં વિપ્રવિદ્ધબૃસીકટમ્
દૃષ્ટ્વા શૂન્યોટજસ્થાનં વિલલાપ પુનઃ પુનઃ ॥

હૃતા મૃતા વા નષ્ટા વા ભક્ષિતા વા ભવિષ્યતિ
નિલીનાપ્ય્ અથ વા ભીરુર્ અથ વા વનમ્ આશ્રિતા ॥

ગતા વિચેતું પુષ્પાણિ ફલાન્ય્ અપિ ચ વા પુનઃ
અથ વા પદ્મિનીં યાતા જલાર્થં વા નદીં ગતા ॥

યત્નાન્ મૃગયમાણસ્ તુ નાસસાદ વને પ્રિયામ્
શોકરક્તેક્ષણઃ શોકાદ્ ઉન્મત્ત ઇવ લક્ષ્યતે ॥

વૃક્ષાદ્ વૃક્ષં પ્રધાવન્ સ ગિરીંશ્ ચાપિ નદીન્ નદીમ્
બભૂવ વિલપન્ રામઃ શોકપઙ્કાર્ણવપ્લુતઃ ॥

અસ્તિ કચ્ચિત્ ત્વયા દૃષ્ટા સા કદમ્બપ્રિયા પ્રિયા
કદમ્બ યદિ જાનીષે શંસ સીતાં શુભાનનામ્ ॥

સ્નિગ્ધપલ્લવસંકાશાં પીતકૌશેયવાસિનીમ્
શંસસ્વ યદિ વા દૃષ્ટા બિલ્વ બિલ્વોપમસ્તની ॥

અથ વાર્જુન શંસ ત્વં પ્રિયાં તામ્ અર્જુનપ્રિયામ્
જનકસ્ય સુતા ભીરુર્ યદિ જીવતિ વા ન વા ॥

કકુભઃ કકુભોરું તાં વ્યક્તં જાનાતિ મૈથિલીમ્
લતાપલ્લવપુષ્પાઢ્યો ભાતિ હ્ય્ એષ વનસ્પતિઃ ॥

ભ્રમરૈર્ ઉપગીતશ્ ચ યથા દ્રુમવરો હ્ય્ અયમ્
એષ વ્યક્તં વિજાનાતિ તિલકસ્ તિલકપ્રિયામ્ ॥

અશોક શોકાપનુદ શોકોપહતચેતસમ્
ત્વન્નામાનં કુરુ ક્ષિપ્રં પ્રિયાસંદર્શનેન મામ્ ॥

યદિ તાલ ત્વયા દૃષ્ટા પક્વતાલફલસ્તની
કથયસ્વ વરારોહાં કારુણ્યં યદિ તે મયિ ॥

યદિ દૃષ્ટા ત્વયા સીતા જમ્બુ જામ્બૂનદપ્રભા
પ્રિયાં યદિ વિજાનીષે નિઃશઙ્કં કથયસ્વ મે ॥

અથ વા મૃગશાવાક્ષીં મૃગ જાનાસિ મૈથિલીમ્
મૃગવિપ્રેક્ષણી કાન્તા મૃગીભિઃ સહિતા ભવેત્ ॥

ગજ સા ગજનાસોરુર્ યદિ દૃષ્ટા ત્વયા ભવેત્
તાં મન્યે વિદિતાં તુભ્યમ્ આખ્યાહિ વરવારણ ॥

શાર્દૂલ યદિ સા દૃષ્ટા પ્રિયા ચન્દ્રનિભાનના
મૈથિલી મમ વિશ્રબ્ધઃ કથયસ્વ ન તે ભયમ્ ॥

કિં ધાવસિ પ્રિયે નૂનં દૃષ્ટાસિ કમલેક્ષણે
વૃક્ષેણાચ્છાદ્ય ચાત્માનં કિં માં ન પ્રતિભાષસે ॥

તિષ્ઠ તિષ્ઠ વરારોહે ન તે ઽસ્તિ કરુણા મયિ
નાત્યર્થં હાસ્યશીલાસિ કિમર્થં મામ્ ઉપેક્ષસે ॥

પીતકૌશેયકેનાસિ સૂચિતા વરવર્ણિનિ
ધાવન્ત્ય્ અપિ મયા દૃષ્ટા તિષ્ઠ યદ્ય્ અસ્તિ સૌહૃદમ્ ॥

નૈવ સા નૂનમ્ અથ વા હિંસિતા ચારુહાસિની
કૃચ્છ્રં પ્રાપ્તં હિ માં નૂનં યથોપેક્ષિતુમ્ અર્હતિ ॥

વ્યક્તં સા ભક્ષિતા બાલા રાક્ષસૈઃ પિશિતાશનૈઃ
વિભજ્યાઙ્ગાનિ સર્વાણિ મયા વિરહિતા પ્રિયા ॥

નૂનં તચ્ છુભદન્તૌષ્ઠં મુખં નિષ્પ્રભતાં ગતમ્
સા હિ ચમ્પકવર્ણાભા ગ્રીવા ગ્રૈવેયશોભિતા ॥

કોમલા વિલપન્ત્યાસ્ તુ કાન્તાયા ભક્ષિતા શુભા
નૂનં વિક્ષિપ્યમાણૌ તૌ બાહૂ પલ્લવકોમલૌ ॥

ભક્ષિતૌ વેપમાનાગ્રૌ સહસ્તાભરણાઙ્ગદૌ
મયા વિરહિતા બાલા રક્ષસાં ભક્ષણાય વૈ ॥

સાર્થેનેવ પરિત્યક્તા ભક્ષિતા બહુબાન્ધવા
હા લક્ષ્મણ મહાબાહો પશ્યસિ ત્વં પ્રિયાં ક્વચિત્ ॥

હા પ્રિયે ક્વ ગતા ભદ્રે હા સીતેતિ પુનઃ પુનઃ
ઇત્ય્ એવં વિલપન્ રામઃ પરિધાવન્ વનાદ્ વનમ્ ॥

ક્વચિદ્ ઉદ્ભ્રમતે વેગાત્ ક્વચિદ્ વિભ્રમતે બલાત્
ક્વચિન્ મત્ત ઇવાભાતિ કાન્તાન્વેષણતત્પરઃ ॥

સ વનાનિ નદીઃ શૈલાન્ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ
કાનનાનિ ચ વેગેન ભ્રમત્ય્ અપરિસંસ્થિતઃ ॥

તથા સ ગત્વા વિપુલં મહદ્ વનં પરીત્ય સર્વં ત્વ્ અથ મૈથિલીં પ્રતિ
અનિષ્ઠિતાશઃ સ ચકાર માર્ગણે પુનઃ પ્રિયાયાઃ પરમં પરિશ્રમમ્ ॥