રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.94

આઘ્રાય રામસ્ તં મૂર્ધ્નિ પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ
અઙ્કે ભરતમ્ આરોપ્ય પર્યપૃચ્છત્ સમાહિતઃ ॥

ક્વ નુ તે ઽભૂત્ પિતા તાત યદ્ અરણ્યં ત્વમ્ આગતઃ
ન હિ ત્વં જીવતસ્ તસ્ય વનમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ ॥

ચિરસ્ય બત પશ્યામિ દૂરાદ્ ભરતમ્ આગતમ્
દુષ્પ્રતીકમ્ અરણ્યે ઽસ્મિન્ કિં તાત વનમ્ આગતઃ ॥

કચ્ચિદ્ દશરથો રાજા કુશલી સત્યસંગરઃ
રાજસૂયાશ્વમેધાનામ્ આહર્તા ધર્મનિશ્ચયઃ ॥

સ કચ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ ધર્મનિત્યો મહાદ્યુતિઃ
ઇક્ષ્વાકૂણામ્ ઉપાધ્યાયો યથાવત્ તાત પૂજ્યતે ॥

તાત કચ્ચિચ્ ચ કૌસલ્યા સુમિત્રા ચ પ્રજાવતી
સુખિની કચ્ચિદ્ આર્યા ચ દેવી નન્દતિ કૈકયી ॥

કચ્ચિદ્ વિનયસમ્પન્નઃ કુલપુત્રો બહુશ્રુતઃ
અનસૂયુર્ અનુદ્રષ્ટા સત્કૃતસ્ તે પુરોહિતઃ ॥

કચ્ચિદ્ અગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાન્ ઋજુઃ
હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા ॥

ઇષ્વસ્ત્રવરસમ્પન્નમ્ અર્થશાસ્ત્રવિશારદમ્
સુધન્વાનમ્ ઉપાધ્યાયં કચ્ચિત્ ત્વં તાત મન્યસે ॥

કચ્ચિદ્ આત્મસમાઃ શૂરાઃ શ્રુતવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ
કુલીનાશ્ ચેઙ્ગિતજ્ઞાશ્ ચ કૃતાસ્ તે તાત મન્ત્રિણઃ ॥

મન્ત્રો વિજયમૂલં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ રાઘવ
સુસંવૃતો મન્ત્રધરૈર્ અમાત્યૈઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ॥

કચ્ચિન્ નિદ્રાવશં નૈષિ કચ્ચિત્ કાલે વિબુધ્યસે
કચ્ચિચ્ ચાપરરાત્રિષુ ચિન્તયસ્ય્ અર્થનૈપુણમ્ ॥

કચ્ચિન્ મન્ત્રયસે નૈકઃ કચ્ચિન્ ન બહુભિઃ સહ
કચ્ચિત્ તે મન્ત્રિતો મન્ત્રો રાષ્ટ્રં ન પરિધાવતિ ॥

કચ્ચિદ્ અર્થં વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલં મહોદયમ્
ક્ષિપ્રમ્ આરભસે કર્તું ન દીર્ઘયસિ રાઘવ ॥

કચ્ચિત્ તુ સુકૃતાન્ય્ એવ કૃતરૂપાણિ વા પુનઃ
વિદુસ્ તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્તવ્યાનિ પાર્થિવાઃ ॥

કચ્ચિન્ ન તર્કૈર્ યુક્ત્વા વા યે ચાપ્ય્ અપરિકીર્તિતાઃ
ત્વયા વા તવ વામાત્યૈર્ બુધ્યતે તાત મન્ત્રિતમ્ ॥

કચ્ચિત્ સહસ્રાન્ મૂર્ખાણામ્ એકમ્ ઇચ્છસિ પણ્ડિતમ્
પણ્ડિતો હ્ય્ અર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્ નિઃશ્રેયસં મહત્ ॥

સહસ્રાણ્ય્ અપિ મૂર્ખાણાં યદ્ય્ ઉપાસ્તે મહીપતિઃ
અથ વાપ્ય્ અયુતાન્ય્ એવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા ॥

એકો ઽપ્ય્ અમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણઃ
રાજાનં રાજમાત્રં વા પ્રાપયેન્ મહતીં શ્રિયમ્ ॥

કચ્ચિન્ મુખ્યા મહત્સ્વ્ એવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમાઃ
જઘન્યાશ્ ચ જઘન્યેષુ ભૃત્યાઃ કર્મસુ યોજિતાઃ ॥

અમાત્યાન્ ઉપધાતીતાન્ પિતૃપૈતામહાઞ્ શુચીન્
શ્રેષ્ઠાઞ્ શ્રેષ્ઠેષુ કચ્ચિત્ ત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ॥

કચ્ચિત્ ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકાઃ પતિતં યથા
ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમ્ ઇવ સ્ત્રિયઃ ॥

ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસંદૂષણે રતમ્
શૂરમ્ ઐશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ વધ્યતે ॥

કચ્ચિદ્ ધૃષ્ટશ્ ચ શૂરશ્ ચ ધૃતિમાન્ મતિમાઞ્ શુચિઃ
કુલીનશ્ ચાનુરક્તશ્ ચ દક્ષઃ સેનાપતિઃ કૃતઃ ॥

બલવન્તશ્ ચ કચ્ચિત્ તે મુખ્યા યુદ્ધવિશારદાઃ
દૃષ્ટાપદાના વિક્રાન્તાસ્ ત્વયા સત્કૃત્ય માનિતાઃ ॥

કચ્ચિદ્ બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્
સમ્પ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલમ્બસે ॥

કાલાતિક્રમણે હ્ય્ એવ ભક્તવેતનયોર્ ભૃતાઃ
ભર્તુઃ કુપ્યન્તિ દુષ્યન્તિ સો ઽનર્થઃ સુમહાન્ સ્મૃતઃ ॥

કચ્ચિત્ સર્વે ઽનુરક્તાસ્ ત્વાં કુલપુત્રાઃ પ્રધાનતઃ
કચ્ચિત્ પ્રાણાંસ્ તવાર્થેષુ સંત્યજન્તિ સમાહિતાઃ ॥

કચ્ચિજ્ જાનપદો વિદ્વાન્ દક્ષિણઃ પ્રતિભાનવાન્
યથોક્તવાદી દૂતસ્ તે કૃતો ભરત પણ્ડિતઃ ॥

કચ્ચિદ્ અષ્ટાદશાન્ય્ એષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ
ત્રિભિસ્ ત્રિભિર્ અવિજ્ઞાતૈર્ વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ ॥

કચ્ચિદ્ વ્યપાસ્તાન્ અહિતાન્ પ્રતિયાતાંશ્ ચ સર્વદા
દુર્બલાન્ અનવજ્ઞાય વર્તસે રિપુસૂદન ॥

કચ્ચિન્ ન લોકાયતિકાન્ બ્રાહ્મણાંસ્ તાત સેવસે
અનર્થકુશલા હ્ય્ એતે બાલાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥

ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધાઃ
બુદ્ધિમાન્ વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદન્તિ તે ॥

વીરૈર્ અધ્યુષિતાં પૂર્વમ્ અસ્માકં તાત પૂર્વકૈઃ
સત્યનામાં દૃઢદ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલામ્ ॥

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ સ્વકર્મનિરતૈઃ સદા
જિતેન્દ્રિયૈર્ મહોત્સાહૈર્ વૃતામ્ આર્યૈઃ સહસ્રશઃ ॥

પ્રાસાદૈર્ વિવિધાકારૈર્ વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્
કચ્ચિત્ સમુદિતાં સ્ફીતામ્ અયોધ્યાં પરિરક્ષસિ ॥

કચ્ચિચ્ ચૈત્યશતૈર્ જુષ્ટઃ સુનિવિષ્ટજનાકુલઃ
દેવસ્થાનૈઃ પ્રપાભિશ્ ચ તડાગૈશ્ ચોપશોભિતઃ ॥

પ્રહૃષ્ટનરનારીકઃ સમાજોત્સવશોભિતઃ
સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્ હિંસાભિર્ પરિવર્જિતઃ ॥

અદેવમાતૃકો રમ્યઃ શ્વાપદૈઃ પરિવર્જિતઃ
કચ્ચિજ્ જનપદઃ સ્ફીતઃ સુખં વસતિ રાઘવ ॥

કચ્ચિત્ તે દયિતાઃ સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિનઃ
વાર્ત્તાયાં સંશ્રિતસ્ તાત લોકો હિ સુખમ્ એધતે ॥

તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈઃ કચ્ચિત્ તે ભરણં કૃતમ્
રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિનઃ ॥

કચ્ચિત્ સ્ત્રિયઃ સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્ તાશ્ ચ સુરક્ષિતાઃ
કચ્ચિન્ ન શ્રદ્દધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ ગુહ્યં ન ભાષસે ॥

કચ્ચિન્ નાગવનં ગુપ્તં કુઞ્જરાણાં ચ તૃપ્યસિ
કચ્ચિદ્ દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્
ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્રો મહાપથે ॥

કચ્ચિત્ સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈઃ
યન્ત્રૈશ્ ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્ધરૈઃ ॥

આયસ્ તે વિપુલઃ કચ્ચિત્ કચ્ચિદ્ અલ્પતરો વ્યયઃ
અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્ કોશો ગચ્છતિ રાઘવ ॥

દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થે બ્રાહ્મણાભ્યાગતેષુ ચ
યોધેષુ મિત્રવર્ગેષુ કચ્ચિદ્ ગચ્છતિ તે વ્યયઃ ॥

કચ્ચિદ્ આર્યો વિશુદ્ધાત્મા ક્ષારિતશ્ ચોરકર્મણા
અપૃષ્ટઃ શાસ્ત્રકુશલૈર્ ન લોભાદ્ બધ્યતે શુચિઃ ॥

ગૃહીતશ્ ચૈવ પૃષ્ટશ્ ચ કાલે દૃષ્ટઃ સકારણઃ
કચ્ચિન્ ન મુચ્યતે ચોરો ધનલોભાન્ નરર્ષભ ॥

વ્યસને કચ્ચિદ્ આઢ્યસ્ય દુર્ગતસ્ય ચ રાઘવ
અર્થં વિરાગાઃ પશ્યન્તિ તવામાત્યા બહુશ્રુતાઃ ॥

યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્ય્ અસ્રાણિ રાઘવ
તાનિ પુત્રપશૂન્ ઘ્નન્તિ પ્રીત્યર્થમ્ અનુશાસતઃ ॥

કચ્ચિદ્ વૃદ્ધાંશ્ ચ બાલાંશ્ ચ વૈદ્યમુખ્યાંશ્ ચ રાઘવ
દાનેન મનસા વાચા ત્રિભિર્ એતૈર્ બુભૂષસે ॥

કચ્ચિદ્ ગુરૂંશ્ ચ વૃદ્ધાંશ્ ચ તાપસાન્ દેવતાતિથીન્
ચૈત્યાંશ્ ચ સર્વાન્ સિદ્ધાર્થાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ નમસ્યસિ ॥

કચ્ચિદ્ અર્થેન વા ધર્મં ધર્મં ધર્મેણ વા પુનઃ
ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ન વિબાધસે ॥

કચ્ચિદ્ અર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર
વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્ ભરત સેવસે ॥

કચ્ચિત્ તે બ્રાહ્મણાઃ શર્મ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદાઃ
આશંસન્તે મહાપ્રાજ્ઞ પૌરજાનપદૈઃ સહ ॥

નાસ્તિક્યમ્ અનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્
અદર્શનં જ્ઞાનવતામ્ આલસ્યં પઞ્ચવૃત્તિતામ્ ॥

એકચિન્તનમ્ અર્થાનામ્ અનર્થજ્ઞૈશ્ ચ મન્ત્રણમ્
નિશ્ચિતાનામ્ અનારમ્ભં મન્ત્રસ્યાપરિરક્ષણમ્ ॥

મઙ્ગલસ્યાપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વશઃ
કચ્ચિત્ ત્વં વર્જયસ્ય્ એતાન્ રાજદોષાંશ્ ચતુર્દશ ॥

કચ્ચિત્ સ્વાદુકૃતં ભોજ્યમ્ એકો નાશ્નાસિ રાઘવ
કચ્ચિદ્ આશંસમાનેભ્યો મિત્રેભ્યઃ સમ્પ્રયચ્છસિ ॥